Кіріспе
Чиуауа қаласы немесе Чиуауа қаласы (lang es; Lipan: Ją’éłąyá) – Мексиканың Чиуауа штатының астанасы. 2020 жылы Чиуауа қаласының халқы 925 762 адамды құрады. Бұл есеп Чиуауаны елдегі ең әлеуметтік бәсекеге қабілетті қала деп санайды. Аты Тарахумара тілінен келген, мағынасы – "құрғақ және құмды жер". Бұл атау Мексиканы испандықтар басып алғанға дейін пайда болған. Қала 1709 жылдың 12 қазанында испан саяхатшысы Блас Кано де лос Риос және Антонио Деза и Улоа тарапынан "Эль Реал де Минас де Сан-Франциско де Куэльяр" деген атпен негізделді. Дон Ильдефонсо де Иригоен қаланың негізін қалау үшін жерді сыйға берді. Солтүстік Мексиканың басқа аймақтарындағыдай, отарлық дәуірде Рим-католик миссионерлерінің үлкен әсері болды, және қала 'сиерраға' – Чиуауа штатының батысындағы таулы аймаққа баратын және қайтатын миссионерлер үшін кездесу орны болды, онда жергілікті Тарахумара тайпасы әлі де тұрады. Тәуелсіздік соғысы кезінде қалада көп қимыл-қозғалыс болған жоқ. Алайда, елдің әкесі саналатын Мигель Идальго Чиуауаның Федералды сарайында тұтқынға алынып, 1811 жылы жақын жердегі Үкімет сарайында испандықтар тарапынан өлім жазасына кесілді. Мексика-Америка соғысы кезінде Чиуауа 1847 жылы Мексика армиясы Сакраменто шайқасында жеңілгеннен кейін АҚШ күштерінің бақылауына өтті. Француз басқыншылығы кезінде президент Бенито Хуарес 1864 жылдан 1867 жылға дейін қаланы өз үкіметінің жер аударылған орталығы етіп белгіледі. Порфирио Диас президент болған кезде қала қарқынды өсіп, Мексиканың маңызды қалаларының біріне айналды. Қала маңызды банктер мен бай отбасылардың орталығы болды. Қала Мексика революциясы (1910-1917) кезінде белсенді қатысты, өйткені ол Pancho Villa басқаратын армияның División del Norte операциялық базасы болды. Революциялық дәуірден көптеген орындар мен естеліктер сақталған; олардың ең маңыздысы – Чиуауа қаласының орталығындағы Вилланың бұрынғы үйі орналасқан Мексика революциясының тарихи мұражайы. Ла Квинта Лузды оның жесірі Сра. María Luz Corral de Villa мұражайға айналдырды, қазір оны федералды үкімет басқарады. ХХ ғасырда қала халқының саны өсіп, АҚШ шекарасына жақын орналасқандықтан, оның артықшылықтарын пайдалана білді. 1970 жылдары шетелдік өндіріс орындары құрылғанға дейін қала негізінен мал және ауыл шаруашылығы өнімдерінің сауда орталығы болды. 1990 жылдары қала экономикасы күрт өсіп, республикадағы үшінші бай муниципалитетке (адам басына шаққанда) айналды, Бенито Хуарес федералды округінен (Мексико қаласы) және Нуэво-Леон штатындағы Сан-Педро Гарса Гарсиядан кейін. 2002 жылы Институционалдық революциялық партиядан (ПРИ) мэр Хорхе Барусс Морено қайтыс болды, оның орнын Алехандро Кано Рико басты. Кано басқарған кезеңде қала қауіпсіздік саласында үлкен өсімді бастан өткерді, өйткені Полиция департаменті ISO сертификатын алды және бақылау ұшақтары сатып алынды. 2002 және 2005 жылдар аралығында қала қаладағы алғашқы ірі сауда орталығы – Плаза дель Соль және күннің коммерциялық аймағының дамуы сияқты жаңа коммерциялық инновацияларды енгізумен тәжірибе жасады, бәрі Periférico de la Juventud бойында, қаланың негізгі көшелерінің бірінде орналасқан. 2004 жылы Ұлттық іс-қимыл партиясының (PAN) Хуан Бланко Зальдивар 2004-2007 жылдарға арналған қала мэрі (муниципалдық президент) сайлауында жеңіске жетті. 2005 жылдан бастап Чиуауаның халықаралық фестивальдері қыркүйек/қазан айларында штат және қала үкіметтерімен бірлесіп өнер көрмелері, пьесалар, сахналық қойылымдар және Америка, Foreigner, Creedence және Los Lobos сияқты топтардың концерттерімен аталып өтеді. 2007-2010 жылдарға мердігер сайлауы 2007 жылдың шілде айының басында өтті, PAN-нан Карлос Борруэль Бакера бұрынғы мэр Алехандро Кано Риконы (ПРИ) шамамен 200 000 дауысқа жуық дауыспен жеңді. Сайлауға қатысу деңгейі шамамен 41% құрады, бұл соңғы жылдардағы ең төменгі көрсеткіш. 2010 жылдың қаңтар айында мэр Карлос Борруэль Чиуауа губернаторы лауазымына сайлау науқанына қатысу үшін отставкаға кетті. Оның орынбасары Лик. Альваро Гильермо Мадеро Муньос өзінің қалған мерзіміне қала әкімі қызметін атқарды. 2013 жылдың 4 шілдесінде ПРИ партиясынан Хавьер Гарфио Пачеко 3 жылдық мерзімге мэр сайланды. 2015 жылдың желтоқсанында Эухенио Баэса Фарес Чиуауа қаласының мэрі лауазымына ие болды, өйткені Хавьер Гарфио Пачеко Чиуауа штатының губернаторына ПРИ партиясынан үміткер болу мүмкіндігін іздеу үшін лицензия сұрады. Гарфио губернаторлыққа үміткерлікке үміткерлік жарысынан айырылғаннан кейін, ол қайтып оралды және мэрлік мерзімін аяқтады. 2016 жылдың шілдесінде Мария Евгения Кампос Гальван (PAN) мэр сайланды. Оның мерзімі 2016 жылдың 10 қазанында басталды және үш жылға созылуы күтілуде, одан кейін тағы үш жылға қайта сайлану мүмкіндігі бар.
The city of Chihuahua or Chihuahua City (lang es ; Lipan: Ją’éłąyá) is the state capital of the Mexican state of Chihuahua. as of 2020, the city of Chihuahua had a population of 925,762 inhabitants. This report also ranks Chihuahua as the most Socially Competitive city in the country. or from Tarahumara, "dry and sandy place". The name itself is older than the Spanish conquest of Mexico. The city was founded on October 12, 1709, by Blas Cano de los Rios and Antonio Deza y Ulloa, a Spanish explorer, as El Real de Minas de San Francisco de Cuéllar. Don Ildefonso de Irigoyen donated the land for the city foundation. Just as in other parts of Northern Mexico, Roman Catholic missionaries were an important influence during the colonial era, and the city became a meeting point for missionaries heading to and from the 'sierra', the mountainous region in western Chihuahua State where the native Tarahumara still live. During the War of Independence, the city saw little action. However, it was in Chihuahua where Miguel Hidalgo, considered the Father of the Country, was held prisoner in the Federal Palace of Chihuahua and executed in 1811 at the nearby Government Palace by the Spaniards. During the Mexican–American War, Chihuahua fell to U. S. forces in 1847, after the Mexican Army was defeated at the Battle of the Sacramento, 15 mile (24 km) north of the city. During the French invasion, President Benito Juárez made the city the seat of his government in exile from 1864 to 1867. During the presidency of Porfirio Díaz the city experienced explosive growth and became one of the most important cities in Mexico. The city became the seat for important banks and wealthy families. The city was more involved during the Mexican Revolution (1910–1917), for it became at times the operations base for the División del Norte, the army led by Pancho Villa. Many sites and memories remain of the Revolutionary era; the most important of these is the Historical Museum of the Mexican Revolution at Villa's former estate house near downtown Chihuahua. La Quinta Luz was turned into a museum by his widow, Sra. María Luz Corral de Villa, and is now managed by the federal government. During the 20th century, the city grew in population and learned to take advantage of its proximity with the U. S. border. Until the establishment of foreign manufacturing plants in the 1970s, the city was largely a trade post for cattle and agricultural products. During the 1990s the city grew dramatically economically, becoming the third wealthiest municipality (per capita) in the republic, after Benito Juárez borough of the Federal District (Mexico City), and San Pedro Garza García in Nuevo León. In 2002, Mayor Jorge Barousse Moreno from the Institutional Revolutionary Party (PRI) died and was succeeded by Alejandro Cano Ricaud. During Cano's administration, the city experienced dramatic growth in the security sector when the Police Department was certified by the ISO and surveillance aircraft bought. Between 2002 and 2005, the city experimented with the introduction of certain new commercial innovations, like the first large mall in the city, Plaza del Sol, and the rise of the commercial Zone of the Sun, all along the Periférico de la Juventud, one of the main thoroughfares in the city. In 2004 Juan Blanco Zaldívar, of the National Action Party (PAN), won the election for mayor (municipal president) of the city for the term 2004–2007. Since 2005, the International Festivals of Chihuahua have been celebrated by both the state and city governments during the months of September/October with art shows, plays, stage presentations and concerts by such bands as America, Foreigner, Creedence and Los Lobos being held at venues throughout the city. Elections for mayor for the term 2007–2010 were held at the beginning of July 2007; Carlos Borruel Baquera of the PAN defeated former mayor Alejandro Cano Ricaud (PRI) by less than one quarter of a percentage point of almost 200,000 votes cast. The turnout of registered voters, at about 41%, was the lowest in years. In January, 2010, Mayor Carlos Borruel submitted his resignation in order to campaign for election to the office of Governor of Chihuahua. His deputy, Lic. Alvaro Guillermo Madero Muñoz, assumed the office of mayor for the balance of his term. On July 4, 2013,
Javier Garfio Pacheco of the PRI won election for a 3 year term as mayor. In December 2015, Eugenio Baeza Fares assumed office as mayor of the City of Chihuahua, after Javier Garfio Pacheco requested licence to pursue the possibility to become the candidate for the political party PRI to Governor of the State of Chihuahua. After Garfio lost his bid for Governor Candidate, he returned and ended his period as mayor. In July 2016, María Eugenia Campos Galván (PAN) was elected mayor. Her term started on October 10, 2016, and is expected to last for two years, with the possibility of reelection for three more years.
Қор
Чихуахуа қаласының тарихы жақын жердегі кен орындарының табылуымен және 1652 жылы испан капитаны Диего дель Кастильоның Санта-Эулалия елді мекенін құруымен басталады. Алайда, климат жағдайлары мен жергілікті халықтың үздіксіз шабуылдары салдарынан кен өндіру тоқтатылып, Санта-Эулалия бірнеше жыл бойы елсіз қалды. Шамамен елу жыл өткен соң, 1707 жылы, бай кен орындары тағы да табылып, Санта-Эулалияның халқы көбейді және қала гүлденді. Бірақ Санта-Эулалия таулы аймақтың ортасында орналасқандықтан, қиын жер бедері қаланың салынуына және кеңеюіне кедергі келтірді. Осы себепті, 1709 жылы Нуэва-Вискайя губернаторы Антонио де Деса и Ульоа, Реал-де-Минасқа негіз салу жөніндегі тапсырмамен елді мекенге келген кезде, 16 белгілі тұрғынмен (кеншілер, саудагерлер, мемлекеттік қызметкерлер және дін қызметкерлері) кеңес өткізіп, Санта-Эулалияны Рояль-де-Минасқа негіз ретінде орналастырудың, немесе олар үшін жақын орналасқан аңғарда жаңа елді мекен құрудың дұрыс екенін анықтауға шешім қабылдады. 1709 жылдың 12 қазанында Рояль-де-Минас негізін қалау мәселесі бойынша белгілі тұрғындардың дауысы өтті. Олардың сегізі Санта-Эулалияда негіз салуға, ал қалған сегізі аңғарда негіз салуға дауыс берді. Дауыс тең түскендіктен, губернатор Деса мен Ульоа аңғарда негіз салуға шешім берді, өз дауысымен шешімді қабылдады. Осы оқиға Чихуахуаның ресми түрде құрылған күні деп есептеледі, ал Антонио де Деса мен Ульоа қаланың негізін қалаушысы ретінде танылды. Жаңа Реал-де-Минас, сол кездегі Жаңа Испанияның вице-королі Франсиско Фернандес де ла Куэва Энрикес, Альбуркерк герцогы және Куэлар маркизінің құрметіне Real de Minas de San Francisco de Cuéllar деп аталды.