Кіріспе
Убых тілі – қолданыстан жойылған Солтүстік-Батыс Кавказ тілі, кликтерді пайдаланбайтын құжатталған барлық тілдердің арасында ең көп дауыссыз дыбыстар жиынтығына ие, сонымен қатар фонемалық дауыссыз дыбыстар мен дауысты дыбыстар арақатынасы ең тең емес. Онда кем дегенде сегіз, мүмкін тоғыз негізгі артикуляциялық орын және 29 түрлі фрикатив, 27 сибилянт, 20 увуляр бар, бұл кез келген басқа құжатталған тілге қарағанда көп. Кейбір хойсан тілдерінде, мысалы Таа (!Xóõ), клик дауыссыз дыбыстарын кеңінен қолдануының нәтижесінде дауыссыз дыбыстардың саны көп болуы мүмкін, бірақ кейбір зерттеулер осы тілдердегі кликтердің көп бөлігін дыбыс топтамалары ретінде қарастырады, бұл оларды Кавказ тілдеріне жақындата түседі.
Ubykh, an extinct Northwest Caucasian language, has the largest consonant inventory of all documented languages that do not use clicks, and also has the most disproportional ratio of phonemic consonants to vowels. It has consonants in at least eight, perhaps nine, basic places of articulation and 29 distinct fricatives, 27 sibilants, and 20 uvulars, more than any other documented language. Some Khoisan languages, such as Taa (or !Xóõ), may have larger consonant inventories due to their extensive use of click consonants, although some analyses view a large proportion of the clicks in these languages as clusters, which would bring them closer into line with the Caucasian languages.
Стандартты убык фонологиясы
Төменде Стандартты Убых тілінің дыбыстық құрамының Халықаралық фонетикалық әліпбидегі көрсетілісі берілген. Еріндік тілдік альвеолярлық пост-альвеолярлық тілдік велярлық увулярлық көмекейлік ламиналды жабық ламиналды апикалды қарапайым фарингалды қарапайым еріндік тілдік жақын еріндік тілдік тілдік фарингалды және еріндік тілдік фарингалды фарингалды және еріндік тілдік тоқылдақ/қосымша дауыссыз дауысты атқыш дауыссыз мұрындық жақындату тілдік діріл Базалық қатарлардың көптігіне назар аударыңыз; Убых тілінде тоғыз артикуляциялық орында негізгі дыбыстар бар. Көмекейлік тоқтау да белгіленген, бірақ тек басқа дыбыстың аллофоны ретінде. Үш пост-альвеолярлық қатар дәстүрлі түрде «пост-альвеолярлық», «альвеоло-тілдік» және «кері тілдік» деп аталады және олармен байланысты символдармен транскрипцияланады. Ламиналды және апикалды пост-альвеолярлық қатарлар тиісінше және деп дұрыс транскрипцияланады. Ламиналды жабық пост-альвеолярлық қатар үшін стандартты ХФА белгісі жоқ. Олар Catford бойынша , , , т.б. немесе кейде , , , т.б. деп транскрипцияланады. Велярлық тоқылдақтар және еріндік-тілдік атқыштар тек түрік және черкес тілдерінен алынған сөздерде кездеседі. Еріндік тілдік дыбыстардың ішінде атқыштар еріндік-тілдік, ал қалғандары екі еріндік. /tʷ, dʷ, tʷʼ/ дыбыстары [t͡p, d͡b, t͡pʼ] дыбыстарымен еркін өзгеріседі. 84 дыбыстың төртеуін қоспағанда, барлығы жергілікті сөздікте кездеседі. Қарапайым велярлық дыбыстар және еріндік-тілдік атқыштар негізінен қарыз сөздерде және дыбырқолдануда кездеседі: («қара қарға») түрік тіліндегі karga сөзінен, («жақша, қаңқа») лаз тіліндегі k'avari «шатыр жапқышы» сөзінен, («мүлік, мирас») түрік тіліндегі vakıf сөзінен, («шыны сынуының дыбысы»). Сонымен қатар, фарингалды еріндік дыбыстар көбінесе басқа фарингалды дыбыспен байланысты сөздерде кездеседі (мысалы, «толған жұмақ»), бірақ кейде осы контекстен тыс да кездеседі (мысалы, «жарылу, ату» етістігінің түбірі). Соңында, көбінесе ымдаулар мен қарыз сөздерде қолданылады, тек «қазір» сөзінде ғана фонема бар. Убых тіліндегі дыбыстардың жиілігі өте өзгермелі; фонема байланысты мәтінде кездесетін барлық дыбыстардың 12% -дан астамын құрайды, себебі фонема эрғатив және көлбеу дара және көпше түріндегі жұрнақтарда, үшінші тұлға дара және көпше эрғативтік етістік келісім префиксінде, есімдік туынды жұрнағында, қазіргі және толық емес уақыт жұрнағында және бірнеше шешілмеген етістік формаларын білдіретін жұрнақтарда кездеседі. Дыбыстардың аз ғана аллофондары белгіленген, себебі көп дыбыстар қатысқанда кішкентай акустикалық айырмашылық фонемалық болуы мүмкін. Алайда, альвеоло-тілдік еріндік атқыштар кейде альвеолярлық еріндік атқыштар ретінде айтылды, ал увулярлық атқыш тоқтауы өткен шақтағы жұрнақта көмекейлік тоқтау ретінде жиі айтылды, бұл кабардин және адыгей тілдерінің әсерінен болды. Дыбыс сөздің басында кездеспейді, ал жеке есімде ғана кездеседі, бірақ басқа барлық дыбыстар сөзді бастауы мүмкін. Сөздің соңғы дыбыстарына қатысты шектеулер әлі зерттелмеген; алайда, Убых ашық буынға (CV) жабық буынға (VC немесе CVC) қарағанда сәл артықшылық береді. Фарингалды дыбыстар және сөздің соңында кездеспейді, бірақ бұл, мүмкін, осы дыбыстардың сирек кездесуіне байланысты статистикалық аномалия, олардың әрқайсысы тек бірнеше сөздерде кездеседі. Алвеолярлық діріл жергілікті Убых сөздігінде жиі кездеспейді, көбінесе қарыз сөздерде кездеседі. Алайда, фонема бірнеше етістіктерде оралу немесе қайталанатын әрекет туралы фонестетикалық ұғымды білдіреді, атап айтқанда ~ («домалану») және ~ («сырғанау»).
Note the large number of basic series; Ubykh has basic consonants at nine places of articulation. The glottal stop is also noted, but only as an allophone of The three postalveolar series have traditionally been called "postalveolar", "alveolo palatal", and "retroflex", respectively, and have been transcribed with their associated symbols. The laminal and apical postalveolar series are more accurately transcribed as and , respectively. There is no standard IPA notation for the laminal closed postalveolar series. They are transcribed , , , etc. by Catford, or sometimes as , , , etc. The velar stops and the labiodental fricative are only found in Turkish and Circassian loanwords. Out of the labials, the fricatives are labiodental, the others bilabial. /tʷ, dʷ, tʷʼ/ are in free variation with [t͡p, d͡b, t͡pʼ]. All but four of the 84 consonants are found in native vocabulary. The plain velars and the voiced labiodental fricative are found mainly in loans and onomatopoeia: ('crow') from Turkish karga), ('slat, batten') from Laz k'avari 'roofing shingle'), ('estate, legacy') from Turkish vakıf), ('the sound of glass breaking'). As well, the pharyngealised labial consonants are almost exclusively noted in words where they are associated with another pharyngealised consonant (for instance, 'handful'), but are occasionally found outside this context (for example, the verb root 'to explode, to burst'). Finally, is mainly found in interjections and loans, with ('now') the only real native word to contain the phoneme. The frequency of consonants in Ubykh is quite variable; the phoneme alone accounts for over 12% of all consonants encountered in connected text, due to the presence of the phoneme in the ergative and oblique singular and plural case suffixes, the third person singular and plural ergative verbal agreement prefix, the adverbial derivative suffix, the present and imperfect tense suffixes, and in suffixes denoting several non finite verb forms. Very few allophones of consonants are noted, mainly because a small acoustic difference can be phonemic when so many consonants are involved. However, the alveolopalatal labialised fricatives were sometimes realised as alveolar labialised fricatives , and the uvular ejective stop was often pronounced as a glottal stop in the past tense suffix , due to the influence of the Kabardian and Adyghe languages. The consonant has not been attested word initially, and is found initially only in the personal name , but every other consonant can begin a word. Restrictions on word final consonants have not yet been investigated; however, Ubykh has a slight preference for open syllables (CV) over closed ones (VC or CVC). The pharyngealised consonants and have not been noted word finally, but this is probably a statistical anomaly due to the rarity of these consonants, each being attested only in a handful of words. The alveolar trill is not common in native Ubykh vocabulary, appearing mostly in loan words. However, the phoneme carries a phonaesthetic concept of rolling or a repeated action in a few verbs, notably ~ ('to roll around') and ~ ('to slither').