Кіріспе
Қоғамға қайта бейімделуге мүмкіндік беретін мекеме.
Жартылай жол үйі – қылмыстық өтімдері немесе заттық тәуелділік мәселелері бар адамдарға қоғамға қайта бейімделуге және өздерін жақсырақ қолдауға, күтуге қажетті дағдыларды үйренуге (немесе қайта үйренуге) арналған институт. Бұл үйлер тұрғындарға баспанамен қатар, әлеуметтік, медициналық, психиатриялық, білім беру және басқа да ұқсас қызметтер көрсетеді. Олар "жартылай жол үйі" деп аталады, себебі олар толыққанды тәуелсіз өмір мен стационарлық емдеу немесе түзету мекемелерінің арасында орналасқан, онда тұрғындардың мінез-құлқы мен бостандықтарына қатаң шектеулер қойылады. Бұл термин АҚШ-та кемінде 1840 жылдардағы тыйым қозғалысынан бері қолданылып келеді.
Науқастарға арналған жартылай үйлер
АҚШ-тағы емделушілерге арналған жартылай стационарлық үйлер әдетте екі үлгінің біріне жатады. Бір үлгіде, емделуші түскен кезде, оның мүмкіндігі шектеулігінің түрі, қоғамға қайта бейімделу қабілеті және осы процеске кеткен уақыты анықталады. Оларды әскери дайындықтан белгілі бір ұқсастықтармен жабдықталған, бір жынысты жатақханаға орналастыруы мүмкін, онда бірдей жағдайға тап болған елуден жүзге дейін адамдар гимназия сияқты кең жайларда бірге тұрады. Емделушілердің дағдыларын арттыруымен және қолдау көрсетуге тәуелділігі азайған сайын, жатақханадағы адамдар саны кемиді, соның салдарынан өз пәтеріне көшуге дайын тұрғанда емделушінің бір немесе екі бөлмедесі ғана болуы мүмкін. Екінші үлгі осы процесті кері жүргізеді. Жаңа емделушілер жеке бөлмелерге түседі, онда оларға жеке қызметтер мен бағдарламалар ұсынылады. Олардың тәуелсіздігі артаған сайын, жатақханалар үлкейеді, нәтижесінде емделуші шыққан кезде жоғарыда сипатталған 50–100 адамдық жатақханада тұрады.
Сотталған қылмыскерлерге арналған жартылай үйлер
Сотталған қылмыскерлерге арналған жартылай үйлер, сондай-ақ Қоғамдық түзеу орталықтары деп аталатын бұл мекемелер, бақылау және қолдау көрсетуді жалғастыра отырып, қоғамға қайта бейімделу процесін бастауға көмектеседі. Мұндай шаралар, әдетте, тікелей қоғамға жіберуге қарағанда, қылмысты қайталау немесе тәуелділікке қайта оралу қаупін азайтады деп саналады. Олар түрмеден немесе ұзақ мерзімді психиатриялық емдеуден кейін жаңадан босатылған адамдардың қоғамға қайта оралуына бағытталған. Жұмыс істеу принциптері пациенттерге арналған екі модельге ұқсас.
Анықтамалық мәселелер
Реабилитациялық орталықтардың бірнеше түрі бар. Кейбіреулерін мемлекет қаржыландырады, ал басқаларын (әсіресе тәуелділіктен айығу орталықтары мен психикалық ауруларға арналған үйлер) "пайда табу" мақсатымен жұмыс істейтін ұйымдар басқарады. Криминологияда жартылай жол орталығының мақсаты, көбінесе, адамдарға қоғамға қайта бейімделу процесін бастауға мүмкіндік беру, сонымен бірге оларға бақылау мен қолдау көрсету болып саналады. Мұндай тұрғын үйлер қоғамға тікелей жіберілген жағдайда қарағанда, қылмыс жасау немесе тәуелділікке қайта оралу қаупін азайтады деп есептеледі. Кейбір жартылай жол орталықтары тек қана түрмеден немесе қамаудан жақында босатылған адамдарды қоғамға қайта енгізуге арналған, ал кейбіреулері – созылмалы психикалық денсаулық проблемалары бар адамдарға, тағы басқалары – заттық тәуелділігі бар адамдарға арналған, олар көбінесе "таза өмір сүру үйлері" деп аталады. Мемлекеттік органдардың бұрынғы қылмыскерлерді түрме жазасын өтегеннен кейін "жартылай жол орталығына" орналастыруы сот шешімімен немесе түрме қызметкерінің ұсынысы бойынша жүзеге асырылуы мүмкін. Сот немесе прокурор түрмеге қамаудың орнына тікелей жазаны жартылай жол орталығында өтеуге бекіте алады.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-тағы бағдарламалардың көпшілігі жартылай үй мен айықсу/қалпына келтіру үйі арасында ерекшелік жасайды. Жартылай үйде күні бойы белсенді оңалту бағдарламасы жүреді, онда тұрғындар есірткіге тәуелділігінен жеке және топтық кеңес алады, сергек қолдау желісін құрып, жаңа жұмыс іздеп, тұрғын үймен қамтамасыз етеді. Тұрғындар бірден алты айға дейін болады. Жұмыстан босатылған тұрғын үйлердегі тұрғындардан көбінесе "қарқындап төлеу" түрінде жалға ақы төлеу талап етіледі, бұл олардың тұру кезеңінде жұмыс таба алу мүмкіндігіне байланысты. Айықсу үйлерінде тұрғынның тұру шығыны кейде денсаулық сақтану арқылы өтеледі. Сонымен қатар, айықсу үйінде болу қылмыстық жазаның бір бөлігі болуы мүмкін. Тұрғындардан әдетте сарқырамау және оңалту бағдарламасын сақтау талап етіледі. Кейбір аймақтарда жартылай үйлер мен айықсу үйлері мүлдем басқаша. Ондай аймақтарда есірткі және алкогольге тәуелділіктен шығуға көмектесетін жартылай үйлер Денсаулық сақтау министрлігімен лицензияланады және тәулігіне 24 сағат персоналмен қамтамасыз етіледі. Бұл персоналға клиникалық емдеу тобы да кіреді.
Ұлыбритания
Ұлыбританияда "жартылай үй" психикалық аурулары бар адамдар, балалық зорлық-зомбылықтан зардап шеккендер, жетімдер немесе үйден қашқан жасөспірімдер тұратын орынды білдіруі мүмкін. Мұндай орындардың көбісі қайырымдылық қоры, Англия шіркеуі, басқа шіркеулер мен қоғамдық ұйымдардың басқаруында болады. Кепілге босатылған қылмыскерлерге арналған тұрғын үйлер "кепілдік жатақханалары" деп, ал соттан босатылғаннан кейін пробация бақылауындағы баспаналар "Бекітілген мекемелер" деп аталады. Дегенмен, "жартылай үй" термині көбінесе екі нәрсенің қасиеттерін біріктіретін нәрсені, мысалы, екі идеяға негізделген мәселенің шешімін білдіреді.
Канада
Канадада жартылай үйлер көбінесе Қоғамдық негіздегі тұрғын үйлер деп аталады. Канаданың түзеу қызметінің жартылай үйге берген анықтамасы, жалпы американдық анықтамаға ұқсас.
Бағдарламалау тұтастығы
Бағдарламаның дұрыстығына қатысты, ауыспалы тұрғын үйдің қайта қылмыс жасауды азайтуға немесе тәуелділіктен құтылуға көмектесу мүмкіндігі туралы нәтижелер әртүрлі болған. Көптеген криминологтар түзету мекемесінен шыққаннан кейін, төменгі тәуекел тобына жататын қылмыскерлерге баспана ұсынатын жартылай жол үйлері зерттеді. Тұрғындардың тәуекел деңгейін анықтау, мекемелік және қоғамдық қауіпсіздікті сақтау үшін өте маңызды деп есептеледі.
NIMBY эффектісі
Көп жағдайда, жартылай жол үйлері орналасқысы келген аудандардан қарсылық туындайды. Әлеуметтік әділдік туралы әдебиет жартылай жол үйлерінің орналасуы мен NIMBY (Not In My Back Yard) құбылысы арасындағы байланысты қарастырады. Кейбір қауымдастықтар/аумақтар саяси бірігіп, саяси заңнамаға әсер етуге мүмкіндік алса, ал басқалары мұндай мүмкіндікке ие болмайды. Кейбір зерттеулер жергілікті тұрғындардың жартылай жол үйлері жанында орналасқанда алаңдаушылық сезінетінін көрсетеді. Басқалары өтпелі тұрғын үйлердің болуы қауымдастықтың қауіпсіздігіне нақты қауіп төндіруі мүмкін екенін атап көрсетеді. NIMBY зерттеулерінде, ауданның орналасуға қарсылығы бұрынғы қылмыскерлер мен есірткіге тәуелді адамдарға қатысты сыныптық көзқарастармен байланысты болуы мүмкін деген ұсыныстар айтылды. Сондай-ақ, NIMBY реакциялары кейде үкіметтік демеушілерге деген сенімсіздікпен байланысты екені де айтылады.