Кіріспе

XVI ғасырдағы испан жазушысы Хуан Руис де Аларкон (шамамен 1581 – 4 тамыз 1639) – Алтын ғасырдың испан жазушысы, драматургияның әртүрлі нұсқаларын дамытқан. Оның еңбектеріне Латын Америкасы барокко театрының шедеврі саналатын «La verdad sospechosa» (es) комедиясы кіреді.

Отбасы

Хуан Руис де Аларкон Реал-де-Такско қаласында дүниеге келді, кейіннен оның құрметіне Такско-де-Аларкон деп аталды. Оның отбасы астуриялық ескі дворяндықтан тегін шығарған. Аларкон деген атауды оның атасы Феррен Мартинес де Себальосқа 1177 жылы Куэнка маңындағы Аларон бекінісінен маврларды сәтті ығыстырғаннан кейін Кастилияның Альфонсо VIII патшасы берген. Хуан Руис де Аларконның анасының ата-анасы Эрнандо мен Мария де Мендоса 1535 жылы Мексикаға алғаш келген испандықтардың қатарында болды, олар Такскода қоныстанды. Олардың қызы Леонор де Мендоса хидальго деп сипатталған Педро Руис де Аларконға үйленді. Хуан Руис де Аларконның төрт бауыры болды: Педро Руис де Аларкон, ол Сент-Джон Латеран колледжінің ректоры болды, Эрнандо Руис де Аларкон дін қызметкері болды және ол Орталық Мексикадағы науа тайпасының христиан емес діни ғұрыптарын сипаттаған еңбек жазғанымен белгілі, сондай-ақ Гаспар мен Гарсия, олар туралы көп мәлімет жоқ.

Өмір

Хуан Руис де Аларкон 1581 жылы Жаңа Испанияның Реал-де-Такско қаласында дүниеге келді, онда оның әкесі кендерді басқарушы болып жұмыс істеген. Оның анасы Испанияның ең танымал әулеттерінің бірі – Мендосалардың ұрпағы еді. Ол бойында кішкентай, өңкей болған және жұлынсыздықтан зардап шеккен. Сонымен қатар, оның қызыл шашы кейде мазаққа ұшырады, себебі ол кейін өмір сүрген консервативті католик қоғамының бір бөлігі Яһуда Искариоттың қызыл шашты болғанына сенген. Осы себепті, сыншылар оның туындыларын емес, сыртқы келбетін сынаған. 1600 жылы Испанияға барып, Саламанка университетінде заң білімін алды. Ол заң білімін жалғастырып, қазіргі заманғы магистр дәрежесіне балама, 1605 жылы аяқтады, бірақ дәреже алған жоқ. Ол Севильяда қысқаша заңгерлікпен айналысып, 1608 жылы Мексикаға оралып, 1609 жылы Мексика университетінен лицензиат дәрежесін алды. Ол докторлық дәрежесін де одан көп ұзамай аяқтады, бірақ дәреже алған жоқ, себебі рәсімге байланысты шығындар тым жоғары болды. Ол бір кезде заң кеңесшісі, адвокат және уақытша тергеу судьясы болып жұмыс істеді, сонымен қатар университетте оқытушылық қызметке орналасуға көп рет әрекеттенді, бірақ сәтсіз болды. 1611 жылы Испанияға оралғаннан кейін, ол Салинас маркгравының үйіне кірді және сотта жұмыс іздеумен айналысып, қиын өмір бастады. Сонымен қатар, ақша табу үшін, ол астананың қарқынды әдеби және театрлық өміріне белсенді қатысып, ақырында бірнеше пьесаларын сахнаға қойды. Оның алғашқы пьесасы "El semejante de sí mismo" сәтсіз болды, бірақ оған назар аударды. Кейбіреулер оны сынап, мазақтады, ал басқалары қолдау көрсетті. Он жыл бойы ол осы екі жақты өмір салғаннан кейін, 1626 жылы Үнділердің Корольдік Кеңесіне уақытша, содан кейін тұрақты қызметке тағайындалды (бұл Америкадағы испан колониялары үшін апелляциялық сотқа ұқсас). Көрінетіндей, саяси жетістікке жеткеннен кейін, ол әдеби еңбектерден бас тартты, бірақ оның пьесаларының екі томы жарық көрді (1628 және 1634 жылдары), мүмкін, олардың кейбіреулері пираттық жолмен шығарылып, бұрын оның театралды бәсекелесі Феликс Лопе де Вегаға дұрыс емес жатқызылған болар. Патшаға он үш жыл заңгерлік қызмет еткеннен кейін, ол 1639 жылы Мадридте қайтыс болды.

Әдеби мансап және маңыздылығы

Аларкон Испанияның барлық ұлы драматургтерінің ішіндегі ең аз шығармашыл болды және ол Siglo de Oro дәуірінің ұлы драматургтерінің арасындағы санаулы испандық американдықтардың бірі. Ол басқалардан аз жазды, ал көптеген туындылары олардың есімдерімен таралды. Ол пьесаларын мұқият ойлап, олардың поэзиялық стилін және жалпы құрамын жетілдіруге тырысты. Фицморис Келли Аларкон туралы былай деді: «Руиз де Аларконнан да ұлы испан драматургтары бар, бірақ олардың ешқайсысының туындылары осындай тұрақты сапаға ие емес». Ол шамамен жиырма бес пьесаның авторы. Олардың жиырмасы драматург екі томдық жинақта жариялады. Біріншісі, 1628 жылы жарық көрген, сегіз пьесаны қамтиды (Los favores del mundo, La industria y la suerte, Las paredes oyen, El semejante a sí mismo, La cueva de Salamanca, Mudarse por mejorarse, Todo es ventura және El desdichado en fingir); ал екінші том, 1634 жылғы, он екі пьесадан тұрады (Los empeños de un engaño, El dueño de las estrellas, La amistad castigada, La manganilla de Melilla, Ganar amigos, La verdad sospechosa, El anticristo, El tejedor de Segovia, La prueba de las promesas, Los pechos privilegiados, La crueldad por el honor және El examen de maridos). Басқа пьесалары жинақтарда жарық көрді. Олардың ішінде: Quien mal anda mal acaba, No hay mal que por bien no venga және La culpa busca la pena, y el agravio la venganza. Ол сонымен қатар Дон Гарсия Хуртадо де Мендосаның «Algunas hazañas de las muchas de don García Hurtado de Mendoza» (1622 ж.) пьесасын бірлесіп жазған. Оның ең танымал пьесасы – «La verdad sospechosa» (1634 жылы жарық көрді). Қазіргі француз әдебиетіндегі алғашқы француз комедиясы, Корнельдің «Le menteur» («Жалғаншы») осы пьесадан үлгі алған. «Las paredes oyen» («Қабырғалардың құлақтары бар») пьесасы осы туындымен тығыз байланысты, өйткені екеуі де жалғандық тақырыбын қамтиды. Оның пьесаларын кем дегенде үш ерекше санатқа бөлуге болады: әлеуметтік комедиялар, саяси драмалар және астрология, сиқыр және басқа да құпия ілімдерді бейнелейтін пьесалар. Саяси пьесалардың ішінде «El dueño de las estrellas» («Жұлдыздардың иесі») – спарталық заң шығарушы Ликург туралы керемет трагедия. Ол патшаны өлтіруге немесе патшадан өлтіруге тағдырланғаны туралы болжам болғанмен, ол өзін-өзі өлтіру арқылы жұлдыздардың күшіне қарсы тұрды. Екінші саяси пьеса – «La amistad castigada» («Жазаланған достық») – ерекше, өйткені соңында патша тақтан түсіріледі. Сиқырлы пьесаларда сол кезде тыйым салынған құпия ілімдердің таңғажайып мысалдары келтірілген. Мысалы, «La cueva de Salamanca» («Саламанка үңкірі») және «La prueba de las promesas» («Уәделердің сынағы») пьесаларын қараңыз. «Quien mal anda, mal acaba» («Жаман жолмен жүргеннің аяғы жаман болады») – шайтанмен келісімді бейнелейтін алғашқы испандық пьеса болуы мүмкін. Тіпті «Las paredes oyen» сияқты әлеуметтік комедияларда да астрологиялық сілтемелерге кездесуге болады. Дененің кемтарлығынан күйзелген Аларкон өзінің бәсекелестерімен жеке дауларға жиі араласты; бірақ оның осы пікірсайыстардағы ұстанымы әрқашан ар-ұятымен сақталған, ал «Los pechos privilegiados» («Ерекше кеуделер») пьесасында Лопэ де Вегаға берген қатал жауабы – суық, қорлаушылықтың теңдесі жоқ үлгісі. Басқа испан драматургтарынан гөрі, Аларкон этикалық мақсаттарға көбірек мән берді, ал оның драмалық бейнелеу шеберлігі оның диалогы табиғи және жанды болғандай керемет. Оның испандық емес шығу тегі оның пьесаларында байқалатыны айтылады және мұндай пікірдің негізі бар; бірақ оның жұмысы ерекше адал, ал «El Tejedor de Segovia» («Сеговия тоқымашысы») пьесасында ол ұлттық өнердің, ұлттық сезімнің және ұлттық көріністің шедеврын шығарды.