Кіріспе

Басқарушылық көшбасшылықтың негізгі ұғымдарының бірі – тапсырмалау – жұмысты басқа адамға бөлу және сеніп тапсыру процесі. Ұйымда басқару немесе көшбасшылық ету кезінде, бұл менеджердің жұмысты, шешім қабылдауды және жауапкершілікті ұйымның бағынышты қызметкерлеріне тиімді бөлуге бағытталған әрекетін қамтиды. Тапсырмалау нәтижесінде өкілеттік пен жауапкершілік тізбегі құрылуы мүмкін, онда өкілеттік және жауапкершілік ұйымдық құрылымда төмен қарай жүреді. Тиімсіз тапсырмалау микробасқаруға алып келуі мүмкін. Адамдар тапсырмалауға бірнеше себеппен ұмтылуы мүмкін. Оларға мыналар жатады: өздерін басқа жұмыстарды өз қарқынында орындауға мүмкіндік беру; шешімді ең білікті адам қабылдауына қол жеткізу; мәселеге қатысты басқа білікті адамның пікірін білу; қосымша тапсырмаларды ойлы және сәтті орындау үшін басқа біреудің қабілетін дамыту. Тапсырмалау тиімді басқарудың маңызды құралы ретінде кеңінен қабылдалған. Тиімді басқару үшін тапсырмалау дағдысы аса маңызды. Менеджерлердің тиімді тапсырмалауына көмектесетін бірнеше фактор бар, соның ішінде: «басқалардың қабілеттерін тану және құрметтеу; тапсырмаларды бағалау және олардың жалпы картинадағы орнын түсіндіру; адамдар мен тапсырмаларды үйлестіру; қолдау мен ынталандыру көрсету; беймәлімдік пен белгісіздікке төзімділік таныту; сәтсіздікті оқуға мүмкіндік беретін тәжірибе ретінде қарастыру».

Процесс

Ұлттық білім институтының аға оқытушысы доктор Канти Вижесингхе айтуынша, "Делегирование басшының өзінің жауапкершіліктерінің бір бөлігін бағыныштысына жүктеуінен басталады. Жауапкершілік – бұл жеке тұлғаға тапсырылған жұмыс". Делегирование, ең алдымен, жетекшінің адамдардың жеке ерекшеліктерін, қалауларын түсіну, оларды ынталандыру және олармен тиімді қарым-қатынас жасай білу қабілетіне тікелей байланысты.

Билік пен жауапкершіліктің теңдігі қағидаты

Бұл принцип билік пен жауапкершіліктің бірге жүретін ұғымын көрсетеді. Яғни, қызметкерге жүктелген жауапкершілікке сай, оған берілген билік те оған тең болуы керек. "Биліксіз жауапкершілік мәнсіз". Ұйымдағы әрбір адамға берілген тапсырмаларды тиімді орындау үшін қажетті билік беру қажет; қызметкерге жүктелген жауапкершілік пен оған тапсырманы орындау үшін берілген билік арасындағы қарама-қайшылық болмауы тиіс.

Жауапкершіліктің абсолюттілігі қағидаты

Жауапкершіліктің абсолюттілігі принципі бойынша, жауапкершілікті тапсыру мүмкін емес. Жоғары лауазымдағы адамдар өздерінің қарауындағыларға жүктелген міндеттер мен іс-әрекеттер үшін жауапкершіліктен, тапсыру арқылы құтыла алмайды, себебі олар осы өкілеттіктерді берген және міндеттерді тағайындаған. Жауапкершілік абсолютті болып табылады, ал басшы өзінің қарауындағылардың іс-әрекеттері үшін жауапты болады.

Бірлік командалық қағидаты

Бір басшылық қағидасына сәйкес, қызметкерлердің тек бір ғана бастығы болуы керек, олар оған есеп береді, одан өкілеттік алады және одан нұсқаулар қабылдайды. Бұл қызметкер тек тікелей бастығына ғана жауапты болуы тиіс. Бұл қызметкерлердің еңбек өнімділігін арттырумен және ұйым ішіндегі рөлдік қақтығыстарды азайтумен байланысты.

Скалярлық принцип

Скалярлық принцип ұйым ішінде иерархиялық биліктің анық және ресми түрде белгіленген жолдарын күйкейді. Бұл иерархия билік пен жауапкершіліктің қалай жүзеге асырылатынын көрсетеді. Ол басшылар мен бағыныштыларға кімге өкілеттік беруге құқылы екенін және кімге есеп беруге міндетті екенін нақты түсіндіреді.

Ерекшелік қағидаты

Бұл принцип қызметкерлерге өздерінің өкілеттігі шегінде міндеттерін орындауға толық еркіндік беруді көздейді. Сондықтан, басшылар өзінің қарамағындағы қызметкерлердің күнделікті жұмысына, тіпті шағын қателіктер байқалса да, араласпауы тиіс. Мұндай тәсіл нәтижелі жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Ерекше жағдайларда ғана басшылар қалыпты жағдайдан айтарлықтай алшақтаған мәселелерге араласа алады, мұндай жағдайда қарамағындағы қызметкерге берілген өкілеттіктер қайтарылып алынуы мүмкін.

Артықшылықтары мен кемшіліктері

Делегация басқарудың маңызды және өте пайдалы құралы болып табылады. Тиімді және табысты жүзеге асырылған кезде делегация ұйымға, басшыға және оның қарамағындағы қызметкерлерге көптеген пайда әкеледі. Дегенмен, егер делегация сәтсіз аяқталса немесе оңтайлы жүзеге асырылмаса, нәтижесі ауыр кемшіліктерге және теріс әсерлерге алып келуі мүмкін. Делегация уақытты тиімді басқарудың ең танымал әдістерінің бірі және ұйым ішінде көптеген артықшылықтарға жол ашады. Делегацияның ең маңызды артықшылықтарының бірі – оны қызметкерлерді ынталандыру және дамыту үшін пайдалану мүмкіндігі. Делегациямен байланысты ынталандыру факторы басшыдан бағынысты қызметкерлерге берілетін сенімнің артуынан туындайды. Басшы өзінің сенімін көрсеткенде, ол қызметкерлердің сенімін және өзіне деген сенімділігін арттырады. Делегация мен сенім арасындағы қарым-қатынас өте маңызды және оң болып табылады. Лидерлер бақылаушы билікті бөлісу арқылы бағыныстыларын күшейтуге қабілетті. Бұл басшының рөлін нығайтады, ұжымдық рухта көтеріңкілік тудырады және ұйымға деген сенімді арттырады. Делегация тиімділік пен өнімділікті бірнеше жолмен арттырады. Ол басқарушының жұмыс жүктемесіне байланысты туындайтын қиындықтарды жеңілдетеді, жауапкершілікті арттырады және қызметкерлердің қабілеттерін дамытуға көмектеседі. Ұйымдық ресурстар тиімдірек басқарылады, ал бағынысты қызметкерлер шешімдер қабылдап, тапсырмаларды жылдам орындай алады. Делегация арқылы төменгі деңгейдегі қызметкерлер тәжірибе жинауға, қабілеттерін дамытуға және біліктерін жетілдіруге мүмкіндік алады, бұл ұйымның жалпы тиімділігін арттырады. Делегация ұйымдық міндеттемелерге, тапсырманы орындауға, жаңашылдыққа және жұмысқа қанағаттандыруға оң әсер етеді. Ұйымдық деңгейде делегация қазіргі күшті және әлсіз жақтарын анықтауға, жақсартуға және өсуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, бұл ұйымның жылдам және тиімді әрекет ету қабілетін арттырады. Пайдасы айқын болғанымен, тиімді делегацияның бірқатар кемшіліктері мен қиындықтары бар. Делегацияны тиімсіз пайдалануға тиісті шешімдер қабылдауға дайын емес немесе қабілетсіз адамға ықпал етуге жол беру немесе оған тым көп өкілеттік беру жатады. Кейбір басшылар өздеріне ұнайтын жұмысты басқаларға тапсырудан қорқады. Делегация тәуекел мен белгісіздік деңгейін қамтиды, бұл делегация жасауға кедергі болуы мүмкін. Басшылар тапсырманы тапсырғанда, оның тиімді орындалуына жауапкершілікті өз мойнына алады және делегацияның нәтижесінде туындауы мүмкін тәуекелдер мен пайдаларды ескеруі керек. Менеджерлер қателіктер жасалуынан немесе жұмыстың олардың өзі қол жеткізе алатындай деңгейде орындалмауынан қорқып, делегация жасаудан тартынады. Делегацияға байланысты тағы бір алаңдаушылық – жоғары деңгейдегі басшылардың ортаңғы буын басшылары ұйымның жалпы қажеттіліктеріне емес, өздерінің жеке мүдделері үшін тапсырма беретінінен сақ болуы мүмкін.