Кіріспе
Әлеуметтік жүйелерде өзгерістерді тудыруға арналған тәжірибелер мен философиялар жиынтығы. Трансформациялық әділдік – зиян мен әділетсіздікті күшейтетін құрылымдар мен жағдайларға назар аударуға бағытталған әлеуметтік, экономикалық, құқықтық және саяси тәжірибелер мен философиялардың кең спектрі. Жеке және қоғамдық жауапкершілік, зиянды іс-әрекеттерге өтемақы төлеу және жаза беруден бас тарту сияқты қалпына келтіруші әділдіктің мақсаттарын қабылдап, оларды дамыта отырып, трансформациялық әділдік ресми, мемлекеттік қылмыстық сот жүйесіне баламаларды іздеп, оларды іс жүзіне асырады.
Transformative justice is a spectrum of social, economic, legal, and political practices and philosophies that aim to focus on the structures and underlying conditions that perpetuate harm and injustice. Taking up and expanding on the goals of restorative justice such as individual/community accountability, reparation, and non retributive responses to harm, transformative justice imagines and puts into practice alternatives to the formal, state based criminal justice system.
Трансформациялық және қалпына келтіру әділ-құқықтық қатынастар арасындағы айырмашылықтар
Трансформациялық әділдік, қалпына келтіру әділдігінен ерекшеленеді, себебі трансформациялық әділдік мемлекеттік жүйеден тыс зиянды жоюға және түзетуге баса назар аударады. Адриен Мари Браун өзін асырау үшін тамақ алуға ақша ұрлаған адамның мысалын келтіріп, «егер нәсілдік капитализмнің жүйесі осындай теңсіздік тудырса, аш адам тамақ алу үшін сөмкені ұрлап, кейін оны кешірім сұрап қайтарса немесе қоғамдық жұмыс істесе, бұл аштық мәселесін шешпейді» деп жазады. Керісінше, трансформациялық әділдік «зиянның тамырын жою жұмысын, мемлекеттік механизмдерден тыс, бір-бірімізбен дұрыс қарым-қатынас орнату үшін жасауды» қажет етеді. Қалпына келтіру әділдігі мен трансформациялық әділдік арасындағы басты айырмашылық – зиян немесе зорлық-зомбылық жағдайларына жауап беруде қылмыстық әділет жүйесімен байланыс жасау қажеттілігінде. Формалды немесе мемлекеттік әділет жүйелеріне сүйену немесе олармен ынтымақтастық, қалпына келтіру әділдігінің тәсілдерін трансформациялық әділдіктен ажыратады. Осылайша, қалпына келтіру әділдігі мен трансформациялық әділдік ұқсас идеологиялық негіздер мен мақсаттарды бөлісе алады, бірақ олардың тәсілдері мен тактикалары айтарлықтай ерекше болуы мүмкін. Қалпына келтіру әділдігінен айырмашылығы, зиянның мөлшерін анықтау немесе жоғалтуды бағалау, құрбан рөлін белгілеу және өткен (тарихи) мен болашақ (нормативтік немесе болжамды) жағдайларды салыстыруға тырысу жүргізілмейді. Құрбандық әдетте трансформациялық процеске қатыспайды, бірақ қатысуды таңдауы мүмкін. Қатысушылар тек зиянды азайтудың тиімді жолдары туралы келіседі, бұл қылмыскер мен құрбандықты бөлуді немесе оқшаулауды қамтуы мүмкін. Теңдікті қалпына келтіру әділдігінен айырмашылығы, қатысушыларға белгілі бір теңдік анықтамасы таңылмайды. Әрбір адам өзі үшін «жаңа қалыпты» жағдайды анықтауға ерікті, және оған келісуге қысым көрсетілмейді. Құрбандық кек алу немесе жазалауды жалғастыруы мүмкін, мысалы, жазалау әділдігі жүйелерінде. Қылмыскер өкініш білдірмеуі мүмкін және өкініш білдірмейтінін айтуы мүмкін.
Колониалды және соғыстан кейінгі кезеңдер
Трансформациялық әділдік – қақтығыстар мен репрессиядан өтіп жатқан қоғамдардағы әлеуметтік-экономикалық мәселелерге жауап ретіндегі саясат пен практиканы да қамтиды. Ол әділдікке көшу теориясы мен тәжірибесімен тығыз байланысты және "жергілікті бастамашылық пен ресурстарды күшейтуге, алдын ала жоспарланған нәтижелерден гөрі процеске басымдық беруге, сондай-ақ жергілікті және жаһандық деңгейде теңсіз және өзара байланысты билік қатынастарын және шеттетуші құрылымдарды жоюға" бағытталған өзгерістерді білдіреді.
Климаттық әділдік
Кейбір климаттық әділдік көзқарастары трансформациялық әділдікті қолдайды, онда жақтаушылар климаттың өзгеруге осалдықтың себептерін қоғамдағы түрлі құрылымдық әділетсіздіктермен байланыстырады, мысалы, маргиналды топтардың шешім қабылдау процесінен және климатқа төзімді кәсіптерден шеттетілуі. Олардың пікірінше, климаттық шаралар осы құрылымдық билік тепе-теңдігін нақты түзетуге бағытталуы керек. Осы жақтаушылар үшін климаттың өзгеруі – барлық деңгейде демократиялық басқаруды нығайтуға және гендерлік теңдік пен әлеуметтік интеграцияға қол жеткізуге мүмкіндік береді. Ең болжағы, климаттың өзгеруіне жауап шаралары қолданыстағы әділетсіздіктерді қайталамауы немесе күшейтпеуі маңызды, бұл әділдіктің тарату және процедуралық аспектілерін қамтиды. Басқа түсініктер климаттық әділдікті климаттың өзгеруін белгілі бір шектеулерде тоқтату қажеттілігі тұрғысынан қарастырады, мысалы, Париж климаттық келісімінің 1,5°C мақсаты, әйтпесе климаттың өзгеруінің табиғи экожүйелерге тигізетін әсері соншалықты ауыр болады, көптеген адамдар үшін әділдікке қол жеткізу мүмкін болмайды.
Жыныстық зорлық-зомбылық және зиян
Трансформациялық әділдік жыныстық зорлық-зомбылықтан зардап шеккендердің әділдік іздеуіндегі қажеттіліктері мен тілектерін мойындауға және олармен бірге болуға бағытталған. Жеке және қоғамдық әділдіктің байланысты екенін мойындайтын трансформациялық әділдіктің жақтаушылары, отбасылық зорлық-зомбылық пен жыныстық зорлық-зомбылық тәжірибесінің нәсіл, әлеуметтік топ, гендер, сексуалдық бағдар, мүмкіндік, көшпенділік және заңдық мәртебе сияқты факторлардың билік пен қанаушылықтың иерархиясы ретінде көрінуімен байланысты екенін айтады.