Кіріспе

Порт-Роял – Ямайканың оңтүстік-шығысындағы Кингстон портының аузында, Палисадос түбегінің соңында орналасқан қала. 1494 жылы испандықтар құрған бұл қала бір кездері Кариб теңізіндегі ең ірі және ең табысты қала болды, 17 ғасырдың екінші жартысында Кариб теңізіндегі кеме қатынасы және сауда орталығы ретінде жұмыс істеді. 1692 жылдың 7 маусымында болған жер сілкінісі және цунами Кингстон қаласының құрылуына әкеп соқты. Аймаққа үнемі қатысты қатты дауылдар оны қиратты. 1907 жылы тағы бір күшті жер сілкінісі болды. Порт-Роял ағылшын және голланд үкіметтерінің қолдауымен жекеменшік каперлердің порты болды, олар көптеген еуропалық елдер қуатты испан флотына тікелей шабуыл жасауға тартынған кезде испандық кемелерге шабуыл жасауға ынталандырылды. Порт қаласы ретінде ол зәулім байлық пен босқимдық әдеп-ғұрыптарымен танымал болды, каперлердің экипаждары өз олжаларын көптеген таверналарда, құмар ойындарына арналған үйлерде және теңізшілерге қызмет көрсететін борделдерде жұмсады. 16 ғасырдың соңында британдық және голланд үкіметтері испандық қазына флоттарына және Оңтүстік Америкадағы иеліктеріне қарсы каперлерге маркалық хаттар беруден ресми түрде бас тартқанда, көптеген экипаждар заңсыз тонауды жалғастыру үшін қарақшыларға айналды. Порт-Роял іс жүзінде қарақшылар республикасына айналды және олар 17 ғасыр бойы қаланы өздерінің негізгі базасы ретінде пайдалануды жалғастырды. Әлемнің түкпір-түкпірінен келген қарақшылар Порт-Роялға жиналды, тіпті Мадагаскардан да алыс сулардан келді. Қала халық ауыз әңгімелерінде «Жер бетіндегі ең зұлым қала» деп танылды. 1692 жылғы апаттан кейін Порт-Роялдың коммерциялық рөлін жылдам өсіп келе жатқан жақын маңдағы Кингстон қаласы (кейіннен қала) толығымен өз мойнына алды. 1999 жылы шағын балықшы қалашығын мұралық туризм орталығы ретінде қайта дамыту жоспарлары жасалды. Порт-Роялдың бірегей және қызықты мұрасын пайдалану жоспарланды, отарлық және каперлік жылдардан қалған археологиялық жаңалықтар мүмкін болатын көрікті жерлердің негізі болды.

Тарих

Кариб теңізінің таино тайпасы, бұл аймақты еуропалықтар қоныстанғанға дейін ғасырлар бойы мекендеген. Олар балық аулау сапарларында бұл жерді пайдаланған, оны Кагуай немесе Кагуайя деп атаған. Олардың осы нақты жерде қоныстанғаны белгісіз, бірақ Ямайканың басқа аймақтарында тұрғандары мәлім.

Колонизация

1494 жылы испандықтар Христофор Колумб басшылығымен алғаш рет Ямайкаға қонды, бұл таино халқының қырылуына әкелді. 1509 жылы Хуан де Эскивель қоныс аударушылар тобын әкелгенде тұрақты қоныс орнады. Олар жаңа жерлерді және алтын мен күміс сияқты құнды ресурстарды іздеп келді. Бірақ олар қант қамысын өсіріп, өңдеуге кірісті. Испандықтар, олардан бұрынғы таинолар сияқты, Порт-Рояль аймасын көп пайдаланбағандай көрінеді. Дегенмен, олар таино есімін сақтап қалды. 1659 жылы қамалдың маңына екі жүз үй, дүкен және қойма салынды; 1692 жылы портты қорғау үшін бес қамал тұрғызылды. "Генри Морганды 1668 жылы Портобеллоға ертіп барған 300 адамның әрқайсысы кем дегенде 60 фунт стерлинг (қалыпты плантациялық жылдық жалақыдан екі-үш есе көп) сыйлықпен қалаға оралды деген хабар олардың дұрыс екеніне күмән қалдырмайды". Бұл сауда Порт-Рояльды Солтүстік Америкадағы ағылшын территорияларындағы ең бай қауымдардың біріне айналдырды. Захедие былай деп жазды: "1668 жылғы Портобеллоға жасалған шабуыл ғана 75 000 фунт стерлингке тең олжа әкелді, бұл аралдың қант экспортының жылдық құнынан жеті есе көп, ал Порт-Рояль бағасымен осы кезде 10 000 фунт стерлингтен аспады". 1660 жылдарға қарай қала, кейбіреулер үшін, пираттардың жұмағына айналды және "Жаңа әлемнің Содомы" деген атаққа ие болды, онда тұрғындардың көп бөлігі пираттар, қарақшылар немесе жезөкшелер еді. Чарльз Лесли Ямайка тарихында Порт-Рояльдің пираттарын сипаттады: Шарап пен әйелдер олардың байлығын соншалықты құрғатып жіберді, кейбіреулері тіпті қаңғыбасқа айналды. Олар бір түні 2 немесе 3000 сегіздіктерді жұмсап, біреуі жезөкшеге оның жалаңаш екенін көру үшін 500 берді. Олар шарап құюға арналған ыдыс сатып алып, оны көшеге қойып, өтетін әркімді одан ішуге мәжбүр ететін. Бірде атақты голланд саяхатшысы Ян ван Рибек келіп өткенде, мына көріністі суреттеді: Порт-Рояльдің тотылары, сыра беретін мейрамханаларға жиі келетін маскүнемдер сияқты, сырадан ішуге асығады. Тіпті пираттық аңыздарда атақты Қара сақал (Эдвард Тич) Порт-Рояль пивоханасында демалып жүргенде айқайлайтын маймылмен кездесіп, оны Джефферсон деп атап, Нью-Провиденс аралына жасаған экспедиция кезінде онымен тығыз байланыс орнатқан деген болжам бар. Соңғы генеалогиялық зерттеулер Қара сақал мен оның отбасы Ямайкаға көшіп кеткенін көрсетеді, онда Эдвард Тэтч кіші 1706 жылы HMS Windsor кемесінде Корольдік теңіз күштерінің теңізшісі ретінде тіркелген. Порт-Рояль осы жанды, сұлулыққа толы даңқтан пайда тапты және ағылшын колонияларындағы екі ірі қаланың біріне және ең маңызды экономикалық портына айналды. Өркендеген шағында қалада әрбір 10 тұрғынға бір ішімдік үйі тиесілі еді. Тек 1661 жылдың шілдесінде ғана таверналарға 40 жаңа лицензия берілді. 1692 жылы аяқталған 20 жыл ішінде Порт-Рояльде 10 мыңға жуық адам өмір сүрді. Бұрынғы саудагерлер мен жезөкшелерден басқа, төрт алтын шебер, 44 мейрамханашы және түрлі қолөнершілер мен саудагерлер бар еді, олар 2000 ғимаратқа тығылып өмір сүрді. 1688 жылы теңіз портына 213 кеме келді. Қаланың байлығы соншалықты зор болғандықтан, тауарлар мен қызметтерді айырбастаудың кең таралған жүйесіне қарағанда, ақшаны қолдану артық көрілді. Генри Морганның губернатордың орынбасары қызметіне тағайындалғаннан кейін Порт-Рояль өзгеріске ұшырай бастады. Қаланы қорғауға енді пираттар қажет емес еді. Құл сату маңыздырақ айналды. Азаматтар қаланың жиған абыройына наразылық білдірді. 1687 жылы Ямайка пираттарға қарсы заңдарды қабылдады. Нәтижесінде Порт-Рояль пираттар үшін қауіпсіз баспана болмай, олардың өлім жазасына кесілетін жері ретінде танымал болды. 1720 жылы дарға асылған Чарльз Вэйн мен Калико Джек сияқты көптеген адамдар осы жерде өлімге кесілді. Бес айдан кейін атақты әйел пират Мэри Рид Порт-Роялдағы Ямайка түрмесінде қайтыс болды. Екі жылдан кейін бір ай ішінде 41 пират өлімге ұшырады.

Корольдік теңіз флоты

Британдық үстемдік кезінде Корольдік теңіз флоты Порт-Роялдағы кеме тарту алаңын пайдаланып, жағалаудағы ғимаратты қойма ретінде жалға алды. 1675 жылдан бастап осы нысандарды бақылау үшін резиденттік теңіз офицері тағайындалды; алайда, 1692 жылғы жер сілкінісі дамуға тосқауыл қойды. Жер сілкінісінен кейін Порт-Антониода теңіз базасын құруға тырысылды, бірақ ондағы климат қолайсыз болып шықты. 1735 жылдан бастап Порт-Рояль қайтадан Адмиралтействоның назарына ілікті. Осы кезде жаңа кеме тарту алаңдары мен қоймалар, сондай-ақ кемежай офицерлері үшін тұрғын үйлер салынды. Келесі отыз жыл ішінде қосымша нысандар салынды: шеберханалар, жұмыс орындары, ағаш кесетін орындар және кеме тартуға жіберілген кемелердің экипаждары үшін жатақхана (соның ішінде дәмхана). Корольдік теңіз ауруханасы да теңіз кемежайының батысына қарай салынды. Ал 18 ғасырдың соңында шығысқа шағын азық-түлік қоймасы қосылды (оған дейін кемелер Кингстон мен басқа елді мекендерге жабдықтау үшін баруға мәжбүр болды). Көптеген кемежай ғимараттары (көпшілігі ағаштан салынған) кейіннен бұзылды немесе жойылды (кейбіреулері 1907 жылғы Кингстон жер сілкінісінде, ал басқалары 1951 жылғы Чарли дауылынан зардап шекті). Дегенмен, бірнеше ғимарат сақталды, олардың ішінде Теңіз ауруханасы кешені, бу машиналарын жасау ғимараттарының бір бөлігі және офицерлер үйлері бар. Сондай-ақ, 1904 жылы аяқталған, (қосалқы шатырларымен бірге) кемежайды қорғау үшін орналасқан торпедалық катерлерді орналастыру және іске қосу үшін арналған кеме шығару жолы да бар. 2014 жылы Порт-Рояль мұралық туризм жобасының аясында тарихи Теңіз ауруханасының бір бөлігі музейге айналдырылатыны жарияланды.

1692 жылғы жер сілкінісі

Қала тез өсіп, 1692 жылы шамамен 6500 адам мен 2000-ға жуық тұрғын үйге жетті. Салынатын жер азайғандықтан, су толып, оның үстіне жаңа инфрақұрылымдар салу немесе ғимараттарды биіктеп салу әдетке айналды. Тұрғындар өздерінің туған Англиясындағы кірпіштен салынған үйлерді қабылдаған сайын ғимараттар ауырлай түсті. Кейбіреулер халықты бұрынғы испандықтардың ағаштан салынған, төменгі үйлерін қабылдауға шақырды, бірақ көптеген адамдар бас тартты. Соңында, осы факторлардың бәрі апатқа әкеп соқты. 1692 жылдың 7 маусымында қалаға құлдилаған жер сілкінісі соқтығысты, оның салдарынан солтүстік бөлігінің көп бөлігі жойылды – сонымен қатар қаладағы көптеген үйлер мен басқа да ғимараттар да қирады. Көптеген бекіністер де қирады, бірақ Чарльз бекінісі сақталып қалды, ал Джеймс және Карлайл бекіністері теңізге батып кетті, Руперт бекінісі үлкен су аймағына айналды, ал Морган сызығы деп аталатын аймаққа зор зиян келтірілді. Жер сілкінісі мен цунами салдарынан 1000-нан 3000-ға дейін адам қаза тапты, бұл қала халқының шамамен жартысына тең. Ал келесі бірнеше айда жұқпалы аурулар кеңінен таралып, тағы 2000-ге жуық адамның өмірін алды. 1692 жылдың 7 маусымындағы Ямайка жер сілкінісін уақыты бойынша да, күні бойынша да дәл анықтауға болады. Мұны 1960 жылдары теңіз түбінен табылған, сағат 11:43-те тоқтаған қалта сағаты дәлелдейді, ол осы құлдилаған жер сілкінісінің уақытын тіркеп алған. Жер сілкінісі Порт-Рояль төңірегіндегі құмды сұйытып, Кингстон портына ағызды. Жер сілкінісінен бұрын су деңгейі әдетте екі фут төмен болды, ал қала 65 фут (20 метр) тереңдіктегі суға толы құм қабатына салынған. Мұндай жерлер қала салу үшін берік негіз бола алмады. Олардан бұрынғы испандықтардан өзгеше, ағылшыздар бұл аймақтың "қою құмнан" басқа ештеңе емес екенін мойындағанмен, осы кішкентай жерді қоныстандырып, дамытуға шешім қабылдады. Малкахидың сөзінше, "қазіргі ғалымдар мен су асты археологтары жер сілкінісінің күшті болғанын және Порт-Рояльдегі зиянның көп бөлігі сұйықтану деп аталатын процеске байланысты болғанын есептейді". Бүгінде бұл аймақ бұрынғысынан өзгеше, 2000-нан аз халқы бар, оның коммерциялық немесе саяси маңызы шамалы. Бұл аймаққа туристер жиі келеді, бірақ ол жайкүйкездеу күйде. Жамайка үкіметі осы аймақты тарихи және туристік құндылығы үшін одан әрі дамытуға шешім қабылдады. Бұл, ішінара, 1960 жылдардың басында басталған қаланың круиздік кемелер порты және бағыты ретінде даму жоспарларын тоқтатудың нәтижесі болды. Бұл жоспарлар археологиялық зерттеулерді ынталандырды, бұл өз кезегінде порт ретінде дамуды тоқтатуға және археологиялық және басқа да көрікті жерлерді қосуға әкелді. 1981 жылы Техас A&M университетінің Теңіз археологиялық бағдарламасы 17 ғасырда су астына батқан Порт-Рояльдің су асты археологиялық зерттеуін 10 жыл бойы жүргізді. Бағдарлама теңізге батып, аздаған зақым көрген аймаққа назар аударды. Оттегі деңгейінің төмендігіне байланысты көптеген органикалық материалдарды қалпына келтіруге мүмкіндік болды. Бағдарламаның жұмысы ағылшын колониялық порты қаласындағы күнделікті өмірді егжей-тегжейлі қалпына келтіруге мүмкіндік берді. 1998 жылы Порт-Рояль даму компаниясы The Jerde Partnership архитектуралық фирмасына Порт-Рояльды қайта дамытудың бас жоспарын жасауды тапсырды, ол 2000 жылы аяқталды. Корольдік теңіз кемежайы Корольдік теңіз флотының адмиралының штаб-пәтерін де қамтиды. Қайта дамыту жоспарына бес жұлдызды қонақ үй де кіреді. Бүгінде Порт-Рояль ортағасырлық археологтар үшін "Батып кеткен қала" деп белгілі. Роберт Маркс оны батыс жарты шардағы ең маңызды су асты археологиялық орны деп санайды, ол 16-17 ғасырлардағы артефактілерді және 1518 жылы құрылғанға дейін жергілікті халықтардың көптеген маңызды қазыналарын, тіпті Гватемала сияқты алыс елдерден келген заттарды ұсынады. 17 және 18 ғасырдың басында Кингстон портында бірнеше қарақшы кемелері батып кеткен, оларды археологтардың әртүрлі топтары бақыланатын жағдайларда мұқият жинап жатыр. Басқа "қазба" орындары әртүрлі топтармен әртүрлі аудандар мен көшелерде белгіленген. 2019 жылға қарай круиздік кемелерді тоқтатуға болатын жүзуші іргетас салынды, ал бірінші кеме 2020 жылдың 20 қаңтарында келді. Бірнеше кемеден келген туристер (COVID-19 пандемиясының әсері аяқталғаннан кейін) қала үшін пайдалы болуы мүмкін, бірақ BBC Travel баяндамасында 2020 жылдың қыркүйегінде жарияланғандай, қала "әлемдік деңгейдегі мұра, экологиялық және мәдени тартымдылыққа" айналуы үшін әлі де көп жұмыс істеу керек. Сол айдағы тағы бір баяндамада "қаланы SMART, қауіпсіз және қорғалған қоғамға, жанды жергілікті экономикаға, сақталған мәдени мұраға және қорғалған табиғи ортаға" айналдыруды көздеген қаржыландырылған Тірі мұра бағдарламасы туралы айтылды.