Кіріспе

Заңдық немесе моральдық талаптарға сай қабылдануға тиіс іс-әрекет. Міндет – бұл адамның орындауы тиіс болған іс-әрекет, ол заңдық немесе моральдық сипатта болуы мүмкін. Міндеттер – шектеулер, олар еркіндікті қысқартады. Міндеттерге бағынған адамдар міндеттемелерді ерікті түрде орындауға таңдау жасай алады. Міндет, егер адам моральдық тұрғыдан дұрыс және қате нәрсені таңдау мүмкіндігіне ие болса туындайды. Этикет, әлеуметтік, діни және саяси сияқты басқа да нормативтік контексттерде де міндеттер кездеседі, онда міндеттер орындалуы тиіс талаптар болып табылады. Бұл көбінесе заңдық міндеттемелер болып табылады, оларды орындамау жазаға алып келуі мүмкін, бірақ кейбір адамдар дәстүрге немесе әлеуметтік себептерге байланысты басқа да себептермен белгілі бір іс-әрекеттерді орындауға міндетті. Міндеттер әр адам үшін әртүрлі: мысалы, саяси лауазымдағы адамның міндеттері, әдетте, ересек азаматтан және одан да баладан гөрі көп болады. Міндеттер көбінесе жеке тұлғаның құқықтары мен билігінің артуына байланысты жүктеледі.

Басқа қолданыстар

Облигациялық термині биологиялық контексте де қолданылуы мүмкін, яғни тіршілік ету үшін белгілі бір экологиялық нишаны мекендеуі немесе белгілі бір тәртіпте мінез-құлық танытуы тиіс түрлерге қатысты. Биологияда міндеттіліктің қарама-қарсысы – факультативті, яғни түр белгілі бір тәртіпте мінез-құлық таныта алады және кейбір жағдайларда осылай істейді, бірақ осылай мінез-құлық танытудың қажеті болмаса да тірі қалуға қабілетті. Мысалы, Proteidae тұқымдасына жататын саламандра түрлері міндетті педоморфтар, ал Ambystomatidae тұқымдасына жататын түрлер факультативті педоморфтар болып табылады. Қаржы саласында "міндетті" дегені рұқсат етілген бюджеттердегі, келісімшарт жасау сияқты жағдайларда заңды міндеттемеге айналған қаражатты білдіреді. Католик шіркеуінде міндетті мерекелер, сирек жағдайда пәрменді мерекелер деп те аталады, 1983 жылғы Канондық құқық кодексінің 1247-ші қағидасында көрсетілгендей, сенушілердің қатысуға міндетті болған діни қызметтердің күндері болып табылады.

Міндеттілік пен мораль

Міндеттеме – жеке тұлға мен оған міндетті нәрсе немесе адам арасындағы шарт. Егер шарт бұзылса, жеке тұлға кінәлі болуы мүмкін. Адамдар, әдетте, міндеттемеге келіскен кезде, оны орындамаған жағдайда қандай кінәға батарын ойламайды; керісінше, міндеттемені қалай орындауға болатыны туралы ойлайды. Рационалистер адамдардың осылай әрекет етуіне себеп – міндетті орындауға себептерінің болуы деп есептейді. Санкция теориясына сәйкес, міндеттеме адам сезінетін әлеуметтік қысымға сай келеді және ол тек басқа адаммен немесе жобамен байланысты қарым-қатынастан туындамайды. Рационалистік тұжырымда осы қысым адамдардың себептерін арттырып, міндетті орындауға деген құштарлығын күшейтеді. Санкция теориясы моральдық міндет болу үшін санкцияның болуын қажет етеді. Ал кейбір философтар, керісінше, ақыл иелерінің моральдық міндеттері бар екенін, олар осы міндеттерді орындауды немесе елемеуді өздері таңдайтынын айтады. Олардың міндеттемелерін орындауға моральдық жауапкершілігі бар. Міндет – жеке тұлғаның міндеттемелеріне жауап ретінде қарастырылады. Міндеттемелер іс-әрекетті талап етеді, ал міндет – осы іс-әрекетті жүзеге асыру. Әлеуметтанушылар міндеттемені объективті күш деп санайды. Дегенмен, кейбір философтар міндеттемелерді моральдық императивтер деп есептейді. Ол ұсыныстан, осы ұсынысты қабылдаудан, бір-біріне заңдық келісіммен міндеттену ниетінен және құнды нәрсені алмасудан тұрады.

Саяси міндет

Саяси міндет – қоғамның азаматтарынан сол қоғамның заңдарын орындауды талап ету. Дегенмен, азамат заң болғандықтан ғана оны орындау керек пе, жоқ па деген философиялық мәселелер бар. Саяси міндеттің моральдық міндет болып табылатынына қатысты түрлі пікірлер бар. Джон Роулз адамдардың әділеттілік принципіне орай саяси міндеттері бар екенін айтады. Адамзат үкіметтің бірлескен еңбегінен пайда көреді, сондықтан әділеттілік үшін олар осы еңбекке белсенді және қолдау білдіретін мүшелер болуы керек. Адамдар уәде немесе келісімге келгенде, олар оның шарттарына ұсыныс білдіреді. Адамзат осы уәдесін немесе келісімді орындауға міндетті. Бір тұлға өзінің екіншілік міндеттемесін орындауға міндетті болуы мүмкін, мысалы, біріншілік міндеттемесін бұзғандықтан немесе екіншілік міндетті алушы басқа тарап міндеттемесін бұзған жағдайда. Англия мен Уэльс апелляциялық соты AB v CD (2014) ісінде былай атап өтті: «Келісім-шартқа қатысушы тараптың басты міндеті – келісім-шарт бойынша міндеттемелерін орындау. Бұзу туындаған жағдайда залап төлеу міндеті – екіншілік міндеттеме». Алдамшылық туралы заңға қатысты 2009 жылы Лорд-Сот Морис Кей: «Гарантия – заңда айтылғандай, "басқа адамның қарызын, кемшілігін немесе орындалмауын" өтеуге берілген уәде. Басты жауапкершілікті мойнына алатын басқа адам болуы керек. Кепілдің жауапкершілігі екіншілік болып табылады». Апелляциялық сот 1973 жылы құжаттың кепілдік пе, өтемақы пе, әлде екіншілік пе, біріншілік жауапкершілікті жүктей ме екенін анықтау әрқашан «уәденің нақты сөздерінің дұрыс түсіндірілуіне» байланысты болатынын атап өтті. Луизиана азаматтық кодексіне сәйкес, «белгіленген залап төлеу» негізгі міндеттемені орындау мақсатында екіншілік міндеттеме жасайды. Залал шеккен тарап белгіленген залап төлеуді немесе негізгі міндеттемені орындауды талап ете алады, бірақ кешігу болмаса, екеуін де талап ете алмайды.