Кіріспе

Res ipsa loquitur (лат. "нәрсе өзі туралы айтады") – ортақ құқық және Римдік Голландия құқығы юрисдикцияларындағы доктрина. Оған сәйкес, сот, абайсыздыққа қатысты сот процесінде, жауапкердің қалай әрекет еткені туралы тікелей дәлелдердің болмауы жағдайында, жазатайым оқиғаның немесе жарақаттың мәнінен абайсыздықты қорытындылай алады. Нақты критерийлер юрисдикцияға қарай өзгеше болуы мүмкін, бірақ әдеттегі жағдайда, іс төмендегі абайсыздық элементтерін қамтуы керек: қамқорлық міндетінің болуы, тиісті қамқорлық стандартын бұзу, себеп-салдар байланысы және зиян. Res ipsa loquitur-да, бірінші үш элементтің болуы, әдетте абайсыздық болмаса пайда болмайтын зиянның болуынан туындайды.

Тарих

Бұл термин латын тілінен шыққан және сөзбе-сөз "өз нәрсесі өзі сөйлейді" деп аударылады, бірақ мағынасы көбірек таралған аудармада, "жағдайдың өзі айғақтайды" арқылы жақсы жеткізіледі. Бұл фразаны ең алғаш рет Цицерон Pro Milone атты қорғаныс сөзінде қолданған. Римдік соттағы фразаның пайда болуы мен Цицеронның қолдануы, 52 жылдан кейін, ағылшын Бёрн мен Бодл ісіне дейін 1915 жыл бұрын, res ipsa loquitur құқықтық доктринасының сапасына қандай әсер еткені туралы сұрақтар тудырды. Сондай-ақ, Чарльз Эдвард Поллок бұл іс бойынша шешімін жазғанда, Цицеронның осы максимді қолдануынан тікелей шабыттанған болуы мүмкін бе деген мәселе де қарастырылады.

Медициналық абайсыздықтың үлгісі

Res ipsa loquitur көбінесе "денеде қалған скальпель" жағдайында туындайды. Мысалы, адам апендицит алып тастағаннан кейін ішкі ауырулармен дәрігерге келеді. Рентген суретінде пациенттің ішінде скальпельдің мөлшері мен пішініне ұқсас металл зат бар екені көрінеді. Апендицит алып тастаған хирургтің немқұрайлылық танытқанын көрсету үшін қосымша түсіндірме қажет емес, себебі дәрігердің апендицит алып тастағаннан кейін денеде скальпель қалдыруының ешқандай заңды себебі жоқ.

Канада

Канадада res ipsa loquitur доктринасы Жоғарғы Сот тарапынан көбінесе күштен шығарылды. Фонтейн Британдық Колумбияға қарсы (ресми әкімші) ісінде Сот res ipsa loquitur қолданудан бас тартып, оның орнына талапкер зиянның жауапкердің толық бақылауында болғанын және талапкердің өзінің кінәсі болмағанын дәлелдеген жағдайда, жауапкерге тактикалық міндет жүктеледі, онда судья жауапкер кері дәлел келтірмесе, немқұрайлылықты болжауға құқылы.

Гонконг

Гонконг – res ipsa loquitur доктринасын қолданатын жалпы құқық юрисдикцияларының бірі. Кейбір заңгерлер res ipsa loquitur терминін қолданудан аулақ қалуды жөн көреді (мысалы, Hobhouse LJ Radcliff v. Plymouth ісінде). Бірақ басқа заңгерлер (және судьялар да) бұл терминді әлі де ыңғайлы деп санайды (мысалы, Гонконгтің соңғы апелляциялық сотының тұрақты судьясы Бохари мырзаның Sanfield Building Contractors Ltd. v. Li Kai Cheong ісіндегі шешімін қараңыз). Res ipsa loquitur – бұл ілім емес, "шешім шығарудың логикалық әдісі" және тек себебі белгісіз оқиғаларға ғана қолданылады. Res ipsa loquitur талапкерге зиян келтірген немесе оның мүлкіне зақым келтірген затты немесе іс-әрекетті бақылайтын жауапкердің немқұрайлылығы болмаса, әдетте орын алмайтын оқиға болған жағдайда қолданылады. Мұндай жағдайда сот жауапкердің немқұрайлылығын болжауға құқылы, егер ол ақылға қонымды түсіндірме бермесе, ол түсіндірме оның сақтық танытқанымен сәйкес болуы керек. Rothwell v. The Motor Insurers Bureau of Ireland [2003] 1 IR 268 ісіндегі жоғары сот, дәлелдеу жүгі жауапкердің ғана білімінде болған жағдайларда, сондай-ақ фактілерді зерттеу мүмкіндігі жауапкердің құзырында болғанда ауысатынын қабылдады.

Оңтүстік Африка

Оңтүстік Африка заңдарында (Рим-Голландия заңдары үлгісінде құрылған) res ipsa loquitur доктринасы жоқ, бірақ бұл тіркес "жағдайлар өзі айғақтайды" деген мағынада жиі қолданылады. Res ipsa loquitur ешқандай дәлелдеу жүгін немесе жауапкершілікті бір тараптан екінші тарапқа көшірмейді. Бұл тіркес адвокаттар қолданатын ғана ыңғайлы сөз тіркесі.

Ұлыбритания

Бұл доктрина ағылшын құқығында да, шотланд құқығында да кездеседі.

Англия мен Уэльс

Ағылшын заңында res ipsa loquitur әсері талапкердің пайдасына немқұрайлылық болғаны туралы күшті презумпция құрайды. Алайда, бұл дәлелдеу жүктемесін толыққанды түрде өзгерте алмайды (Ng Chun Pui v. Li Chuen Tat, 1988). Бақылау талабы ағылшын заңында маңызды рөл атқарады. Бұл талап Easson v. LNE Ry [1944] 2 KB 421 ісінде орындалмады, онда кішкентай бала стансадан бірнеше шақырым қашықтықта пойызбен келе жатып құлап кетті. Пойыз қозғалысқа шыққаннан кейін пойыздың есігі теміржол компаниясының жеткілікті бақылауында болмады және оны компания жауапты емес адам ашқан болуы мүмкін деп саналды. Бұл іс бұрынғы Gee v. Metropolitan Ry ісінен ерекшеленеді, онда талапкер пойыз стансадан шыққаннан кейін дереу құлап, құлаған есік теміржол компаниясының толық бақылауында деп есептелді. Апаттың нақты себебі белгісіз болуы керек деген талап Barkway v. South Wales Transport ісінде көрсетілген. Бұл жағдайда автобус жолдан жаңғырылып, апаттың себебі дөңгелек тесілуі екені белгілі болды. Осы жағдайда талапкерге res ipsa loquitur көмектесе алмады және дөңгелек тесілуі тасымалдау компаниясының немқұрайлылығынан туындағанын дәлелдеуге міндетті болды.