Оскар II патшалығы дәуіріндегі Швеция саясаты мен реформалары

Кіріспе

1872 жылы Оскар II Швеция тағына отырғаннан кейінгі кезең саяси шиеленістермен сипатталды. Шаруалардың мүддесін қорғайтын Лантмана партиясы парламенттің төменгі палатасында үстемдік құрды, салықтарды төмендетуді және әскери қызмет жүйесін реформалауды талап етті. Жоғарғы палата осы талаптарға қарсы болды. 1884 жылы жер салығын азайту және әскери қызмет мерзімін ұзарту бойынша компромисске қол жеткізілді, бұл процестер келесі жылдары да жалғасты. Сауда саясатында 1888 жылы протекционистер басымдыққа ие болды, арпа және басқа да тауарларға импорттық баж салығы қойылды. Сайлау құқығын кеңейтуге қысым күшейді, нәтижесінде 1907 жылы төменгі палатаға сайлауда барлық еркектерге сайлау құқығы берілді және екі палата үшін де пропорционалдық өкілдік жүйесі енгізілді. Оскар патшаның билігі тұсында көптеген маңызды әлеуметтік реформалар іске асырылды. Патриотизм рухында дене тәрбиесіне мән берілді: 1880 жылы мектептерде міндетті гимнастика сабақтары енгізілді, ал 1892 жылы шведтік шаңғы федерациясы құрылды.

Жаңа Риксдагтағы саясат

1872 жылдың 18 қыркүйегінде Оскар II таққа отырғанда Швецияның экономикалық жағдайы жақсы болатын. Сыртқы саясаттағы қауіпсіздік де жақсы деңгейде еді. Бірақ саяси жағдай шиеленіскен, себебі алдыңғы билік кезінде басталган реформалар үміттерді ақтамады. Жаңа сайлау заңдары енгізілгеннен кейін үш жыл ішінде Луи Де Гир үкіметі бұрынғы ықпалын жоғалтып, отставкаға кесуге мәжбүр болды. Ұлттық қорғаныс мәселесінде ортақ түсінік болмады, және осы мәселе төңірегіндегі қақтығыстар барысында екі палата жиі ұрысып, үкіметтің жұмысын тоқтатты. "Лантманна" партиясы деген атпен екінші палатада көпшілікті құраған шаруалар салықтар мен ауыртпалықтар мәселесінде топтық мүдделерді қорғау саясатын жүргізді, олар швед шаруаларын ұзақ жылдар бойы қысымға ұшыратқандарын айтты. Сондықтан, армияның ескі жүйесін жалпыға бірдей міндетті әскери қызметпен алмастыру туралы заң жобасы енгізілген кезде, олар оны қабылдау шарты ретінде әскери жүктемелер елде тең бөлінуі және ғасырлар бойы заңсыз жүктелген салықтар алынып тасталуын талап етті. Осы жағдайда, Риксдагтағы "Лантманна" партиясы, әскери жүктемені жеңілдетуді қалағандар, жер иелігін жоюды қалағандармен бірігіп, екінші палатада күшті көпшілікті құрды, ал қалалық және либералдық партиялар әлсіз оппозицияға түсті. Төменгі палатадағы бұл көпшілікке жоғарғы палатадағы басқа да күшті көпшілік бірден қарсы шықты. Олар жек көретін жер салығы – жерге төленетін жалдамақы екенін, ол жермен байланысты және иелеріне ешқандай салмақ түсірмейтінін, сондай-ақ оны жоюдың ешқандай негізі жоқ екенін, себебі ол мемлекеттік кірістің маңызды көзі еді деп мәлімдеді. Ал бірінші палата ескі әскери жүйені жою туралы ешқандай ұсынысты тыңдаудан бас тартты, себебі елдің қорғанысы жалпыға бірдей міндетті әскери қызметті қабылдау арқылы қауіпсіздікке кепілдік берілмеген еді. Үкімет екі палатадағы қарама-қайшы көпшіліктердің арасында қолдаусыз қалды. 1880 жылы швед мектептерінде міндетті гимнастиканы енгізу, Ренессанс гуманизмінен бастап Ағарту дәуіріне дейінгі физикалық және интеллектуалды дайындықтың маңыздылығы туралы ұзақ дәстүрге негізделген. Гимнастиканы ғылыми тұрғыдан дұрыс дене тәрбиесі ретінде насихаттау, әскери міндеттіліктің енгізілуімен бірге жүрді, бұл мемлекетке азамат-солдаттар рөлін атқару үшін балаларды физикалық және психикалық жағынан дайындауға үлкен қызығушылық тудырды. Шаңғы Швецияда кең таралған демалыс түрі және оның идеологиялық, функционалдық, экологиялық және әлеуметтік әсері швед ұлтшылдығы мен санасына зор әсер етті. Швециялықтар шаңғы спортын ізгілік, ерлік, табиғатпен үйлесімділік және ел мәдениетінің бір бөлігі деп қарастырды. Ұлттық сезімнің күшеюі және табиғи ресурстарды бағалау 1892 жылы табиғатты, демалысты және ұлтшылдықты біріктіру мақсатымен Швед шаңғы қауымдастығының құрылуына әкелді. Ұйым өз күшін шаңғы спорты мен табиғатта демалумен байланысты патриоттық, әскерилік, ерлік және экологиялық швед дәстүрлерін дамытуға жұмсады.

At the accession of Oscar II to the throne on 18 September 1872, the economic condition of Sweden was fairly satisfactory. In foreign affairs the security situation was good. Politically, however, the situation was tense as the reforms inaugurated during the preceding reign did not answer expectations. Within three years of the introduction of the new electoral laws, the Louis De Geer ministry had forfeited much of its former popularity, and had been forced to resign. In the vital matter of national defence no common understanding had been arrived at, and during the conflicts which had raged round this question, the two chambers had come into frequent collision and paralysed the action of the government. The peasant proprietors, who, under the name of the "Lantmanna" party, formed a compact majority in the Second Chamber, pursued a consistent policy of class interests in the matter of the taxes and burdens that had, as they urged, so long oppressed the Swedish peasantry; and consequently when a bill was introduced for superseding the old system of army organization by general compulsory service, they demanded as a condition of its acceptance that the military burdens should be more evenly distributed in the country, and that the taxes, which they regarded as a burden under which they had wrongfully groaned for centuries, should be abolished. In these circumstances, the "Lantmanna" party in the Riksdag, who desired the lightening of the military burden, joined those who desired the abolition of landlordism, and formed a compact and predominant majority in the Second Chamber, while the burgher and Liberal parties were reduced to an impotent "intelligence" minority. This majority in the Lower Chamber was at once attacked by another compact majority in the Upper, who on their side maintained that the hated land taxes were only a kind of rent charge on land, were incidental to it and in no way weighed upon the owners, and moreover that its abolition would be quite unwarrantable, as it was one of the surest sources of revenue to the state. On the other hand, the First Chamber refused to listen to any abolition of the old military system, so long as the defence of the country had not been placed upon a secure basis by the adoption of general compulsory military service. The government stood midway between these conflicting majorities in the chambers, without support in either. The introduction of compulsory gymnastics in Swedish schools in 1880 rested partly on a long tradition, from Renaissance humanism to the Enlightenment, of the importance of physical as well as intellectual training. More immediately, the promotion of gymnastics as a scientifically sound form of physical discipline coincided with the introduction of conscription, which gave the state a strong interest in educating children physically as well as mentally for the role of citizen soldiers. Skiing is a major recreation in Sweden and its ideological, functional, ecological, and social impact has been great on Swedish nationalism and consciousness. Swedes perceived skiing as virtuous, masculine, heroic, in harmony with nature, and part of the country's culture. A growing awareness of strong national sentiments and an appreciation of natural resources led to the creation of the Swedish Ski Association in 1892 in order to combine nature, leisure, and nationalism. The organization focused its efforts on patriotic, militaristic, heroic, and environmental Swedish traditions as they relate to ski sports and outdoor life.

Дауыс беру құқығының қолданылуын кеңейту

1890 жылғы сайлаудан кейін ескі "Лантмана" партиясы мен қалалар өкілдерінің альянсы нәтижесінде екінші палатадағы либералдар, қалалар өкілдерінің басым көпшілігі енді екі біріккен партияның саясатын шеше алатын жағдайға келді. Бұған жол бермеу үшін Риксдаг мүшелерінің санын қайта реттеу ұсынылды. Бұл мәселе тек 1894 жылы шешілді, онда бірінші палатадағы Риксдаг мүшелерінің саны 150-ге, екінші палатадағы 230-ға дейін белгіленді, оның 150-і ауылдық округтерден, ал 80-і қалалардан болуға тиіс. Қорғау мәселесі шешілген деп саналғандықтан, екі "Лантмана" партиясының ажырасуына ешқандай себеп болған жоқ, олар 1895 жылғы Риксдагтың басында бірігіп, екінші палатада қайтадан көпшілікке ие болды, өйткені олар 1887 жылдың мамыр айында Риксдагқа дейін солай болған. Осылайша, екінші палатада ел өкілдерінің ықпалы қалпына келтірілді, бірақ қазір сайлау құқығын кеңейту туралы талаптар барған сайын алға шығып, премьер-министр Густаф Бострем ақыры осы талаптарға жауап беру үшін бірдеңе жасауға міндетті болды. Осыған сәйкес ол 1896 жылы Риксдагқа сайлау құқығын кеңейту туралы өте қалыпты заң жобасын ұсынды, бірақ ол екі палатада да қабылданбады, жеке мүшелердің барлық ұқсас ұсыныстары бірдей тағдырмен кездесті. Ақыры армияны қайта ұйымдастыру туралы заң жобасын едәуір жоғарылатылған салық салумен бірге 1901 жылғы Риксдаг қабылдағанда, жалпы алғанда, жоғарылатылған салық салуға қарсы, бұл тек қана халықтың осы уақытқа дейін одан шеттетілгеніне саяси өмірге және елдің заңнамалық жұмысына қатысу құқығын кеңейту ғана деп танылды. Үкімет ақырында 1902 жылғы Риксдаг алдында сайлау құқығын кеңейту туралы ұсыныс жасады, оның басты ерекшелігі сайлаушының жасы жиырма беске толуы керек және қырық жастан асқан үйленген ерлер екі дауыс беруге құқылы болуы керек еді. Алайда Риксдаг ақырында Бірінші палатаның мүшесі епископ Биллингтің ұсынысына келісті, ол патшаға екінші палатаға мүшелерді сайлауға сайлау құқығын кеңейту мәселесін толық тексеруді сұрады. 1897 жылы Риксдаг өзінің мүшелері арасында швед социал-демократтарының басшысы Хьялмар Брантинг тұлғасында алғашқы социалистік өкілді қабылдады. Бұрын өздерінің қызметін 1902 жылға дейін шектеген социалистер. Стокгольмде және патшалықтың басқа қалаларында Риксдаг жоғарыда аталған үкіметтік заң жобасын талқылауды бастамас бұрын, мыңдаған жұмысшылардың шерулері ұйымдастырылды. Заң жобасы палаталарға енгізілген кезде жалпы және жақсы ұйымдастырылған ереуіл болды және заң жобасы бойынша үш күндік талқылау жалғасты. Бұл ереуіл тек саяси сипатта болғандықтан және палаталарға қысым жасауды көздегендіктен, ол жалпыға бірдей мақұлданбады және өз мақсатына жетпеді. Премьер-министр адмирал Фредрик фон Оттер сессия аяқталғаннан кейін көп ұзамай отставкаға кетті және оның орнын корольдің өтініші бойынша қайтадан қызметке келген бұрынғы премьер-министр Густав Бострем алды. Франшизаны ұзарту мәселесі, бұл жанды мәселе, Штафф үкіметінің басты шарасы болды. Ол Екінші палатаға сайлауда еркек сайлау құқығы туралы заң жобасын, сонымен бірге бір мүшелік сайлау округтері мен абсолюттік көпшілік қағидаты бойынша сайлауды ұсынды. Заң жобасы Екінші палатада 1906 жылы 15 мамырда 134 дауыспен 94-ке қарсы қабылданды, бірақ Бірінші палатада 126 дауыспен 18-ке қарсы қабылданды. Соңғы палата екінші палатаға сайлауда еркек сайлау құқығын беру туралы заң жобасын қабылдады, бұл жағдайда екі палатаға сайлау пропорционалдық өкілдік негізінде өткізілуі керек. Осыдан кейін екі палата да Екінші палатаға сайлауда әйелдерге бір мезгілде сайлау құқығын беру туралы корольдің пікірін сұрауға шешім қабылдады. Алайда үкіметтік заң жобасы Екінші палатада қабылданды, Премьер-министр патшаға Риксдагты таратып, Екінші палатаға жаңа сайлау өткізуді ұсынды. 29 мамырда адмирал Арвид Линдман консервативті үкімет құрды, оның басты міндеті екі палата да қабылдай алатын сайлау құқығы мәселесін шешу болды. Үкімет жобасы ұсынылды, ол мәселені шешуді ұсынды. Бұл заң жобасы өткен жылы Риксдагтың бірінші палатасында қабылданған. Үкімет бекіткен келісімді Бірінші палата 1907 жылы 14 мамырда 29 дауыспен қарсы 110 дауыспен, ал Екінші палатада 98 дауыспен қарсы 128 дауыспен қабылдады. Осы заңмен екі палатада да пропорционалды өкілдік орнатылды, сонымен бірге Екінші палатаға сайлауда жалпы еркек сайлау құқығы, Бірінші палатаға сайлану үшін талаптардың төмендеуі және осы палатаның сайлау мерзімі тоғыз жылдан алты жылға дейін қысқартылды, сондай-ақ Бірінші палата мүшелеріне бұрын берілмеген жалақы төленді.

After the elections in 1890, the alliance already mentioned between the old "Lantmanna" party and the representatives of the towns had the result that the Liberals in the Second Chamber, to whom the representatives of the towns mostly belonged, were now in a position to decide the policy which the two united parties should follow. In order to prevent this, it was proposed to readjust the number of the members of the Riksdag. The question was only settled in 1894, when a bill was passed fixing the number of the members of the Riksdag in the First Chamber at 150, and in the Second at 230, of which 150 should represent the country districts and 80 the towns. The question of protection being now considered settled, there was no longer any reason for the continued separation of the two "Lantmanna" parties, who at the beginning of the Riksdag of 1895 joined issue and became once more a compact majority in the Second Chamber, as they had been up to the Riksdag of May 1887. The influence of the country representatives was thus re established in the Second Chamber, but now the demands for the extension of the franchise came more and more to the front, and the premier, Gustaf Boström, at last felt bound to do something to meet these demands. He accordingly introduced in the Riksdag of 1896 a very moderate bill for the extension of the franchise, which was, nevertheless, rejected by both chambers, all similar proposals by private members meeting the same fate. When at last the bill for the reorganization of the army, together with a considerably increased taxation, was accepted by the Riksdag of 1901, it was generally acknowledged that, in return for the increased taxation, it would only be just to extend the right of taking part in the political life and the legislative work of the country to those of the population who hitherto had been excluded from it. The government eventually laid a proposal for the extension of the franchise before the Riksdag of 1902, the chief feature of which was that the elector should be twenty five years of age, and that married men over forty years should be entitled to two votes. The Riksdag, however, finally agreed to a proposal by Bishop Billing, a member of the First Chamber, that an address should be presented to the king asking for a full inquiry into the question of extending the franchise for the election of members to the Second Chamber. In 1897 the Riksdag had received among its members the first socialist representative in the person of Hjalmar Branting, the leader of the Swedish Social Democrats. The socialists, who had formerly confined their activity to in 1902. Processions of many thousands of workmen were organized, in Stockholm and in other towns of the kingdom, just before the Riksdag began the discussion on the above mentioned bill of the government, and when the bill was introduced in the chambers a general and well organized strike took place and continued during the three days the debate on the bill lasted. As this strike was of an exclusively political kind, and was intended to put pressure on the chambers, it was generally disapproved, and failed in its object. The Prime Minister, Admiral Fredrik von Otter, resigned shortly after the end of the session, and was succeeded by Gustaf Boström, the expremier, who at the request of the king again assumed office. The question of the extension of the franchise, which was a burning one, was to be the principal measure of the Staaff government. It brought in a bill for manhood suffrage at elections for the Second Chamber, together with single member constituencies and election on the absolute majority principle. The bill was passed by the Second Chamber on 15 May 1906 by 134 to 94 votes, but it was rejected by the First Chamber by 126 to 18. The latter chamber instead passed a bill for manhood suffrage at elections for the Second Chamber, on the condition that the elections for both chambers should take place on the basis of proportional representation. Both chambers thereupon decided to ask the opinion of the king with regard to the simultaneous extension of the franchise to women at elections for the Second Chamber. The government bill having, however, been passed by the Second Chamber, the Prime Minister proposed to the king that the Riksdag should be dissolved and new elections for the Second Chamber take place in order to hear the opinion of the country, but as the king did not approve of this Mr Staaff and his government resigned. A Conservative government was then formed on 29 May by Admiral Arvid Lindman, whose principal task was to find a solution of the suffrage question which both chambers could accept. A government bill was introduced, proposing the settlement of the question on the basis of the bill carried by the First Chamber in the Riksdag of the preceding year. A compromise, approved of by the government, was adopted by the First Chamber on 14 May 1907 by 110 votes against 29 and in the Second Chamber by 128 against 98. By this act proportional representation was established for both chambers, together with universal manhood suffrage at elections for the Second Chamber, a reduction of the qualifications for eligibility for the First Chamber and a reduction of the electoral term of this chamber from nine to six years, and finally payment of members of the First Chamber, who hitherto had not received any such emolument.

Әлеуметтік реформалар

Король Оскар II 1907 жылдың 8 желтоқсанында қайтыс болды, оның халқы оны шын жүректен аза тұтты, ал Швеция патшасы ретінде оның үлкен ұлы, принц Густав таққа отырды. Оскар патшаның билігінде заң шығарушы орган көптеген маңызды әлеуметтік реформаларды жүзеге асырды, елдің барлық салалары дамыды. 1884 жылғы Риксдагта жаңа патент заңы қабылданды. Әйелдердің толыққанды құқыққа ие болу жасы жиырма бірге дейін белгіленді және "нан мен су" деген қатаң түрме жазасы жойылды. Жаңа швед әскерін ұйымдастыруға кеткен шығындарды өтеу үшін 1902 жылғы Риксдаг прогрессивті салық салу арқылы мемлекеттік кірістерді арттырды, бірақ бұл тек бір жылға ғана болды. Халықтың әлеуметтік жағдайын жақсарту және жұмысшы табының мүддесін қорғау мақсатындағы заң жобалары да қабылданды. 1884–1889 жылдар аралығында бір комитет жұмысшыларды сақтандыру мәселесімен айналысты, ал үкімет оны реттеу үшін үш рет ұсыныс жасады, соңғы ұсынысында апат, ауру немесе қарттыққа қарсы сақтандырудың ортақ негізі ретінде мүгедектік принципін қабылдады. Дегенмен, Риксдаг шешім қабылдауды кейінге қалдырып, сақтандыру қорына қаражат бөлді. Соңында, 1901 жылғы Риксдаг мемлекеттік сақтандыру институтын құрумен байланысты, ауыл шаруашылығы жұмыскерлерін де қамтитын апаттан сақтандыру туралы заң жобасын қабылдады. Апаттардан қорғау, сондай-ақ әйелдер мен балалардың жұмыс уақытын шектеу, және арнайы фабрика инспекторларын тағайындау туралы заң жобалары да қабылданды. 1897 жылы король Оскар патшалық таққа отырғанына жиырма бес жыл толу мерейтойын атап өткен кезде, Стокгольмде ұйымдастырылған көрме ("Konst och Industriutställningen") елдің барлық салалардағы прогресін нақты көрсетті.