Кіріспе
Қылмыстық пробация – қылмыстық құқықта қылмыскерге қатысты сот тарапынан белгіленетін қадағалау мерзімі, көбінесе жазаны түрмеде өтеудің орнына тағайындалады. Кейбір заң жүйелерінде "пробация" термині тек қоғамдық жұмыстарға (түрмеге қамаудың баламаларына) қатысты қолданылады, мысалы, шартты жазалар. Ал басқаларында пробацияға түрмеден шартты түрде босатылғандардың қадағалауы да кіреді. Пробациядағы қылмыскер сот белгілеген белгілі бір талаптарды орындауға міндетті, көбінесе пробация офицерінің бақылауымен. Пробация мерзімінде қылмыскер сот немесе пробация офицері белгілеген ережелерді бұзған жағдайда түрмеге қамалу қаупінде болады. Қылмыскерлер әдетте заңға бағынуға міндетті, сондай-ақ қару-жарақ ұстамауға, жұмыс істеуге, білім беру бағдарламасына қатысуға, комендант сағатын сақтауға, белгіленген мекенжайда тұруға, пробация офицерінің бұйрықтарын орындауға немесе заң шегінен шығуға тыйым салынуы мүмкін. Пробация кезінде ұсталған адамға құрбандармен (мысалы, отбасылық зорлық-зомбылық ісіндегі бұрынғы серіктес), ұқсас қылмыстардың болуы мүмкін құрбандарымен (мысалы, егер қылмыс балаларға қатысты сексуалдық зорлық-зомбылық болса, кәмелетке толмағандармен) немесе белгілі қылмыскерлермен, әсіресе бірге сотталғандармен байланыс жасауға тыйым салынуы мүмкін. Бұдан өзге, қылмыскерлер алкоголь және басқа да есірткілерді пайдаланудан немесе иеленуден бас тартуға міндетті болуы мүмкін, сондай-ақ алкогольге/есірткіге тексеруге түсуге немесе алкогольге/есірткіге қатысты психологиялық ем алуға міндетті болуы мүмкін. Пробациядағы қылмыскерлерге электрондық білезік (немесе монитор) тағылуы мүмкін, ол олардың қозғалысын тиісті органдарға хабарлайды. Кейбір соттар мұқтаж жандарға пробация айыбын төлеу үшін қоғамдық жұмыс істеуге рұқсат береді.
Probation in criminal law is a period of supervision over an offender, ordered by the court often in lieu of incarceration. In some jurisdictions, the term probation applies only to community sentences (alternatives to incarceration), such as suspended sentences. In others, probation also includes supervision of those conditionally released from prison on parole. An offender on probation is ordered to follow certain conditions set forth by the court, often under the supervision of a probation officer. During the period of probation, an offender faces the threat of being incarcerated if found breaking the rules set by the court or probation officer. Offenders are ordinarily required to maintain law abiding behavior, and may be ordered to refrain from possession of firearms, remain employed, participate in an educational program, abide by a curfew, live at a directed place, obey the orders of the probation officer, or not leave the jurisdiction. The probationer might be ordered as well to refrain from contact with the victims (such as a former partner in a domestic violence case), with potential victims of similar crimes (such as minors, if the instant offense involves child sexual abuse), or with known criminals, particularly co defendants. Additionally, offenders can be subject to refrain from the use or possession of alcohol and other drugs and may be ordered to submit to alcohol/drug tests or participate in alcohol/drug psychological treatment. Offenders on probation might be fitted with an electronic tag (or monitor), which signals their movement to officials. Some courts permit defendants of limited means to perform community service in order to pay off their probation fines.
Тарих
Латын тілінен шыққан пробация ұғымы, "тексеру" мағынасындағы probatio сөзінен бастау алады және сот үкімін кейінге қалдыру тәжірибесінде тарихи түбірлері бар. Англияның ортақ құқығында, демократиялық үкімет орнағанға дейін, соттар қылмыстық айыпталушыға монархтан кешірім сұрау үшін үкімді уақытша тоқтата алатын.
Америка Құрама Штаттары
Сынақ мерзімі алғаш рет АҚШ-та 1841 жылы Бостон қаласындағы аяқ киім шебері Джон Августтың Бостон полиция сотының судьясын сотталған қылмыскерді, "маскүнемді", қысқа мерзімге өзіне қарауға және сот үкімі шығар кезде оның жағдайын жақсартуға көндіруімен пайда болды. Одан бұрын, жазаны тоқтата тұру тәжірибесі 1830 жылдан бері Бостон қаласында (Массачусетс штаты) қолданылып келген, және ол АҚШ соттарында кеңінен таралды, бірақ мұндай тәжірибеге заңдық ережелер болған жоқ. Бастапқыда судьялар, әсіресе Бостондық Питер Оксенбридж Тэтчер, "босатуға рұқсат беру" немесе кепілдік қолданып, одан әрі шаралар қабылдамайтын. 1878 жылы Бостон мэрі бұрынғы полиция қызметкерін, ирониялық есімді "Капитан Савиджді" көптеген адамдар бірінші ресми сынак мерзімі офицері деп танитын қызметке тағайындады. Алайда, 19 ғасырдың ортасына қарай көптеген федералдық соттар жазаны тоқтата тұру үшін сот кешіктіруін пайдаланды, бұл заңдық мәселе тудырды. 1916 жылы АҚШ Жоғарғы Соты, Ex parte United States Petitioner Mandamus Judge Killets (сондай-ақ Killets ісі деп белгілі) ісінде, федералдық судья Киллетстің жазаны белгісіз мерзімге тоқтата тұруға құқығы жоқ деп шешті. Бұл шешім 1925 жылғы Ұлттық сынак мерзімі туралы заңның қабылдануына әкелді, осылайша соттарға бас бостандығынан айыруды тоқтатуға және қылмыскерді сынак мерзіміне қоюға мүмкіндік берді. 1920 жылға қарай тағы 21 штат осы үрдісті қабылдады. 1925 жылдың 5 наурызында президент Кальвин Кулидж қол қойған Ұлттық сынак мерзімі туралы заңның қабылдануымен АҚШ Федералдық сынак мерзімі қызметі құрылды. Штат деңгейінде, 1936 жылғы Қылмысты бақылау және келісім туралы заңға сәйкес, бірнеше штаттар бір-бірінің юрисдикциясында тұратын сынак мерзімінен және шартты түрде босатылғандарды бір-бірінің атынан бақылауға келісім жасады. "Пароль және сынак мерзімінен өткендерді бақылау жөніндегі мемлекетаралық келісім" деп белгілі бұл келісімге 1937 жылы 25 штат қол қойды. 1951 жылға қарай Америка Құрама Штаттарының барлық штаттарында сынак мерзімі жүйесі жұмыс істеді және Мемлекетаралық келісім ратификацияланды. 1959 жылы Аляска және Гавайи штаттары, Пуэрто-Риконың одақтас мемлекеті және Виргин аралдары, Гуам және Америка Самоасы аумақтары да заңды ратификациялады.
АҚШ-та бала асырауды сынақтан өткізу
Бала асырау ақысын төлемеу 20-шы ғасырдың басында қылмыстық жазалана бастағанда, асырауды төлемегендерге негізгі жаза – сынаққа алу болды. Сынаққа алу офицерлері көбінесе полиция өкілеттіктері шектеулі бейбітшілік қызметкерлері болып табылады, және кейбір жағдайларда сот жүйесі арқылы жұмысқа алынып, бюрократиялық, әлеуметтік жұмыскер рөлін атқарады.
Интенсивті
Үйде қамауға алу, GPS бақылау және компьютерлік басқару – қылмыскердің өте жақыннан бақыланатын, соттан тыс жазаның жоғары интрузивті түрлері. Мұндай деңгейде зорлық-зомбылық жасаған қылмыскерлер, жоғары дәрежелі топ мүшелері, қайталап қылмыс жасайтындар және жыныстық қылмыстар жасағандар қадағалауға алынады. Кейбір заңнамалық аумақтар мұндай қадағалаудағы қылмыскерлерден төртінші түзетуге сәйкес іздеу және тәркілеу құқықтарынан бас тартуды талап етеді, сондай-ақ мұндай соттан тыс жазаға тартылғандар алдын ала хабарланбастан үйге немесе жұмыс орнына тексеруге, бақылауға және электрондық бақылау немесе спутниктік қадағалауға түсуі мүмкін. Осындай соттан тыс жазаның шарттарына сәйкес, қылмыскер тұрақты мекенжайын өзгерте алмайды және соттан тыс жаза органына белгілі мекенжайда тұруы керек. GPS бақылау және үйде қамауға алу жасөспірімдермен байланысты істерде, тіпті егер жасалған құқық бұзушылықтың мәні аз болса да, жиі қолданылады. Бақылаудың кейбір түрлері бақылау бағдарламаларын орнатуды немесе қылмыскердің интернетте не істеп жатқанын анықтау үшін компьютерлік іздеулер жүргізуді қамтуы мүмкін. Түзету мекемесіндегі киберқылмыстарға маманданған Арт Боукер: "Бұл салаға түрме қызметкерлерінің көбісі киберқылмыскерлердің компьютерлік және интернет қолдануын шектеу және/немесе бақылау шарттарын қалай орындау керектігін үйренуі керек болады" деп атап өтті. Боукер сондай-ақ "әлеуметтік желілерді пайдалану қоғамдық түзету саласында кеңінен таралып бара жатыр" деп мәлімдеді.
Стандартты
Стандартты қадағалаудағы қылмыскерлер көбінесе екі аптадан тоқсанға дейін мерзім аралығында инспекторға есеп беруге міндетті және сот тарапынан белгіленген басқа да шарттарды орындауға тиіс, мысалы, алкогольге немесе есірткіге қарсы емделу, қоғамдық жұмыс және т.б.
Қадағалаусыз
Кейбір сынақ мерзімінде офицердің немесе сынақ бөлімінің тікелей қадағалауы болмайды. Сынаққа алынған адам сот шешіміндегі барлық талаптарды офицердің араласуынсыз, тіпті жаза мерзімінен де қысқа уақыт ішінде орындауы керек. Мысалы, бір жылдық бақылаусыз сынақ мерзімінде, сынакқа алынған адамнан алғашқы алты айдың ішінде қоғамдық жұмыс жасау және сот шығындарын немесе айыппұл төлеу талап етілуі мүмкін. Ал қалған алты айда сынакқа алынған адамнан тек заңға қарсы әрекеттерден аулақ болу талап етілуі мүмкін. Сынаққа алынған адамдар жұмыс орындарына, білім беру орталықтарына немесе құдайға табыну орындарына баруға құқылы. Мұндай сынакқа алынған адамдар сынақ мерзімінің басында немесе соңында офицермен кездесуі мүмкін, немесе мүлдем кездеспеуі де мүмкін. Егер талаптар орындалмаса, офицер сынақ мерзімін тоқтату туралы өтініш бере алады.
Бейресми
Бейресми пробация сотталмаған күйде, қылмыстық іс бойынша жазаны кейінге шегерген жағдайда немесе айыпталушы кінәсін мойындағаннан кейін, сот келісімінде белгіленген талаптар орындалғанша тағайындалуы мүмкін. Басқа пробация түрлері сияқты, талаптарға есірткіге тестілеу немесе пробация мерзімінде Төртінші түзетуге қатысты құқықтардан бас тарту кіруі мүмкін. Белгіленген мерзім аяқталған соң, іс әдетте тоқтатылады. Мұндай шара көбінесе сот алдындағы келісімдер немесе соттан тыс іс жүргізудің баламасы ретінде ұсынылады.
Шоқ
Кейбір бағдарламалар сотқа түпкілікті түрме жазасын қайта қарау өкілеттігін береді. Сот судьясы сотталғанды түрмеден қайтарып алып, оны қоғамда сынаққа жіберуге құқылы. Соттардың пікірінше, қысқа мерзімге түрмеге қамау қылмыскерді өз мінез-құлқынан бас тартуға "соққы" беруі мүмкін. Шокпен сынаққа алу бастапқы үкім шығарылғаннан кейін 30-120 күн ішінде ғана қолданылады және ол барлық штаттарда қолжетімді емес.
Сынақтан өту мерзімі
Қоғамдық түзеу мекемелерінің қызметкерлері қылмыстық жазаны өтеу туралы шешім қабылдауда маңызды рөл атқарады. Олар қылмыскердің қоғам үшін қаншалықты қауіпті екенін анықтап, сотқа тиіс шараларды ұсынады. Сотталғандардың ісі сотқа дейін тергеп зерттеледі. Олар қылмыскердің өмірі мен тарихын зерттейді, оны қауіпсіз түрде қоғамға қайтаруға бола ма екенін анықтайды. Содан кейін түзету қызметкерлері қылмыскер туралы есеп дайындайды. Соттар бұл есепті қылмыскерді түрмеге қамаудың орнына, шартты түрде босатуға бола ма екенін шешу үшін пайдаланады. Қылмыскер кінәлі деп табылғаннан кейін, пробация қызметкері сотқа дейінгі тергеу есебін (PSI) жасайды. Соттар үкім шығару кезінде осы есепке сүйенеді. Ақырында, соттар қылмыскерді түрмеге қамауға немесе шартты түрде босатуға қатысты шешім қабылдайды. Егер сот адамды шартты түрде босатуға шешім қабылдаса, ол қылмыстың ауырлығына, рецидивқа, сотталғанның жағдайына және түзету мекемелерінің ұсыныстарына сүйене отырып, жазаны қалай қолдану керектігін анықтауы керек. Егер сотталушы пробация талаптарын бұзғаны үшін кінәлі деп танылса немесе сот отырысынан кейін пробация талаптарын бұзғаны үшін кінәлі деп танылса, пробация қызметкері немесе прокурор пробация шарттарын қосымша толықтыруды, оның мерзімін ұзартуды немесе бас бостандығынан айыру шарасын қабылдауды сұрануы мүмкін, содан кейін пробацияға қайта оралуы мүмкін. Пробация талаптарын бұзу ісін қашан бастау керектігін заң нақты белгілемейді, бірақ сотталушының келесі қылмысын жасауы немесе пробация қызметкеріне бұйрық бойынша хабарласпауы жағдайында пробация талаптарын бұзу ісінің басталуы әлдеқайда мүмкін. Егер бұзушылық анықталса, жазаның ауырлығы бастапқы қылмыстың мән-жайларына, бұзушылықтың мән-жайларына және пробациядағы адамның қылмыстық тарихына байланысты болуы мүмкін. Мысалы, егер қылмыскер ұйымдасқан қылмыс жасағаны үшін пробацияда болса, "таныс қылмыскерлермен байланысы" көлік жүргізу ережесін бұзғаны үшін пробациядағы адамнан гөрі ауыр бұзушылық ретінде қарастырылуы мүмкін; егер бастапқы қылмыс мас күйде көлік жүргізу болса, керісінше болуы мүмкін. Сол сияқты, егер келесі қылмыстың ауырлығы жоғары болса (мысалы, қылмыс, бұрынғысы қарапайым құқық бұзушылық болса) немесе бастапқы және келесі қылмыстар бір түрге жатса (мысалы, ұрып-соғудан кейін шабуыл жасау немесе дүкеннен ұрлықтан кейін дүкеннен ұрлық жасау) бұзушылық үшін жазалар қатаңдатылуы мүмкін.
Дрогикалық тесттен өтпеу
Соттың шешімімен есірткі және алкогольге тестілеу, сотталған адамның мерзімі кезіндегі стандартты немесе ерекше талап ретінде қойылуы мүмкін. Мерзім ішінде есірткіге тестілеуден өтпеу жағдайында, пробациялық бақылаушы сотқа хабарласады, бұл мерзімді бұзу туралы іс қозғалуына әкелуі мүмкін. Сот отырысында судья бұзудың мерзімді тоқтатуды, қамауға алуды, мерзімді ұзартуды немесе басқа да санкцияларды қажет ететінін анықтайды.
Қайтарып алу
Егер шартты түрде босату талаптарын өте ауыр бұзушылыққа жетсе немесе бірнеше ұсақ бұзушылықтар болғаннан кейін, шартты түрде босатуды жою туралы сот отырысы тағайындалуы мүмкін. Отырыста судья шартты түрде босату қызметкерінің есептерін қарастырады, ал егер шартты түрде босату күшін жойса, сотталған адам қамауға немесе түрмеге жіберілуі мүмкін. Дегенмен, қамауда болу мерзімі жасалған қылмыс(тар) үшін көзделген жазадан қысқартылуы мүмкін. Күдікті адам сотқа бару тәуекеліне бармай, кейінге шегерілген үкімді қабылдауы мүмкін. Мұндай жағдайда шартты түрде босатудың күшін жою бастапқы қылмыстық айыптау бойынша сотталғандығын және сотталғандығының тұрақты тіркелмесін тудыруы мүмкін.
Ерте босату
Соттардағы судьялардың сотталғандарға тағайындалған сынақ мерзімінің шарттарын, талаптарын және мерзімін өзгерту және түзету құқығы болуы мүмкін. Мұндай құқықтар көбінесе АҚШ судьяларында болады. Соттың өкілеттігіне сәйкес, сотталған адам сынақ мерзімінің белгілі бір бөлігі өтелгеннен кейін мерзімінен бұрын босату туралы өтініш беруге құқылы. Мысалы, АҚШ-тың Джорджия штатында қылмыскер, жазасын өтеу мерзімінің кем дегенде үш жылын өткеннен кейін, соттан сынақ мерзімін мерзімінен бұрын тоқтатуды сұрай алады. АҚШ-та судья мерзімінен бұрын босату туралы шешім қабылдағанда, әдетте сотталған адамның сынақ мерзімінің барлық талаптарын орындағаны, барлық айыппұлдарды, төлемдерді, сот шығындарын және зиянды өтегені, сондай-ақ сынақ мерзімі жалғасқан жағдайда қандай қиындықтарға тап болатынын ескереді.