Кіріспе

Флаг-Фен, Англиядағы Питербороның шығысында орналасқан, қола дәуіріне жататын және шамамен 3500 жыл бұрын салынған археологиялық ескерткіш. Ол бес өте ұзын қатарға тізілген 60 000-нан астам ағаштан тұрады, бұл ылғалды батпақты жерлер арқылы 1 шақырымға жуық ағаш жол құрайды. Құрылыстың ортасында шағын арал пайда болған. Осы аралмен байланысты табылған заттар ғалымдарды оның діни маңызы болған деген қорытындыға жеткізді. Археологиялық жұмыстар 1982 жылы Фенгатеден шығысқа қарай 800 метр қашықтықта басталды. Флаг-Фен қазір Үлкен Фендер музейлік серіктестігінің бір бөлігі. Онда келушілер орталығы салынды және кейбір аймақтар, соның ішінде темір дәуіріне тән дөңгелек үйлер қайта жаңартылды.

Құрылыс

Неолиттік дәуірдегі жол бір кезде археологтар "Флаг-Фен алқабы" деп атаған аймақтан өтіп, "Фенгейт" деп белгілі құрғақ жерге дейін созылған. Алқап – Феннің батыс жағасындағы көлемі шағын, жазық жердің бір бөлігі. Дендрохронологиялық талдау (ағаш сақиналарын зерттеу арқылы тіреулердің жасын анықтау) құрылыстың әртүрлі кезеңдерінің б.з.д. 1365 және 967 жылдар аралығында салынғанын көрсетті. Табылған заттардың ішінде семсерлер, найза ұштары, "алтын сырғалар, кішкентай инелер мен брошкалар" бар. Басқа да табылған заттарға бұл аймақта бұрын кездеспеген, кішкентай, жылтыратылған ақ тастар кірді, бұл олардың мақсатты түрде жиналып, осы жерге әкелінгенін және қойылғанын көрсетеді. 1200 жылдан астам уақыт бойы жиналған заттардың мөлшері, түрі және орналасуы, осы орынның "кем дегенде бір қыры" діни мақсаттағы ескерткіш болған деген теорияны қолдайды. Б.з.д. 10 ғасырында жер беті қазіргіден әлдеқайда төмен болды және күзгі қалдықтар Фен бетіне қосылғанда жылына шамамен 1 мм (0,039 дюйм) көтерілді. Ерте рим дәуірінде құрылымның көп бөлігі жабылып, сақталды. 2012 жылы DigVentures әлемдегі алғашқы жеке қаржыландырылатын қазба жұмыстарын жүргізіп, Flag Fen-де үш апталық қазба жұмыстарын жүргізу үшін 30 000 фунт стерлинг жинады. 1995 жылы "Англия мұрасы" қаржылаған ірі қазба жұмыстары аяқталғаннан бері келушілер саны 50%-ға төмендеді. Жобаның мақсаты – мұра нысанын қайта жаңғырту, сонымен бірге суға батқан ағаштарды сақтау туралы толық ғылыми ақпарат беру болды. Жобаға 11 елден 250-ге жуық адам қатысты, оларға ғылыми зерттеулерге көмектесу үшін Британ мұражайы, Дарем университеті, Бирмингем университеті, Йорк археологиялық сенімі, Лондон университеті колледжі және Англия мұрасының серіктес командалары қолдау көрсетті. 130 адам қазба алаңында археологиялық техниканы үйренді, ал келушілер саны өткен жылмен салыстырғанда 29%-ға өсті. Франсис Прайор бұл бастаманы қолдап, кейін былай деп жазды: "Бақытымызға орай, бұл жұмыс істеген тәжірибе болды: қатысушылар жақсы уақыт өткізді, ал археология өте жоғары деңгейде кәсіби түрде қазылып алынды".

Сақтау

Флаг-Фендегі археологиялық жұмыстар жалғасуда. Прайор бұған 2005 жылы Tempus баспасында жарық көрген осы ескерткіштегі үшінші кітабымен толықтырды. "Флаг-Фен: тарихқа дейінгі ландшафттың өмірі мен өлімі" деп аталатын бұл кітапты ол өзінің 1991 жылғы жұмысының "маңызды жаңа редакциясы" деп атады, мысалы, бұрынғы "көлді елді мекен" тұжырымын қабылдамайды.

Шаруашылықты жүргізу

Флаг-Феннен оңтүстікке қарай шамамен 2 км жерде Мыс дәуіріне жататын Маст Фарм қонысы орналасқан. Сол жерден табылған тікелей ағаштан жасалған қайықтар Флаг-Фенде сақталып, көрмеге қойылған.

Жабайы табиғат

Флаг-Фенде түрлі орталардың болуына байланысты көптеген жануарлар мен өсімдіктер өседі, олардың ішінде кең жайылымдар, дәстүрлі басқарылатын қырлар мен орман, сондай-ақ тұщы сулы көл және каналдар бар.

"Бронза дәуірі" биоблитсі

2014 жылдың 2 тамызында Vivacity ұйымдастырған BioBlitz шарасында 190 түр анықталды, оның ішінде 53 лишай, сондай-ақ қорғауға алынған еуропалық су құсқұйрығы мен сарай құсқұйрығы. Іс-шара аясында Жойылып бара жатқан түрлерге көмектесетін халықтық қор баяндама жасады, ал 3000 жыл бұрын болған сұр қасқыр, қоңыр аю және еуразиялық су құсқұйрығы сияқты түрлерді көрсету үшін жабайы табиғат жолы қолданылды.

Медоу ұсыныстары

2014 жылы Buglife Питерборо қаласы бойынша жабайы гүлдердің шалғындарын құруға қол жеткізді, оның ішінде Флаг-Фенде дәстүрлі тәсілмен күтілетін сабан шалғыны да бар.