Кіріспе

Швед саяси партиясы Жасылдар партиясы (Miljöpartiet de gröna, MP), швед тілінде көбінесе Miljöpartiet деп аталады, – жасыл саясатқа негізделген Швецияның саяси партиясы. Бұл Швециядағы ең жақтырылмаған саяси партия. 1980 жылғы ядролық энергия жөніндегі референдумнан кейін ядролық энергияға қарсы күрес қозғалысының ықпалымен құрылған партия, 1981 жылы қолданыстағы партиялардың экологиялық саясатына наразылық білдіріп құрылды. 1988 жылғы жалпы сайлауда партия алғаш рет Швеция Риксдағында өкілдік алып, дауыстардың 5,5 пайызын жинады және жетпіс жылдың ішінде парламентке енген алғашқы жаңа партия болды. Үш жылдан кейін олар 4 проценттік шектің төменіне түсіп қалды. 1994 жылы қайтадан парламентке оралды және содан бері онда өкілдігін сақтап келеді. Партияны ұлттық деңгейде әрдайым бір ер және бір әйелден тұратын екі өкіл ұсынады. Қазіргі таңда Аманда Линд пен Дэниел Хеллден осы лауазымдарды атқаруда. 2014 жылдың 3 қазаны мен 2021 жылдың 30 қарашасы аралығында Жасылдар партиясы социал-демократтар басқаратын үкімет құрамына кірді. Бұл Жасылдар партиясының тарихында алғаш рет үкіметке кіргені болды. 2022 жылға арналған оңшыл оппозициялық партиялардың бюджеті Риксдагта қабылданғаннан кейін және үкіметтің өз бюджеті қабылданбағандықтан Жасылдар үкіметтен шықты. 2018 жылғы жалпы сайлауда Жасылдар 4,4% дауыс алып, 16 орынға ие болды, бұл партияны Риксдагтағы ең кішкентай партияға айналдырды. Бұл жағдайға қарамастан, партия биліктегі орнын сақтап қалды.

Негізгі қағидалар

Партиялық бағдарламасында жасылдар өз идеологиясын "жануарлармен, табиғатпен және экологиялық жүйемен ынтымақтастық", "келер ұрпақтармен ынтымақтастық" және "әлемдегі барлық адамдармен ынтымақтастық" негізінде құрылған деп сипаттайды. Қоғамды жасылдардың талдауы холистикалық көзқарасқа негізделген – барлығы байланысты және бір-біріне тәуелді. Бағдарламада бұл ынтымақтастықтар "негізгі идеялардың бірнешесінде" көрініс табатыны айтылады, олар: қатысу демократиясы, экологиялық білім, әлеуметтік әділдік, балалардың құқықтары, айналма экономика, жаһандық әділдік, зорлықсыздық, теңдік және феминизм, жануарлардың құқықтары, өзін-өзі жетілдіру және басқару, бостандық және болашақты көріп білу. Швецияның жасыл партиясының бастаулары экологиялық, ынтымақтастық, әйелдер құқықтары және бейбітшілік қозғалыстарында жатыр.

Климаттың өзгеруі мен қоршаған орта

"Жасылдар" партиясы Швецияда климаттың өзгеру мәселесін көтерген алғашқы саяси партия болды. Климаттың өзгеруіне қарсы күрес – партияның маңызды саяси бағыты. Мысалы, партияның 2010 жылғы сайлау бағдарламасына қатысты негізгі сын-ескертпесі – "Альянс" партиясының климаттың өзгеруіне қарсы күрестегі толыққанды күш-жігердің болмауы болды, бұл "таңғажайып" деңгейде еді. 2013 жылы партия 49 миллиард крондық "климаттық пакетке" басымдық берілген бюджеттік ұсынысын жариялады. Партия салық саясатындағы жалпы өзгерісті қолдайды, яғни экологиялық зиянды немесе тұрақсыз өнімдер мен іс-әрекеттерге жоғары салық салу арқылы адамдардың мінез-құлқына ықпал етуді көздейді.

Ядролық энергия

Ядролық қаруға қарсы қозғалыс партияның құрылуының маңызды себебі болды.

Еуропалық интеграция

Партия бастапқыда Еуропалық Одаққа мүшелікке қарсы болды және бұл мәселе бойынша жаңа референдум өткізуді көздеді. Партияның Еуроодаққа қарсылығы 1995 жылғы Еуропалық парламент сайлауында, Швецияның Еуропалық Одаққа қосылғаннан кейінгі алғашқы сайлауда, оларға 17 пайыз дауыс әкелді. Жасылдар партиясы өздерінің партиялық бағдарламасына Еуропалық Одақтан шығуды 2006 жылға дейін қосты. Бұл саясат 2008 жылдың қыркүйек айындағы партия ішіндегі референдумда жойылды. Дегенмен, партия белгілі бір дәрежеде еуроскептик болып қала береді. Партиялық бағдарламаның осы тақырыптағы бөлімі орталықтандыруды азайту және шешімдерді мүмкіндігінше жергілікті деңгейде қабылдаудың жасыл саясаттың маңызды бөлігі екенін атап өтумен басталады. Онда Жасылдар партиясы "халықаралық ынтымақтастықты ынталы түрде қолдайды. Біз Еуропаны адамдардың шекарадан еркін өтетін, елдер мен халықтардың өзара сауда-саттық жасайтын және ынтымақтасатын демократиялық әлемнің бір бөлігі ретінде көргіміз келеміз" делінеді.

Басшылық және ұйымдастыру

Жасылдар партиясы, әлемдегі көптеген басқа да жасыл партиялар сияқты, дәстүрлі мағынада партия басшысы жоқ. Партияны әрдайым бір ер және бір әйелден тұратын екі өкіл көрсетеді. Қазіргі уақыттағы бас сөзшілер – Марта Стеневи. Бас сөзшілер партия съезінде жыл сайын, ең көп дегенде тоғыз жыл мерзімге сайланады. Партияның барлық жергілікті ұйымдарының сайланған өкілдерінен құралған партия съезі – Жасылдар партиясының ең жоғары шешім қабылдау органы. Съез екі бас сөзшіге қоса, партиядағы көптеген маңызды лауазымдарды да толтырады, соның ішінде партиялық кеңес (partistyrelse) – партия съездері арасындағы партияның ең жоғары шешім қабылдау органы, сондай-ақ партияның ұлттық ұйымының күнделікті жұмысын қамтамасыз етеді. Съез партияның ішкі, ұйымдық басшысы болып табылатын партия хатшысын (partisekreterare) да сайлайды. 2009 жылы Капланның Израильді нацистік Германиямен салыстырған сөздеріне байланысты, Каплан министр лауазымынан кетті, бірақ партия басшылығы оны қорғауын жалғастырды. 2014 жылы семинарда Каплан Сирияға баратын джихадистерді 1939-1940 жылдардағы Қысқы соғыста Финляндия жағында Кеңес Одағына қарсы күрескен шведтік еріктілермен теңестірді. Кейін Каплан өзін қате түсінгенін айтып, «жас шведтердің Сириядағы соғысқа баруына» қарсы екенін мәлімдеді. Ол өз өкілдігінен бас тартты. Ясри Хан партия мүшелері тарапынан сынға ілікті. Ол Жасылдар партиясының басқару кеңесіне кандидаттығын қайтарып алды, сондай-ақ аймақтық кеңес пен қалалық кеңестегі өкілдігінен де бас тартты. Бас сөзші Фридолин: «Ерлер, әсіресе швед саясатына қатысқысы келетіндер, әйелдің қолын қысып алуда қиындық көрмеуі керек» деді. Жасылдар партиясының бас сөзшілері де пікір алмасу кезінде исламистердің партия саясатына әсер еткенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ екенін айтты, бірақ партияның экологиялық мәселелерге көбірек назар аудару арқылы «қайта құруға» мұқтаж екенін атап өтті. 2016 жылдың сәуір айында Бурлёв муниципалитеті кеңесінің Жасылдар партиясының саясаткері, жергілікті сириялық қауымдастығының төрағасы Камал әл-Раффи Осама бен Ладеннің бұрынғы кеңесшісі Салман әл-Уданы өзінің және тағы екі қауымдастықтың қатысуымен лекция оқуға шақырды. Бұл шақыру Швецияда дау тудырды, өйткені әл-Уда, мұсылман салафи, ашық түрде антисемит көзқарастарымен және Холокостты жоққа шығаруымен белгілі. Жасылдар партиясының саясаткері партия басшылығы тарапынан уақытша жұмыстан алынды. Дағдарыс кезінде партия хатшысы партияның болашақта дағдарыстарды жақсырақ шешетінін уәделеді. 2016 жылдың мамыр айында Жасылдар партиясының тең төрағасы және Қоршаған орта министрі Аса Ромсон партия дағдарысы кезіндегі басшылығының нәтижесінде, сондай-ақ өзінің даулы мәлімдемелеріне байланысты, екі лауазымынан да кетіп қалады, мысалы, ол 11 қыркүйек шабуылын 11 қыркүйектегі «olycka» деп атады (бұл «апат» немесе Ромсон кейіннен оның ниеті деп мәлімдеген «жағдай» ретінде аударылуы мүмкін) телеарнадағы сұхбатта. Ромсон кейіннен өз сөзін түсіндіріп, былай деді: «Әрисе, 2001 жылғы 11 қыркүйекте Нью-Йоркке жасалған шабуыл – қазіргі замандағы бейбіт және демократиялық әлемге жасалған ең ірі шабуылдардың, террористік әрекеттердің және шабуылдардың бірі. Бұл мәселеде менің басқа пікірім жоқ».

Сайлау саясаты

+ Жасыл партияның топтар бойынша нәтижелері, VALU 2010 Топтық дауыс саны (%) Орташа нәтижесі +/− (п.б.) Студенттер 19 + SACO мүшелері 16 + 18–21 жас аралығы 16 + 22–30 жас аралығы 16 + Алғаш рет дауыс берушілер 16 + Мемлекеттік қызметкерлер 12 + Мемлекеттік сектор қызметкерлері 12 + Жергілікті басқару қызметкерлері 12 + Ақ жағалы жұмыскерлер 11 + Жұмыс істейтін адамдар 11 + TCO мүшелері 11 + Әйелдер 11 + Жұмыссыздар 10 Жеке сектор қызметкерлері 9 Ер адамдар 9 31–64 жас аралығы 9 Көк жағалы жұмыскерлер 9 Кәсіпкерлер 8 Швециядан тыс жерде өскендер 7 LO мүшелері 7 Ауру демалысында 7 65 жастан асқандар 4 Фермерлер 4 Барлық топтар (жалпы) 10 0

Партияның Социал-демократиялық партиямен ынтымақтастығының нәтижесінде сол-оң саяси спектрде сол жаққа орналасқаны жиі айтылады. Партия 2008 жылдың қазанынан бастап 2010 жылдың қыркүйегінде өткен жалпы сайлауға дейін Социал-демократтар мен Солшыл партиямен бірлесіп «Қызыл-жасылдар» атты саяси және сайлау коалициясына қатысты, және 2020 жылға дейін Социал-демократтармен ынтымақтастыққа уәде берді.

Парламент (Риксдаг)

Сайлау Дауыстар % Орындықтар +/– Статус 1982 91,787 1.7 (#7) 1985 83,645 1.5 (#7) 1988 296,935 5.5 (#6) 20 1991 185,051 3.4 (#8) 20 1994 279,042 5.0 (#6) 18 1998 236,699 4.5 (#7) 2 2002 246,392 4.7 (#7) 1 2006 291,121 5.2 (#7) 2 2010 437,435 7.3 (#3) 6 2014 408,365 6.8 (#4) 0 2018 285,899 4.4 (#8) 9 2022 329,242 5.1 (#7) 2

Облыстық кеңестер

Сайлау Дауыстар % Орындықтар +/– 1982 98,042 1.9 1985 104,166 2.0 1988 237,556 4.8 73 1991 156,594 3.1 39 1994 236,666 4.6 44 1998 226,398 4.4 8 2002 204,169 3.9 15 2006 256,547 4.74 13 2010 398,782 6.9 36 2014 442,760 7.2 2 2018 265,522 4.1 58 2022 17

Қалалық кеңестер

Сайлау Дауыстар % Орындықтар +/– 1982 91,842 1.6 129 1985 142,498 2.5 108 1988 302,797 5.6 456 1991 199,207 3.6 304 1994 298,044 5.3 230 1998 252,675 4.8 8 2002 227,189 4.2 116 2006 269,560 4.8 7 2010 418,362 7.1 250 2014 483,529 7.7 46 2018 301,825 4.6 337

Еуропалық Парламент

Жыл Дауыстар % Орындықтар +/- 1995 462,092 17.2 1999 239,946 9.5 2 2004 149,603 6.0 1 2009-2011 349,114 11.0 1 2014 572,591 15.4 2 2019-2020 478,258 11.5 2