Кіріспе

Тұрғын үйден шығару саясаты

"Бір рет бұзылсаң, шығып кет" дегені – тұрғын үй жобаларында тұратын немесе мемлекеттен тұрғын үй көмегін алатын жалдаушылардың, егер олар немесе олардың тікелей бақылауындағы кез келген қонақ немесе келуші аталған тұрғын үйдің ішінде немесе кейбір жағдайларда, тіпті сыртында белгілі бір қылмыстық әрекеттер жасаса, шығарылуына рұқсат беретін саясатты бейресми білдіретін сөз. Тұрғын үй басқармалары екінші мүмкіндік беруге міндетті емес, сондықтан осы термин қолданылады. Бұл термин, көрінетін нәрсе, 1990 жылдары АҚШ-тың әртүрлі штаттарында қабылданған, қайталап қылмыс жасағандарға қатысты міндетті жазалау заңдарындағы "үш рет бұзылсаң, шығып кет" деген ұғымнан туындаған.

Тарих

1988 жылғы Есірткіге қарсы күрес заңы "Бір рет бұзу – шығып кету" принципінен бұрын қабылданды және мемлекеттік тұрғын үй басқармаларының үміткерлерді тексеруге арналған талаптарын белгіледі. 1996 жылы АҚШ Конгресі қылмыстық әрекеттер орын алған тұрғын жайларды шығаруды міндеттейтін заңды қабылдады, ал Президент Билл Клинтон оған қол қойды. 1996 жылғы "Елдің жағдайы" туралы үндеуінде Президент Клинтон "Бір рет бұзу – шығып кету" саясатының негізін салды: "Жергілікті тұрғын үй басқармалары мен тұрғындар қауымдастықтарына үндеу жасауға дайынмын: қылмыстық топтардың мүшелері мен есірткі сатушылар адал тұрғындардың өмірін жояды. Енді есірткі қылмысын жасаған және есірткі таратқан тұрғындар үшін бір рет бұзу – шығып кету қағидасы қолданылады. Әр штат федералдық саясатқа сай болуын және қатыгез қылмыскерлердің жаза мерзімінің кем дегенде 85 пайызын өтеуін қамтамасыз етуге шақырамын". Заңның ережелері кезең-кезеңімен күшіне енді және 1998 жылға қарай еліміздің барлық аймақтарында толыққанды қолданысқа кірді.

Саясаттың құрамдас бөліктері

Бұл саясатты 1996 жылғы Тұрғын үй мүмкіндіктерін кеңейту («HOPE») заңының бір бөлігі ретінде Тұрғын үй және қала құрылысы министрі Генри Циснерос жасады. Саясат жасалғаннан кейін алты ай өткен соң, елдегі әртүрлі тұрғын үй жобаларынан 3847 адам шығарылды. Заңға қол қойылғанға дейін алты ай ішінде мемлекеттік тұрғын үй жобаларында үйден қуылғандардың саны 84%-ға артты. Заң көптеген қылмыстарды қамтиды, бірақ оның негізінде жасалған қуулардың көп бөлігі физикалық және сексуалдық зорлық-зомбылық, сондай-ақ есірткінің сатуы және/немесе иелігімен байланысты болды. Теориялық тұрғыдан алғанда, заң бұзған жалдамалы тұрғынға федералдық тұрғын үй көмегінің кез келген түрін алуға өмір бойы тыйым салынады, бірақ қуылған адам үш жылдан кейін қайта қабылдауға өтініш бере алады (бірақ бұл өтініштің немесе болашақтағы басқа өтініштердің қабылданатынына кепілдік жоқ). Жеке штаттар заңнан бас тартуға немесе оның шарттарын өздері қалағандай өзгертуге құқылы, мысалы, өмір бойына тыйым салудың орнына уақытша тыйым салуға немесе тыйымды белгілі бір қылмыстармен шектеуге болады.

Саясаттың қиындықтары

2001 жылдың қаңтар айында Апелляциялық соттың Тоғызыншы округі заңды конституцияға қайшы деп жариялады. Бұл шешімде қылмыстық құқық бұзушылықты жалға алушы емес, пәтерде заңды түрде тұрмайтын адам жасаған жағдайлар қарастырылды, мысалы жалға алушының ересек баласы немесе қонағы. Rucker v. Davis ісі 63 жастағы әже Пирли Раккерге қатысты, ол отбасының бір мүшесі есірткіге қатысты қылмыс жасағандықтан үйінен шығарылды. Сот Окленд тұрғын үй басқармасына Раккерді үйінен шығаруға рұқсат берген федералды заңды, жалға алушының білмеуіне қарамастан, басқа адамның жасаған қылмысы үшін ғана үйден шығаруға рұқсат беру ретінде түсіндіруге болмайды деп шешті. Дегенмен, Тоғызыншы округтің толық құрамымен шығарылған шешімі 2002 жылы АҚШ Жоғарғы Сотында HUD v. Rucker ісі бойынша күшін жойды. Бас судья Уильям Ренквист (судья Стивен Брейер өзін-өзі шеттетуге мәжбүр болды) бір ауыздан қабылданған шешімде, «заңның нақты мәтіні мемлекеттік тұрғын үй басқармаларына жалға алуды тоқтату құқығын, жалға алушының есірткіге байланысты қылмыстық әрекет туралы білуіне қарамастан, береді» деп мәлімдеді.

Сындар

Заң афроамерикалық топтар мен жалпы кедейлерді қорғаушылар тарапынан қатты қарсылыққа тап болды. Кейбір сыншылар үйден шығару – қылмыстық емес, азаматтық сот ісі болғандықтан, жалдама төлеушіге қарсы іс дәлелдеу үшін аз дәлелдер жеткілікті деп мәлімдеді. Бұған қоса, қарсыластар саясаттың тұрғын үй басқармасына жалдама төлеушілерді олардың туыстары мен қонақтарының іс-әрекеттеріне байланысты үйден шығаруға рұқсат беретін ерекшелігіне назар салды. 2003 және 2007 жылдар аралығында Калифорния штатының өкілі Барбара Ли осы жиі айтылатын сынды жоюға бағытталған заң жобасымен "Бір рет қате жіберсең, шығып кетесің" заңына түзету енгізуге тырысты. H.R. 1309, H.R. 173 және H.R. 1429 заң жобалары зейнеткер жалдама төлеушілерді және мұндай қылмыстық әрекеттер туралы хабарсыз болғандарды үйден шығарудан немесе тұрғын үй жобасына қабылдаудан бас тартудан босатуды көздеген. Үш заң жобасының барлығы комитетте қарастырылмай қалды.

Басқа қолданбалар

Осы мақаланың негізін құрайтын қоғамдық тұрғын үй заңы қабылданғаннан бері "Бір рет қате жіберсең, ойыннан шығасың" деген термин басқа да кең таралған қолданыстарға ие болды, соның ішінде Рим-католик шіркеуінің дін қызметкерлерін бала зорлауы туралы тұрақты айыптаулар кезінде қызметтен шеттету және Вашингтонда балаларға қатысты бірнеше жыныстық қылмыстар үшін өмір бойына бас бостандығынан айыруды қарастыратын заң жобасы. "861 бастамасы" деп белгілі болған бұл заң жобасы 2004 жылы дауыс беруге қойылу үшін жеткілікті қол жинай алмады.