Кіріспе
Бір адамның немесе топтың басқаларға ықпал етуі немесе басшылық етуі сапасы – билік. Лидерлік, зерттеу саласы ретінде де, практикалық дағды ретінде де, жеке адамның, топтың немесе ұйымның басқа адамдарға, командаларға немесе бүкіл ұйымдарға «жетекшілік ету», ықпал ету немесе басшылық ету қабілетін қамтиды. «Лидерлік» – бұл пікірталас тудыратын термин. Мамандар әдебиетінде осы ұғымға қатысты түрлі көзқарастар талқыланады, кейде көшбасшылыққа қатысты шығыс және батыс тәсілдері салыстырылады, сондай-ақ (Батыста) Солтүстік Америка мен Еуропа тәсілдері де салыстырылады. Кейбір АҚШ академиялық орталары лидерлікті «бір адам ортақ және этикалық міндетті орындау үшін басқалардың көмегі мен қолдауын алуға болатын әлеуметтік ықпал ету процесі» деп анықтайды. Яғни, бұл бір тараптың («лидердің») күші екінші тараптарда («ізбасарларда») қозғалысқа/өзгеріске ұлтаратын ықпалды қарым-қатынас. Кейбіреулер лидерлікке қатысты дәстүрлі басқарушылық көзқарастарға қарсы шығып, оның орнына институттардың барлық деңгейлерінде, ресми және бейресми рөлдерде кездесетін лидерліктің күрделі табиғатын жақтады. Лидерлік туралы зерттеулер (мысалы) қасиеттер, жағдайлық өзара әрекеттесу, функция, мінез-құлық, күш, көзқарас және құндылықтар, харизма және интеллект сияқты түрлі теорияларды тудырды. Аристократияны жақтаушылар лидерліктің адамның «көк қандылығы» немесе гендеріне байланысты екенін айтады. Монархия осы идеяны өте радикальды түрде қабылдайды және құдайлық санкцияны шақыру арқылы жай ғана аристократтардың талаптарына қарсы тұра алады (патшалардың құдайлық құқығын қараңыз). Ал демократиялық көзқарасты ұстанатын теоретиктер талантқа ашық мансаптан пайда тапқан Наполеон маршалдары сияқты меритократиялық лидерлердің мысалдарын келтіреді. Авторитарлық/патерналистік ойлау бағытындағы дәстүршілдер римдік pater familias-тың лидерлік рөлін еске алады. Феминистік ойлау, керісінше, мұндай модельдерді патриархалды деп қарастырып, оларға қарсы «эмоционалды сезімталдыққа, жауапкершілікке және консенсуалды эмпатиялық басшылыққа» баса назар аударуы мүмкін, бұл кейде матриархиямен байланысты. Макиавеллидің 16 ғасырдың басында жазылған «Принц» кітабы билеушілерге («принцтер» немесе Макиавелли терминологиясында «тирандарға») билікті иемдену және сақтап қалу жолдары туралы нұсқаулық берді. 19 ғасырға дейін лидерлік ұғымы бүгінгідей маңызды болған жоқ – қоғам иелерге, патшаларға, шеберлерге және құл иелеріне дәстүрлі құрмет пен бағынуды күткен және алған. «Оксфорд ағылшын сөздігі» ағылшын тіліндегі «лидерлік» сөзін 1821 жылға дейін ғана жазады. Тарихи тұрғыдан алғанда, индустрияландыру, ескі режимге қарсылық және жеке құлдықты жою жаңадан дамып келе жатқан ұйымдардың (ұлт-мемлекеттік республикалар, коммерциялық корпорациялар) сайланған саясаткерлерді және жұмысқа орналастырушыларды сипаттау үшін жаңа парадигмаға мұқтаж болуына әкелді, осылайша «лидерлік» идеясының дамуы мен теориялық негіздемесі қалыптасты. Лидерлер мен ізбасарлар арасындағы функционалдық қарым-қатынас сақталуы мүмкін, бірақ қабылданған (әлде де эвфемистік) терминология өзгерді. 19 ғасырдан бастап анархистік ойдың дамуы лидерлік концепциясын күмәнге түсірді. Элитизмді жоққа шығаруға берілген жауап – ленинизм болды. Ленин (1870-1924) пролетариат диктатурасын құруға бағытталған социалистік революцияның авангарды ретінде әрекет ету үшін тәртіпті кадрлардың элиталық тобын қажет етті. Басқа тарихи көзқарастар лидерлік пен діни лидерлік арасындағы айқайшылықтарды қарастырады. Папизмнің Цезарь ілімдері бірнеше ғасырлар бойы қайтадан пайда болды және оларға қарсылар табылды. Христиандық ойлау лидерлікке көбінесе Құдайдан берілген ресурстарды басқаруға баса назар аударады. Мұны қызметші лидерлігімен салыстырып қараңыз. Саясаттағы лидерлік туралы жалпы көзқарас алу үшін мемлекет қайраткері ұғымын қарастырыңыз.
Leadership, both as a research area and as a practical skill, encompasses the ability of an individual, group, or organization to "lead", influence, or guide other individuals, teams, or entire organizations. "Leadership" is a contested term. Specialist literature debates various viewpoints on the concept, sometimes contrasting Eastern and Western approaches to leadership, and also (within the West) North American versus European approaches. Some U. S. academic environments define leadership as "a process of social influence in which a person can enlist the aid and support of others in the accomplishment of a common and ethical task".—in other words, as an influential power relationship in which the power of one party (the "leader") promotes movement/change in others (the "followers"). Some have challenged the more traditional managerial views of leadership (which portray leadership as something possessed or owned by one individual due to their role or authority), and instead advocate the complex nature of leadership which is found at all levels of institutions, both within formal and informal roles. Studies of leadership have produced theories involving (for example) traits, situational interaction,
function, behavior, power, vision
and values, charisma, and intelligence,
among others. Pro aristocracy thinkers
have postulated that leadership depends on one's "blue blood" or genes. Monarchy takes an extreme view of the same idea, and may prop up its assertions against the claims of mere aristocrats by invoking divine sanction (see the divine right of kings). On the other hand, more democratically inclined theorists have pointed to examples of meritocratic leaders, such as the Napoleonic marshals profiting from careers open to talent. In the autocratic/paternalistic strain of thought, traditionalists recall the role of leadership of the Roman pater familias. Feminist thinking, on the other hand, may object to such models as patriarchal and posit against them "emotionally attuned, responsive, and consensual empathetic guidance, which is sometimes associated with matriarchies". Machiavelli's The Prince, written in the early 16th century, provided a manual for rulers ("princes" or "tyrants" in Machiavelli's terminology) to gain and keep power. Prior to the 19th century, the concept of leadership had less relevance than today—society expected and obtained traditional deference and obedience to lords, kings, master craftsmen, and slave masters. The Oxford English Dictionary traces the word "leadership" in English only as far back as 1821. Historically, industrialization, opposition to the ancien regime, and the phasing out of chattel slavery meant that some newly developing organizations (nation state republics, commercial corporations) evolved a need for a new paradigm with which to characterize elected politicians and job granting employers—thus the development and theorizing of the idea of "leadership". The functional relationship between leaders and followers may remain,
but acceptable (perhaps euphemistic) terminology has changed. Starting in the 19th century, the elaboration of anarchist thought called the whole concept of leadership into question. One response to this denial of élitism came with Leninism—Lenin (1870–1924) demanded an élite group of disciplined cadres to act as the vanguard of a socialist revolution, which was to bring into existence the dictatorship of the proletariat. Other historical views of leadership have addressed the seeming contrasts between secular and religious leadership. The doctrines of Caesaro papism have recurred and had their detractors over several centuries. Christian thinking on leadership has often emphasized stewardship of divinely provided resources—human and material—and their deployment in accordance with a Divine plan. Compare this with servant leadership. For a more general view on leadership in politics, compare the concept of the statesperson.
Батыстың ерте тарихы
Басшылардың қасиеттері мен ерекшеліктерін іздестіру ғасырлар бойы жалғасып келеді. Платонның «Мемлекеті» және Плутархтың «Өмірлер» атты философиялық еңбектері «Адамды басшы етіп тұратын қасиеттер қандай?» деген сұрақты зерттеген. Бұл ізденістің негізінде жетекшіліктің маңыздылығын ерте сезіну және басшылықтың белгілі бір адамдардың қасиеттеріне байланысты деген болжам жатыр. Басшылық жеке қасиеттерге негізделген деген бұл идея «басшылықтың қасиеттер теориясы» деп аталады. 19 ғасырда – монархтар, лордтар және епископтардың дәстүрлі билігі әлсіреген кезде – қасиеттер теориясы кеңінен зерттелді: әсіресе Томас Карлайл мен Фрэнсис Гальтонның еңбектері. «Батырлар және батырларға табыну» (1841) еңбегінде Карлайл билікке көтерілген адамдардың дағдыларын, шеберліктерін және физикалық ерекшеліктерін анықтады. Гальтонның «Мұрагерлік данышмандық» (1869) еңбегінде күшті тұлғалардың отбасыларындағы басшылық қасиеттері зерттелді. Бірінші туысқандардан екінші туысқандарға көшкен кезде көрнекті туысқандардың саны азайғанын көрсеткеннен кейін, Гальтон басшылық мұрагерлікпен беріледі деген қорытындыға келді. Сесил Родс (1853–1902) қоғамдыққа адал басшылықты «мінез-құлқының моральдық күші мен жетекшілікке бейімділігі» бар жастарды анықтап, оларды осы қасиеттерін одан әрі дамытатын жағдайларда (мысалы, Оксфорд университетінің колледж аясында) тәрбиелеу арқылы дамытуға болатынына сенді. Мұндай басшылардың халықаралық желілері халықаралық түсініктікті нығайтуға және «соғысты болдырмауға» көмектеседі. Осы басшылық көзқарасы 1903 жылы құрылғаннан бері басшылық туралы түсініктерді қалыптастыруға үлес қосып келе жатқан Родс стипендияларының құрылуына негіз болды.
Альтернативті теориялардың пайда болуы
1940 жылдардың соңы мен 1950 жылдардың басында бірқатар сапалық сараптамалар зерттеушілерді көшбасшылықты анықтайтын негізгі факторларға түбегейлі жаңа көзқарас қалыптастыруға жетеледі. Бар әдебиеттерді қарастырған Стогдилл мен Манн, кейбір қасиеттер бірнеше зерттеулерде ортақ бола тұра, жалпы айтқанда, бір жағдайда көшбасшылық танытқан адамдар, басқа жағдайда міндетті түрде көшбасшы бола бермейтінін анықтады. Осыдан кейін көшбасшылық тұрақты жеке қасиет емес деп қарастырыла бастады. Ситуациялық тәсілдер (төмендегі баламалы көшбасшылық теорияларын қараңыз) адамдардың белгілі бір жағдайларда тиімді, ал басқаларында тиімсіз болуы мүмкін екенін көрсетті. Соның салдарынан назар көшбасшылардың қасиеттерінен олардың тиімді әрекеттері мен мінез-құлқына ауыстырылды. Бұл тәсіл келесі бірнеше онжылдық бойы көшбасшылық теориясы мен зерттеулерінде үстемдік құрды.
Әдептік және стильдік теориялар
Сәйкестік әдіс-тәсілдің алғашқы сын-пікірлеріне жауап ретінде теоретиктер табысты көшбасшылардың мінез-құлқын бағалау, мінез-құлқының таксономиясын анықтау және кеңінен басшылық стилдерін анықтау арқылы мінез-құлық жиынтығы ретінде басшылықты зерттеуді бастады. Мысалы, Дэвид МакКлелланд, басшылыққа мықты мінез-қалып пен жақсы дамыған оң өзімдік бейне қажет екенін айтты. Басшылық ету үшін өзіне сенімділік пен жоғары өзімдік құндылық пайдалы, тіпті қажет. Курт Левин, Рональд Липит және Ральф Уайт 1939 жылы басшылық стилінің және нәтижеліліктің әсері туралы маңызды зерттеу жүргізді. Зерттеушілер әртүрлі жұмыс атмосферасында он бір жастағы ұлдардың топтарының жұмысын бағалады. Әр топта жетекші, топтық шешім қабылдау, мақтау және сын (кері байланыс), сондай-ақ топтық тапсырмаларды басқару (жобаларды басқару) арқылы үш стильде ықпал етті: авторитарлық, демократиялық және еркіндік беретін. 1945 жылы Огайо штатының университеті тиімді көшбасшылардың байқалатын мінез-құлқын зерттеумен айналысты. Олар басшылықтың тиімділігін көрсететін нақты мінез-құлықтарды анықтады. Олар өз нәтижелерін екі өлшемге дейін тарылтты. Бірінші өлшем, "құрылымды қалыптастыру", көшбасшының ізбасарларымен қалай анық және дәл байланыс жасайтынын, мақсаттарды қалай белгілейтінін және тапсырмалардың қалай орындалатынын сипаттайды. Бұл "тапсырмаға бағытталған" мінез-құлықтар саналады. Екінші өлшем, "көңіл көрсету", көшбасшының ізбасарларымен жеке қарым-қатынас орнату және өзара сенімділік құру қабілетін көрсетеді. Бұл "әлеуметтік бағытталған" мінез-құлықтар саналады. 1950 жылдары Мичиган штатында жүргізілген зерттеулер мінез-құлық пен басшылықтың тиімділігі арасындағы оң байланысты анықтады. Олар Огайо штатының зерттеулерімен ұқсас нәтижелерге ие болғанымен, басшылардағы қосымша мінез-құлықты да анықтады: қатысушылық мінез-құлық (кейде "қызметшілік басшылық" деп те аталады), яғни ізбасарларға топтық шешім қабылдауға қатысуға мүмкіндік беру және бағыныштылардың пікірін қолдау. Бұл басқарудың қатаң түрлерінен аулақ болуға және басшылар мен олардың бағыныштылары арасындағы жеке қарым-қатынасты күшейтуге мүмкіндік береді. Менеджерлік желілік модель де мінез-құлық теориясына негізделген. Бұл модельді Роберт Блейк пен Джейн Мутон 1964 жылы әзірледі. Ол басшылардың адамдарға және мақсатқа жетуге қызығушылығына байланысты бес түрлі басшылық стилін ұсынады.
Оң күшейту
Б. Ф. Скиннер мінез-құлықты өзгертудің әкесі және оң күшейту концепциясын дамытты. Оң күшейту – мінез-құлыққа жауап ретінде жағымды ынталандыру ұсынылғанда, болашақта осы мінез-құлықтың қайталану ықтималдығы артады. Келесі мысал бизнесте оң күшейтуді қалай қолдануға болатынын көрсетеді. Егер мақтау белгілі бір қызметкер үшін жағымды ынталандыру болса, делік. Бұл қызметкер әрқашан уақытында жұмысқа келмейді. Менеджер қызметкер уақытында келген сайын мақтауға шешім қабылдайды. Нәтижесінде, қызметкер жиірек уақытында жұмысқа келеді, себебі ол мақталуды жақсы көреді. Осы мысалда мақтау (ынталандыру) – бұл қызметкер үшін оң күшейтуші, өйткені қызметкер жұмысқа уақытында келгені үшін мақталғаннан кейін осы әрекетті жиі қайталайды. Оң күшейту – басшылардың қол астындағыларынан қажетті мінез-құлықты ынталандыру және қол жеткізу үшін пайдаланатын тиімді әдіс. Фрито Лей, 3М, Гудрич, Мичиган Белл және Эмери Эйр Фрейт сияқты ұйымдар өнімділікті арттыру үшін күшейтуді қолданған. Соңғы 20 жылдағы эмпирикалық зерттеулер күшейту теориясын қолдану нәтижелілікті 17 пайызға дейін арттыратынын көрсетеді. Сонымен қатар, мақтау сияқты көптеген күшейту әдістері төмен шығындарда жоғары өнімділікті қамтамасыз ететіндіктен, экономикалық тұрғыдан да тиімді.
Ситуациялық және төтенше жағдайлар теориясы
Ситуациялық теория – көшбасшылықтың қасиеттер теориясына тағы бір жауабы. Әлеуметтік ғалымдар тарихтың, Карлайл айтқандай, ұлы адамдардың әрекеттерінің нәтижесі ғана емес екенін көрсетті. Герберт Спенсер (1884) (және Карл Маркс) уақыт адамды жасайды, адам уақытты емес деген пікірді айтты. Бұл теория әртүрлі жағдайлар әртүрлі қасиеттерді талап етеді деп санайды: көшбасшының ең оңтайлы психографиялық профилі жоқ. Теория бойынша, "адамның басшы ретіндегі іс-әрекеті, көбінесе, оның жұмыс істейтін жағдайдың ерекшеліктеріне байланысты болады". Кейбір теоретиктер қасиеттер және жағдайлық тәсілдерді біріктірді. Левин және басқалардың зерттеулеріне сүйене отырып, ғалымдар басшылық климатының сипаттамалық модельдерін жасады, үш басшылық стилін анықтады және әр стиль қай жағдайда тиімдірек екенін көрсетті. Мысалы, авторитарлық басшылық стилі дағдарыс кезеңінде қолдауға ие, бірақ күнделікті басқаруда ізбасарлардың "сенімін жеңе алмайды"; демократиялық басшылық стилі консенсусқа қол жеткізуді қажет ететін жағдайларда тиімді; соңында, laissez-faire басшылық стилі ұсынылатын еркіндік деңгейі үшін бағаланады, бірақ басшылар "жауапкершілікті алмайтындықтан", ұзаққа созылған немесе қиын ұйымдық мәселелерде сәтсіздікке ұшырауы мүмкін. Теориялық тұрғыдан алғанда, басшылық стилі жағдайға байланысты; бұл кейде контингенттік теория деп аталады. Үш контингенттік басшылық теориясы – Фидлердің контингенттік моделі, Врум-Йеттонның шешімдер моделі және мақсатқа бағытталған жол теориясы. Фидлердің контингенттік моделі басшының тиімділігін Фред Фидлер атаған жағдайлық контингенттілікке негіздейді. Бұл басшылық стилі мен жағдайдың оңтайлылығының өзара әрекеттесуінен туындайды (кейінірек жағдайлық бақылау деп аталды). Теория екі типті басшыны анықтайды: топпен жақсы қарым-қатынас орнату арқылы міндетті орындауға бейімделгендер (қарым-қатынасқа бағдарланғандар) және міндеттің өзін орындауды басты мақсат тұтатындар (міндетке бағдарланғандар). Фидлердің пікірінше, идеалды көшбасшы жоқ. Міндетке және қарым-қатынасқа бағдарланған басшылар, егер олардың басшылық бағыты жағдайға сәйкес келсе, тиімді бола алады. Лидер-мүшелер арасындағы жақсы қарым-қатынас, жоғары құрылымдалған міндет және жоғары басшылық билік болған кезде жағдай "қолайлы жағдай" деп есептеледі. Фидлер міндетке бағдарланған басшылардың өте қолайлы немесе қолайсыз жағдайларда тиімдірек екенін, ал қарым-қатынасқа бағдарланған басшылардың орташа қолайлы жағдайларда жақсы нәтиже беретінін анықтады. Виктор Врум Филипп Йеттонмен және кейін Артур Ягомен бірлесіп, басшылық жағдайларын сипаттау үшін таксономия жасады. Олар мұны нормативтік шешімдер моделінде пайдаланды, онда басшылық стильдері жағдайлық айнымалылармен байланыстырылды, соның салдарынан қай тәсіл қай жағдайға сәйкес келетіні анықталды. Бұл тәсіл менеджердің әр жағдайдың ерекшеліктеріне байланысты әртүрлі топтық шешімдер қабылдау тәсілдерін қолдануы мүмкін екенін қолдады. Бұл модель кейінірек жағдайлық контингенттік теория деп аталды. Мақсатқа бағытталған жол теориясын Роберт Хаус жасады және ол Виктор Врумның күту теориясына негізделген. Хаустың айтуынша, "басшылардың тиімді болуы үшін, олар бағыныстыларының ортасы мен қабілеттерін толықтыратын, кемшіліктерді жойып, бағыныстылардың қанағаттануына, жеке және жұмыс тобының өнімділігіне ықпал ететін мінез-құлықтарды қолдануы керек". Теорияда төрт басшылық мінез-құлықтары анықталады: жетістікке бағдарланған, директивті, қатысушы және қолдаушы, олар орта факторларына және ізбасарлардың ерекшеліктеріне байланысты. Фидлердің контингенттік моделінен айырмашылығы, мақсатқа бағытталған жол моделі төрт басшылық мінез-құлықтарының өзгеретінін және басшылардың жағдайдың талаптарына байланысты төртіншісін қабылдай алатынын көрсетеді. Мақсатқа бағытталған жол моделі жағдайларға байланысты болғандықтан, сондай-ақ, басшы мен ізбасарлар арасындағы өзара әрекетті назарға ала отырып, транзакциялық басшылық теориясы ретінде де жіктелуі мүмкін.
Функционалдық теория
Функционалдық көшбасшылық теориясы ұйымдық немесе бөлімше тиімділігіне үлес қосатын нақты көшбасшы мінез-құлықтарын қарастырады. Бұл теория жетекшінің басты міндеті – топтың қажеттіліктері үшін қажеттінің бәрі де қамтамасыз етілгенін көру деп тұжырымдайды; демек, жетекші өз жұмысын жақсы атқарды деп айтуға болады, егер ол топтың тиімділігі мен бірлігіне үлес қосса. Функционалдық көшбасшылық теориясы көбінесе командалық көшбасшылыққа қолданылғанмен, ол кең ауқымды ұйымдық көшбасшылыққа да тиімді қолданылған. Функционалдық көшбасшылық туралы әдебиеттерді талдау барысында зерттеушілер ұйымның тиімділігін арттыру үшін жетекші атқаратын бес негізгі функцияны анықтады. Бұл функцияларға қоршаған ортаны бақылау, бағыныштылардың қызметін ұйымдастыру, бағыныштыларды оқыту және тәлімгерлік ету, басқаларды мотивтеу және топтың жұмысына белсенді түрде араласу кіреді. Әртүрлі көшбасшылық мінез-құлықтары осы функцияларды жеңілдетеді. Көшбасшылық мінез-құлықты анықтау бойынша алғашқы жұмысында Флейшман бағыныштылардың өз басшыларының мінез-құлқын «зейкостық» және «бастамашылық құрылым» деп аталатын екі кең санат бойынша қабылдағанын байқады. Зейкостық – тиімді қарым-қатынастарды дамытуға қатысты мінез-құлықты қамтиды. Мұндай мінез-құлықтың мысалдары – бағыныштыға қамқорлық көрсету немесе басқаларға қолдау көрсету. Бастамашылық құрылым – жетекшінің міндетті орындауға бағытталған әрекеттерін қамтиды. Бұл рөлдерді нақтылау, орындалу стандарттарын белгілеу және бағыныштыларды осы стандарттарға жауапкершілікке тартуды қамтиды.
Біріктірілген психологиялық теория
Интеграцияланған психологиялық басшылық теориясы ескі теориялардың (яғни, қасиеттер, мінез-құлық/стильдер, жағдайлық және функционалдық) күшті жақтарын біріктіруге тырысады, сонымен бірге олардың шектеулерін ескереді және жаңа элементті енгізеді – басшылардың өздерінің басшылық қабілетін, басқаларға деген көзқарасын және психологиялық шеберлікті меңгеру арқылы мінез-құлық икемділігін дамыту қажеттілігі. Бұл теория сондай-ақ, қызмет ететін басшылық және шынайы басшылық философияларын қолдануды қалайтын басшыларға негіз болады. Интеграцияланған психологиялық теория Джеймс Скуллердің «Басшылықтың үш деңгейі» моделінің (2011) жариялануынан кейін назар аудара бастады. Скуллер ескі теориялардың адамның тиімді басшылық ету қабілетін дамытуға шектеулі көмек көрсеткенін айтты. Мысалы, ол былай деді: «Лидерлер туылмайды, олар жасалады» деген идеяны нығайтатын қасиеттер теориясы басшыларды таңдауға көмектеседі, бірақ оларды дамыту үшін кем пайдалы. Идеалды стиль (мысалы, Блейк пен Маутонның командалық стилі) барлық жағдайға сәйкес келмейді. Көптеген жағдайлық/контингенттік және функционалдық теориялар басшылардың әртүрлі жағдайларға бейімделу үшін өз мінез-құлқында өзгеріс жасай алатынын немесе өздерінің қалауынша мінез-құлқының ауқымын кеңейте алатынын болжайды, бірақ практикада көптеген адамдар санасыз сенімдері, қорқыныштары немесе қалыптасқан әдеттері салдарынан мұны жасау қиын деп санайды. Сондықтан, басшылардың өздерінің ішкі психологиясымен жұмыс істеуі қажет екенін атап өтті. Ескі теориялардың ешқайсысы да «басшылықтың тартымдылығы» мәселесін – басшыларда назарды аударатын, адамдарды шабыттандыратын, олардың сенімін жеңіп алатын және ізбасарларын олармен бірлесіп жұмыс істеуге ынталандыратын белгілі бір «нәрсе» мәселесін шеше алмады. Скуллердің моделі басшылардың өздерін техникалық және психологиялық тұрғыдан дамыту үшін ғана емес, сонымен қатар өздерінің тобына немесе ұйымдарына басшылық ету үшін не істеу керектігін анықтауға бағытталған. Оның моделіндегі үш деңгей: қоғамдық, жеке және жеке басшылық. Алғашқы екеуі – қоғамдық және жеке басшылық – «сыртқы» немесе мінез-құлық деңгейлері болып табылады. Бұл мінез-құлықтар Скуллер «басшылықтың төрт өлшемі» деп атаған нәрсені қамтиды. Бұл өлшемдер: (1) ортақ, ынталандыратын топтық мақсат; (2) іс-қимыл, прогресс және нәтижелер; (3) ұжымдық бірлік немесе командалық рух; және (4) жеке таңдау және мотивация. Қоғамдық басшылық екі немесе одан да көп адамға бір мезгілде әсер етуге қатысты 34 мінез-құлыққа назар аударады. Жеке басшылық жеке адамға бір-бірден әсер ету үшін қажетті 14 мінез-құлықты қамтиды. Үшінші – жеке басшылық – «ішкі» деңгей және адамның басшылықтың нығаюына, біліміне және шеберлігіне қатысты. Жеке басшылықты дамытудың үш аспектісі бар: (1) Техникалық білім мен шеберлік, (2) Басқа адамдарға қатысты дұрыс көзқарасты дамыту, бұл қызмет ететін басшылықтың негізі және (3) Психологиялық өзін-өзі меңгеру, шынайы басшылықтың негізі. Скуллер өзін-өзі меңгерудің басшылық тартымдылығын арттыру, ізбасарлармен сенімді қарым-қатынас орнату және шектеуші сенімдер мен әдеттерді жою кілті екенін айтты. Бұл жағдайлар өзгере отырып, мінез-құлық икемділігін қамтамасыз етеді, сонымен қатар өздерінің негізгі құндылықтарымен байланыста болып (яғни, шынайы болып қалады). Басшыларды дамытуға қолдау көрсету үшін ол адам психикасының жаңа моделін ұсынды және өзін-өзі меңгерудің принциптерін және әдістерін, оның ішінде саналылық медитациясын жүзеге асыруды сипаттады.
Traits theories, which tend to reinforce the idea that leaders are born not made, might help us select leaders, but they are less useful for developing leaders. An ideal style (e. g. Blake & Mouton's team style) would not suit all circumstances. Most of the situational/contingency and functional theories assume that leaders can change their behavior to meet differing circumstances or widen their behavioral range at will, when in practice many find it hard to do so because of unconscious beliefs, fears, or ingrained habits. Thus, he argued, leaders need to work on their inner psychology. None of the older theories successfully addressed the challenge of developing "leadership presence"—that certain "something" in leaders that commands attention, inspires people, wins their trust, and makes followers want to work with them. Scouller's model aims to summarize what leaders have to do, not only to bring leadership to their group or organization, but also to develop themselves technically and psychologically as leaders. The three levels in his model are public, private, and personal leadership:
The first two—public and private leadership—are "outer" or behavioral levels. These behaviors address what Scouller called "the four dimensions of leadership". These dimensions are: (1) a shared, motivating group purpose; (2) action, progress and results; (3) collective unity or team spirit; and (4) individual selection and motivation. Public leadership focuses on the 34 behaviors involved in influencing two or more people simultaneously. Private leadership covers the 14 behaviors needed to influence individuals one to one. The third—personal leadership—is an "inner" level and concerns a person's growth toward greater leadership presence, know how, and skill. Working on one's personal leadership has three aspects: (1) Technical know how and skill, (2) Developing the right attitude toward other people, which is the basis of servant leadership, and (3) Psychological self mastery, the foundation for authentic leadership. Scouller argued that self mastery is the key to growing one's leadership presence, building trusting relationships with followers, and dissolving one's limiting beliefs and habits. This enables behavioral flexibility as circumstances change, while staying connected to one's core values (that is, while remaining authentic). To support leaders' development, he introduced a new model of the human psyche and outlined the principles and techniques of self mastery, which include the practice of mindfulness meditation.
Транзакциялық және трансформациялық теориялар
Бернард Басс және оның әріптестері екі түрлі көшбасшылық тұжырымын дамытты: еңбекке сыйақы беру арқылы қарым-қатынас құратын транзакциялық және қызметкерлерге деген қамқорлық, зихи күш беру және топтың болашақ көрінісін ұсынуға негізделген трансформациялық көшбасшылық. Транзакциялық көшбасшыға белгілі бір міндеттерді орындауға және команданың нәтижесі үшін сыйлық беруге немесе жазалауға құқық беріледі. Бұл менеджерге топты басқаруға мүмкіндік береді, ал топ оның басшылығымен алдын ала белгіленген мақсатқа жетуге келіседі, мұның орнына басқа нәрсе алады. Көшбасшыға өнімділік қажетті деңгейге жетпеген жағдайда бағыныштыларын бағалау, түзету және оқыту, ал күтілген нәтижеге жеткенде тиімділігін марапаттау өкілеттігі беріледі.
Лидерлер мен мүшелердің алмасу теориясы
Лидерлер мен мүшелердің өзара әрекеттесуі (LMX) теориясы көшбасшылық процесінің нақты бір қырын қарастырады, ол бұрынғы тік диадалық байланыс моделінен дамыған. Бұл екі модель де көшбасшылар мен жекелеген ізбасарлар арасындағы қарым-қатынасқа назар аударады. Транзакциялық тәсілге ұқсас, бұл қарым-қатынас әділ алмасу ретінде қарастырылады, онда көшбасшы міндеттерді басқару, кеңес беру, қолдау және/немесе маңызды сыйлықтар сияқты белгілі бір пайдалар ұсынады, ал ізбасарлар көшбасшыға құрмет, ынтымақтастық, міндетке берілгендік және жақсы нәтижелермен жауап береді. Дегенмен, LMX көшбасшылар мен жеке ізбасарлар арасындағы алмасу түрлерінің әртүрлі болатынын мойындайды. LMX теориясы бойынша, көшбасшы мен нақты ізбасарлар арасындағы алмасу түрі жақын және алыс топтардың құрылуына әкелуі мүмкін. Жақын топ мүшелері көшбасшымен жоғары сапалы қарым-қатынасқа ие, ал алыс топ мүшелері көшбасшымен төмен сапалы қарым-қатынасқа ие болады.
Топ мүшелері
Топ мүшелері көшбасшы тарапынан басқа ізбасарларға қарағанда тәжірибелі, білікті және жауапкершілік алуға дайын деп есептеледі. Көшбасшы осы адамдарға ерекше қиын тапсырмаларды орындауда көмекке жүгіне бастайды. Егер ізбасар жақсы жауап берсе, жетекші оны қосымша оқыту, қолайлы жұмысқа орналастыру және даму мүмкіндіктерімен марапаттайды. Егер ізбасар жоғары міндеттеме мен күш-жігер көрсетіп, соңынан қосымша сыйақылар алса, екі тарап та өзара сенім, ықпал және қолдауға ие болады. Зерттеулер көрсеткендей, топ мүшелері көшбасшыдан жоғары нәтижелі бағалаулар, жоғары қанағаттану және топтан тыс мүшелерге қарағанда жылдам жаңару мүмкіндігін алады. Көшбасшының көңіл-күйі оның тобына әсер етеді. Бұл әсерлерді үш деңгейде сипаттауға болады:
Топтың жеке мүшелерінің көңіл-күйі – Көшбасшысы оң көңіл-күйдегі топ мүшелері, көшбасшысы жағымсыз көңіл-күйдегі топ мүшелеріне қарағанда көбірек оң көңіл-күйді сезінеді. Көшбасшылар өздерінің көңіл-күйін эмоционалдық жұқпалылық арқылы басқа топ мүшелеріне жеткізеді. Топтың эмоциялық тоны – Топтың эмоциялық тоны топтағы тұрақты немесе біртекті эмоциялық реакцияларды көрсетеді. Топтық эмоциялық тонус – топтың жеке мүшелерінің көңіл-күйінің жиынтығы және топ деңгейінде көңіл-күйді талдау. Көшбасшысы оң көңіл-күйдегі топтар, көшбасшысы жағымсыз көңіл-күйдегі топтарға қарағанда, оң эмоциялық тоналды болады. Көшбасшының көңіл-күйінен басқа, оның мінез-құлқы жұмыстағы қызметкердің оң және теріс эмоцияларының көзі болып табылады. Көшбасшының мінез-құлқы эмоциялық жауапқа әкелетін жағдайлар мен оқиғаларды жасайды, мысалы, кері байланыс беру, тапсырмаларды бөлу және ресурстарды бөлу арқылы. Қызметкерлердің мінез-құлқы мен өнімділігіне олардың эмоциялық күйлері әсер ететіндіктен, қызметкерлердің ұйым басшыларына эмоциялық жауаптарын ескеру өте маңызды. Эмоционалды интеллект – өзінің және басқалардың көңіл-күйі мен сезімдерін түсіну және басқару қабілеті – ұйым ішіндегі тиімді басшылыққа ықпал етеді. Көшбасшылықты көшбасшының іс-әрекеттері арқылы емес, көшбасшының немесе басқа мүдделі тараптардың ақпарат беруі арқылы қалыптасқан әсер деп қарастырады. Басқаша айтқанда, ақпараттың немесе оқиғалардың қайта жаңғыруы көпшіліктің көшбасшылықты қабылдауының негізін құрайды. Тарихшыларға мәлім, теңіз батыры Лорд Нельсон қатысқан шайқастардың өзінің нұсқаларын жиі жазған, соның салдарынан Англияға келгенде нағыз батыр ретінде қарсы алынған. Қазіргі қоғамда әртүрлі БАҚ, соның ішінде баспасөз және блогтар, көшбасшылар туралы өз түсініктерін ұсынады. Бұл бейнелер нақты жағдайлардан туындауы мүмкін, бірақ олар саяси ықпалдардан, ақшалай ынталандырулардан немесе автордың, БАҚ-тың немесе көшбасшының жеке мақсаттарынан туындауы да мүмкін. Сәйкесінше, көшбасшылар туралы пікір көбінесе құрастырылған және олардың шынайы көшбасшылық қасиеттерін дәл бейнелемейді. Бұл патшалық тегі сияқты ұғымдардың тарихи рөлін көрсетеді, бұл бір кезде шебер басқару қабілеттерін бағалаудың немесе түсінудің орнына қолданылған.
The mood of individual group members Members of groups whose leaders are in a positive mood experience more positive mood than do group members with leaders in a negative mood. Leaders transmit their moods to other group members through the mechanism of emotional contagion. The affective tone of the group Group affective tone represents the consistent or homogeneous affective reactions within a group. Group affective tone is an aggregate of the moods of the individual members of the group and refers to mood at the group level of analysis. Groups with leaders in a positive mood have a more positive affective tone than do groups with leaders in a negative mood. Beyond the leader's mood, her/his behavior is a source for employee positive and negative emotions at work. The leader's behavior creates situations and events that lead to emotional response, for example by giving feedback, allocating tasks, and distributing resources. Since employee behavior and productivity are affected by their emotional states, it is imperative to consider employee emotional responses to organizational leaders. Emotional intelligence—the ability to understand and manage moods and emotions in the self and others—contributes to effective leadership within organizations.) sees leadership as an impression formed through the communication of information by the leader or by other stakeholders, not through the actions of the leader. In other words, the reproduction of information or stories form the basis of the perception of leadership by the majority. It is well known by historians that the naval hero Lord Nelson often wrote his own versions of battles he was involved in, so that when he arrived home in England, he would receive a true hero's welcome. In modern society, various media outlets, including the press and blogs, present their own interpretations of leaders. These depictions can stem from actual circumstances, but they might also arise from political influences, monetary incentives, or the personal agendas of the author, media, or leader. Consequently, the impression of leaders is often constructed and may not accurately mirror their genuine leadership attributes. This highlights the historical role of concepts like royal lineage, which once stood as a substitute for evaluating or comprehending adept governance abilities.
Конструктивистік талдау
Кейбір конструктивистер басшылықтың бар екендігіне күмән келтіреді немесе (мысалы) басшылықтың "ұшатын объектілерге (НҰО) сенумен тең аңыз" екенін айтады.
Басшылықтың пайда болуы
Лидерлік өрлеу – белгілі бір қасиеттерімен туған адамдар көшбасшы болатындығы, ал осы қасиеттері жоқ адамдар көшбасшы бола алмайтындығы туралы идея. Көптеген мінез-құлық ерекшеліктері көшбасшылықтың пайда болуымен сенімді түрде байланысты. Олардың қатарында, бірақ олармен шектелмейтін: белсенділік, шынайылық, Үлкен Бестік тұлғалық факторлары, туу реті, мінез-құлықтың күшті жақтары, үстемдік, эмоционалдық интеллект, гендерлік идентификация, интеллект, нарциссизм, көшбасшылыққа қабілеттілік, өзін-өзі бақылау және әлеуметтік мотивация. Ешқандай зерттеу «көшбасшылық генін» тапқан жоқ; керісінше, біз басшылыққа ұмтылуымызға әсер ететін белгілі бір қасиеттерді мұраға аламыз. Анекдоттық және эмпирикалық деректер нақты қасиеттер мен көшбасшылық мінез-құлық арасындағы тұрақты байланысты растайды. Ірі халықаралық зерттеулер көшбасшыларды ынталандыратын үш факторды анықтады: әсерлі идентификация (көшбасшылықтан ләззат алу), есептеусіз (көшбасшылық сыйақы әкеледі) және әлеуметтік нормативтік (міндет сезімі).
Өзін-өзі ұстай білу
Асертивтілік пен көшбасшылыққа ұмтылу арасындағы байланыс қисық сызықты: асертивтілігі төмен немесе тым жоғары адамдар көшбасшы ретінде анықталу мүмкіндігі азырақ.
Үлкен бес тұлғалық факторлар
Көшбасшылыққа ұмтылатындар көбінесе экстраверт, жауапкершілігі жоғары, эмоционалды тұрақты және жаңалықтарға ашық болады, бірақ бұл бейімділіктер көшбасшысыз топтардың зертханалық жағдайдағы зерттеулерінде анық байқалады.
Үстемдік
Үстемдік қасиеттері бар адамдар (олар өздерін қоршаған ортаны бақылау және басқа адамдарға ықпал етуге деген құштарлығы жоғары дейді, сондай-ақ өз пікірлерін қатаң түрде білдіруге дайын) кіші топтарда көшбасшылық танытуға бейім.
Эмоционалдық интеллект
Эмоционалды интеллектісі жоғары адамдар басқаларды жақсырақ түсініп, олармен байланыс орнатуға бейім. Олар эмоцияларды жеткізу және түсіну дағдыларын меңгерген, сондай-ақ басқалармен ақылмен және тиімді түрде қарым-қатынас жасай біледі.
Ақпараттық қызмет
Жоғары интеллектке ие адамдар жақсырақ шешімдер қабылдайды, жоғары деңгейдегі сөйлеу дағдыларын (жазба және ауызша түрде), жылдам оқу және білім жинау қабілетін көрсетеді, сондай-ақ көшбасшы болуға бейім. Дегенмен, топтар көбінесе орташа мүшелерінен айқын артық интеллектке ие басшыларды қабылдамайды, себебі жоғары интеллект байланыс, сенім, мүдделер және құндылықтардағы айырмашылықтарға алып келуі мүмкін деп қорқады.
Басшылықтың өзіндік тиімділігі
Адамның өзінің жетекшілік ету қабілетіне сенімі, жетекшілік рөлді қабылдауға және оны іске асыруда сәтті болуға деген ниетін арттырады. Бұл қасиеттің пайда болуы үшін ешқандай шарттар қойылмаған. Дегенмен, оны уақыт өте келе үйреніп, жақсарта алатынына адамның сенімі болуы керек. Адамдар өздерінің мүмкіндіктерін басқаларын бақылау арқылы бағалайды; тиімді жетекші саналатын жоғары лауазымды адаммен жұмыс істеу, өзі де сондай деңгейде жұмыс істей алатынына сенуге көмектеседі.
Өзін-өзі бақылау
Әлеуметтік жағдайға қарай өз мінез-құлқына жақыннан басшылық ететін және бейімделетін, көбінесе "жоғары өзін-өзі бақылаушылар" деп аталатын адамдар, топ ішінде көшбасшылық рөлдерді атқаруға көбірек бейім. Бұл бейімділік олардың мәртебесін арттыруға деген ұмтылысымен және нақты жағдайдың талаптарына сай әрекет етуге дайындығымен байланысты.
Әлеуметтік мотивация
Жетістікке ұмтылысы және әлеуметтік байланыстарға құштарлығы бар адамдар проблемаларды шешу үшін топтық жұмыстарға белсенді қатысады. Олардың осы топтарда көшбасшы болып таңдалу мүмкіндігі де жоғары.
Нарциссизм, өркөкіректік және басқа да жағымсыз қасиеттер
Сонымен қатар, басшылықтың бірқатар теріс қасиеттері де зерттелді. Қауіп төнген жағдайларда немесе топ ішіндегі бәсекелестер арасындағы қатал бәсекелестік арқылы мәртебе анықталатын топтар сияқты, тұрақсыз жағдайларда басшылық рөлдерді мойнына алатын адамдар көбінесе нарциссистік болады: мақтаншыл, өзіне бейілді, жауыртқыш және өте сенімді.
Жоқ көшбасшы
Зерттеулер көрсеткендей, қатыспайтын көшбасшылар – яғни, өз біліктілігі емес, жағдайға байланысты билікке келген және өкілдігін толыққанды атқара бермейтін лидерлер – бұзық көшбасшылардан да нашар болып шығады, себебі олардың қателіктерін анықтау қиынға түседі және көп уақыт алады.
Қатысуға дайындық
Топқа қатысуға ынталы болу адамның қызығушылығын ғана емес, сонымен қатар топтың жұмысына жауапкершілік алуға дайын екенін көрсетеді. Бұл көшбасшының пайда болуы топта сөйлеу уақытының көлемімен тікелей байланысты екенін көрсетеді – атап айтқанда, топ ортасында көп сөйлейтіндер көшбасшы болуға бейім.
Басшылық стильдері
Лидерлік стилі – бұл басшының бағыт беру, жоспарларды іске асыру және адамдарды мотивтеу жолы. Ол басшының философиясының, тұлғалық қасиеттерінің және тәжірибесінің нәтижесі болып табылады. Риторика мамандары да басшылықты түсіну үшін модельдер жасады. Әртүрлі жағдайлар әртүрлі лидерлік стильдерін талап етеді. Төтенше жағдайларда, келісімге жету үшін уақыт аз болғанда және тағайындалған басшының команданың қалған бөлігінен әлдеқайда көп тәжірибесі немесе білімі болғанда, автократиялық лидерлік стилі ең тиімді болуы мүмкін; алайда, жоғары мотивтелген және біріккен командада, мүшелерінің білімі шамалас болса, демократиялық немесе еркін стиль тиімдірек болуы мүмкін. Ең жақсы стиль – бұл топтың мақсаттарына ең тиімді қол жеткізуге және оның жеке мүшелерінің мүдделерін теңгертуге мүмкіндік беретін стиль. Лидерлік стиліне ерекше назар аударатын сала – әскери ғылым, ол басшылыққа тұтас және интеграцияланған көзқарас ұсынады, соның ішінде басшының физикалық бейнесі басқалардың оны қалай қабылдауын анықтайды. Физикалық бейне факторлары – әскери мінез-құлық, дене шынықтыру, сенімділік және төзімділік. Басшының зиялылық қабілеті шешімдерді ұйымдастыруға және жұмысты орындау үшін білім алуға көмектеседі. Лидердің концептуалдық қабілеттері икемділік, салауаттылық, инновация, адамдармен қарым-қатынас жасау шеберлігі және мамандық білімін қолданады. Лидерлер үшін мамандық білімі тактикалық және техникалық білімді, сондай-ақ мәдени және геосаяси хабардарлықты қамтиды.
Автократиялық немесе авторитарлық
Автократиялық басшылық стилінде барлық шешім қабылдау өкілеттігі диктаторлардағы сияқты, көшбасшыда шоғырланған. Автократиялық басшылар қарастырылатын немесе сұралатын ешқандай ұсыныс немесе бастаманы бағыныстыларынан қабылдамайды. Автократиялық басқару табысты болуы мүмкін, себебі ол менеджерге күшті ынталандыру сыйлайды. Бұл бір адам ғана бүкіл ұжым үшін шешім қабылдайтындықтан және осы шешімді ұжымның қалған бөлігімен бөлісу қажет деп ойлағанға дейін өзінде сақтайтындықтан, жылдам шешім қабылдауға мүмкіндік береді.
Тапсырмаға бағдарланған
Тапсырмаға бағытталған басшылық – нақты өндірістік мақсаттарға жету үшін қажетті міндеттерге басшының назар аударуымен сипатталатын стиль. Осы тәсілді ұстанатын басшылар берілген проблемалар мен мақсаттарға жүйелі шешімдер табуға, мерзімдерді қатаң сақтауға және жоспарланған нәтижелерге қол жеткізуге ерекше мән береді. Топ мүшелерінің қажеттерін ескеруге басымдық беретін басшылардан өзгеше, тапсырмаға бағытталған басшылар өндірістік мақсаттарды орындау үшін нақты шешімдер табуға күш салады. Осының салдарынан, олар топ мүшелерінің жағдайы нашарласа да, мақсатқа уақтылы қол жеткізуді қамтамасыз етуде жақсы дағдыларға ие. Бұл басшылар жалпы мақсатқа және әрбір топ мүшесіне жүктелген міндеттерге қатаң назар аударады.
Қарым-қатынасқа бағытталған
Қарым-қатынасқа бағытталған басшылық – бұл стильде басшы топ ішіндегі қарым-қатынастарға баса назар аударады және топ мүшелерінің жалпы әл-ауқаты мен қанағаттануымен көбірек айналысады. Қарым-қатынасқа бағытталған басшылар топ ішіндегі коммуникацияны күшейтеді, топ мүшелеріне сенім мен құрмет көрсетеді және жасалған жұмысты бағалайды. Олар команданы және оның ішіндегі қарым-қатынастарды дамытуға ұмтылады. Мұндай ортаның артықшылығы – команда мүшелерінің мотивациясы артады және олар қолдау табады. Дегенмен, жұмыстың нәтижесіне қарағанда қарым-қатынастарға артық көңіл бөлу өнімділіктің төмендеуіне әкелуі мүмкін.
Аталық сезім
Паттерналистік басшылық стилі көбінесе әкелік мінез-құлықты көрсетеді. Команда құрылымы иерархиялық түрде ұйымдастырылған, онда жетекші ізбасарлардан жоғары тұрады. Басшы команда мүшелерінің өмірінде кәсіби және жеке бағыт-бағдар беруді қамтамасыз етеді. Басшының қатаң талаптарына байланысты мүшелердің таңдау мүмкіндігі шектеулі. Патернализм термині латын тіліндегі "әке" деген мағынаны білдіретін "pater" сөзінен шыққан. Көбінесе басшы – ер адам болады. Мұндай басшылық стилі Ресей, Африка және Тынық мұхиты аймағындағы Азия елдерінде жиі кездеседі. Транзакциялық басшылықтың бірнеше түрі бар, алғашқысы – шартты сыйақы, онда басшы ізбасардың күш-жігері үшін сыйақы алу үшін не істеу керектігін көрсетеді. Транзакциялық басшылықтың екінші түрі – ерекшеліктерді басқару, онда жетекші ізбасардың жұмысын бақылайды және стандарттар орындалмаса, түзету шараларын қолданады. Соңында, транзакциялық басшылар ешқандай әрекет жасамай, жайбажайлық танытуы мүмкін. Трансформациялық басшылық – идеалды ықпал (харизма), шабыттандырушы мотивация, интеллектуалды жігерлендіру (шығармашылық) немесе жекеленген назарды пайдалана отырып, жеке мүдделерден тысқары шығатын басшыны білдіреді. Идеалды ықпал ету және шабыттандырушы мотивация – бұл басшының өзара тиімді болашақ күйді көру және жеткізу қабілеті. Интеллектуалды жігерлендіру – бұл басшының ізбасарларын шығармашылық пен инновациялық ойлауға көмектесуі. Жекеленген назар – бұл басшының ізбасарларының даму қажеттіліктеріне назар аударуы, оларды қолдауы және баптауы. Мета-талдаулар көрсеткендей, адамдар басшылықты әйелдік және бірлесуге қарағанда еркектік және белсенділікпен көбірек байланыстырады. Мұндай стереотиптер ерлер мен әйелдердің басшылыққа қатысты бағалауларына әсер етуі мүмкін. Дағдарыс кезінде әйелдер брифингтер мен басқа да коммуникация түрлерінде эмпатия мен сенімділік таныту арқасында ерлерге қарағанда тиімдірек болады. Бұл COVID-19 пандемиясы кезінде маңызды болды, себебі әйелдер басқарған штаттарда ерлер басқарған штаттарға қарағанда өлім-жJim саны аз болды.
Өнер көрсету
Кейбір зерттеушілер басшылардың ұйымдық нәтижелерге тигізетін әсері артық бағаланған және басшыларға қатысты субъективті пікірлердің нәтижесінде романтикаландырылған деп санайды. Алайда, осы тұжырымдамаларға қарамастан, тәжірибелі мамандар мен зерттеушілер арасында басшылықтың маңыздылығы кеңінен мойындалып, қабылданады, сондай-ақ зерттеулер басшылардың маңызды ұйымдық нәтижелерге үлес қосатынын көрсетеді. Сәтті басшылықты қамтамасыз ету үшін оны түсіну және дұрыс өлшеу маңызды. Жұмыстың нәтижесі әдетте ұйымның табысына үлес қосатын мінез-құлықты білдіреді. Кэмпбелл нәтижелердің бірнеше нақты түрлерін анықтады, соның ішінде басшылық та бар. Басшылықтың тұрақты, жалпыға ортақ анықтамасы жоқ. Көптеген әртүрлі түсініктер көбінесе басшылық нәтижесі деп аталады. "Басшылық нәтижесі" жеке басшының мансаптық жетістіктеріне, топтың немесе ұйымның нәтижелеріне, тіпті басшының көзге көрінуіне қатысты болуы мүмкін. Осы өлшемдердің әрқайсысы тұжырымдамалық тұрғыдан ерекше деп қарастырылуы мүмкін. Олар байланысты болуы мүмкін, бірақ олар әртүрлі нәтижелер болып табылады және оларды қосу қолданбалы немесе зерттеу мақсатына байланысты болуы керек. Уытты басшы – бұл адамдар тобына немесе ұйымға жауапкершілік жүктелген және басшы мен ізбасар арасындағы қарым-қатынасты теріс пайдаланып, ұйымды немесе топты оған қосылған кездегіден нашар жағдайда қалдыратын адам.
Басшылықты өлшеу
Лидерлікті өлшеу қиын және күрделі болып шықты – тіпті мүмкін емес те болуы мүмкін. Топтың жетістіктері арқылы басшылықты бағалау әрекеттері көптеген түрлі факторларды араластырады. Басшылықтың өзіне қатысты әртүрлі көзқарастар, әртүрлі өлшеу әдістеріне алып келуі мүмкін. Дегенмен, басшылық теориясының мамандары "лидерлер" деген бұлыңғыр, субъективті, сапалық және кең таралған түсініктерден бас тартуға құлшынбайтынын көрсетті.
Сый-сыпаттары
20 ғасырдағы көптеген теориялар ұлы көшбасшылар туады, жасалмайды деп тұжырымдаған. Кейінгі зерттеулер көшбасшылықтың күрделірек екенін және оны адамның бірнеше негізгі қасиеттерімен түсіндіруге болмайтынын көрсетті: бір ғана қасиет немесе қасиеттер жиынтығы ерекше көшбасшы жасамайды. Ғалымдар жағдайдан жағдайға өзгермейтін, ақыл-ой, белсенділік немесе дене бітімі сияқты жеке тұлғаның көшбасшылық қасиеттерін анықтады. Дегенмен, әрбір негізгі қасиет ахуалға қарай әртүрлі қолданылуы мүмкін. Ерекшелік пен жігерге бастамашылық, энергия, белсенділік, табандылық және кейде үстемдік сияқты қасиеттер жатады. Мұндай адамдар өз мақсаттарына толыққанды ұмтылады, көп еңбек етеді, жоғары амбициялы және көбінесе өте бәсекеге қабілетті болады. Танымдық қабілетке интеллект, талдау және сөздік дағды, мінез-құлықтың икемділігі және дұрыс шешім қабылдау кіреді. Осы қасиеттерге ие адамдар қиын мәселелерді шеше алады, стресс немесе мерзім шектеулерінде тиімді жұмыс істей алады, өзгеріп отыратын жағдайларға бейімделеді және болашаққа қатысты жақсы ойластырылған жоспарлар құра алады. Стив Джобс пен Авраам Линкольн ерекшелік пен жігерге, сондай-ақ танымдық қабілетке ие болды, олардың үздіксіз өзгеріп отыратын ортаға бейімделу қабілетімен дәлелденді.
Ұйымдар
Ресми мақсаттарға жету құралы ретінде құрылған ұйымды әлеуметтанушылар формалды ұйым деп атаған. Оның құрылымы мақсаттардың қалай бөлінгенін анықтайды, бұл ұйымның құрылымдық бөлімдерінде көрініс табады. Бөлімдер, департаменттер, секциялар, лауазымдар, жұмыстар мен міндеттер осы жұмыс құрылымын құрайды. Формалды ұйым клиенттермен немесе мүшелерімен қарым-қатынаста бейтараптылық танытуы тиіс. Вебердің моделі бойынша, жұмысқа қабылдау және одан кейінгі жоғарылау лайықтылығы немесе өтілі бойынша жүзеге асырылады. Қызметкерлер жалақы алады және жоғары тұрғандардың немесе ықпалды клиенттердің еркіндік әрекеттерінен қорғайтын лауазымдық тұрақтылыққа ие болады. Иерархиядағы лауазымы жоғары болған сайын, ұйымның төменгі деңгейлерінде атқарылатын жұмыстар барысында туындауы мүмкін мәселелерді шешудегі оның тәжірибесі арта түседі. Бұл бюрократиялық құрылым ұйымның әкімшілік бөлімшелерінің басшыларын немесе жетекшілерін тағайындаудың негізін құрайды және оларға лауазымына сәйкес өкілеттік береді. Әкімшілік бөлімшесінің тағайындалған басшысынан немесе жетекшісінен өзгеше, көшбасшы формалды құрылымның негізінде жатқан бейресми ұйым аясында пайда болады. Бейресми ұйым жеке мүшелерінің жеке мақсаттары мен ұстанымдарын көрсетеді. Олардың мақсаттары мен ұстанымдары формалды ұйымның мақсаттарымен сәйкес келуі немесе сәйкес келмеуі мүмкін. Бейресми ұйым – адам өміріне тән әлеуметтік құрылымдардың кеңейтілуі, топтар мен ұйымдардың өздігінен пайда болуы. Көне заманда адамдар жеке қауіпсіздік, күнкөріс, қорғаныс және тіршілік етумен айналысқан. Бүгінде адамдар өмірінің басым бөлігін ұйымдарда жұмыс істеуге жұмсайды. Қауіпсіздік, қорғаныс, күнкөріс және жамағатқа жататындық сезімін беретін қауымдастыққа ұмтылу қажеттілігі көне заманнан бері өзгерген жоқ. Бұл қажеттілікті бейресми ұйым және оның жаңадан пайда болған, немесе ресми емес көшбасшылары қанағаттандырады. Көшбасшылар бейресми ұйымның құрылымынан өсіп шығады. Олардың жеке қасиеттері, жағдайдың талаптары немесе осы және басқа факторлардың үйлесімі, бір немесе бірнеше байланыс құрылымдарында олардың басшылығын қабылдайтын ізбасарларды тартады. Тағайындалған басшының лауазымдық билігінен өзгеше, пайда болған көшбасшы ықпал немесе күш қолданады. Ықпал – адамның басқаларын көндіру немесе сыйақыны бақылау арқылы ынтымақтастыққа иеру қабілеті. Күш – ықпалдың күшті түрі, себебі ол адамның жазалау құралын бақылау арқылы әрекеттерді міндеттеу қабілетін көрсетеді. Огбония тиімді көшбасшыны "белгілі бір жағдайда үнемі табысқа жете алатын және ұйым немесе қоғамның үміттерін орындайтын" десе, Джон Хойл көшбасшылардың басқаларға қамқорлық жасау қабілетімен, ашық байланыспен және табандылықпен танылатынын айтады. Басқарушы лауазымға тағайындалған адам лауазымының билігіне сүйене отырып, бұйрық беруге және мойынсұнуды талап етуге құқылы. Алайда, олар осы биліктің деңгейіне сай жеке қасиеттерге ие болуы керек, өйткені билік оларға тек әлеуеттік түрде ғана қол жетімді. Жеке құзырет жеткіліксіз болған жағдайда, менеджер ұйымдағы өз рөлін сынға алатын және оны тек атқарушы рөлге дейін төмендете алатын жаңа көшбасшымен бетпе-бет келуі мүмкін. Алайда, тек лауазымдық билік ғана ресми санкциялармен қамтамасыз етіледі. Осыдан жеке ықпал мен күшке ие болған адам бұл заңдылықты тек иерархиядағы ресми лауазымға ие болып, тиісті билікпен ғана растай алады.
Менеджмент
"Менеджмент" және "лидерлік" терминдері ұйымдық контексте синоним ретінде де, нақты ерекшеленген мағыналарымен де қолданылып келген. Дегенмен, Беннис пен Нанус олардың жиі цитаталанатын сөзінде "Менеджерлер – нәрсені дұрыс істейтін адамдар, ал лидерлер – дұрыс нәрсені істейтін адамдар" деп осы екеуінің аражігін анық айтқан. Бұл терминдерді қолдануды шектеу қажет пе деген пікірталас көпте болады, және бұл Бернстің "транзакциялық" лидерлік (процедураларға, тәуелді сыйақыға және ерекше жағдайларды басқаруға баса назар аударумен сипатталатын) және "трансформациялық" лидерлік (харизмамен, жеке қарым-қатынастармен және шығармашылықпен сипатталатын) арасындағы айырмашылықты көрсетеді.
Өзін-өзі басқару
Өзін-өзі басқару – бұл жеке адам ішінде жүретін процесс. Өзін-өзі басқару дегеніңіз – кім екеніңізді, неге жете алатыныңызды және мақсаттарыңыздың қандай екенін толық түсіну, сонымен қатар эмоцияларыңызға, мінез-құлқыңызға және қарым-қатынасыңызға әсер ете білу қабілеті. Кез келген басшылықтың ядросында өзгеріс жасауға құлшынған адам тұрады. Өзін-өзі басқару – басқа адамдарды тиімді басқаруға бастайтын жол.
Басшылықтың биологиясы мен эволюциясы
Марк ван Вугт пен Анжана Ахуджа «Табиғи таңдау: Көшбасшылық ғылымының эволюциясы» кітабында адам емес жануарлардағы – құмырсқалар мен аралардан бастап бабурлар мен шимпанзелерге дейінгі – көшбасшылықтың мысалдары келтіреді. Олар көшбасшылықтың ұзақ эволюциялық тарихы бар екенін және адамдардағы көшбасшылықты қамтамасыз ететін механизмдер басқа әлеуметтік түрлерде де кездесетінін айтады. Сонымен қатар, көшбасшылықтың эволюциялық бастаулары үстемдікке қарағанда өзгеше екенін көрсетеді. Ван Вугт және оның командасы бір зерттеуде базалық тестостерон мен көшбасшылық және үстемдік арасындағы байланысты қарастырды. Олар тестостеронның үстемдікпен байланысты екенін, бірақ көшбасшылықпен емес екенін анықтады. Бұл нәтиже менеджерлердің үлгісінде де расталды, онда иерархиялық жағдай мен тестостерон деңгейі арасында ешқандай байланыс болған жоқ. Ричард Врангем мен Дейл Питерсон «Шайтан еркектер: маймылдар және адам зорлық-зомбылығының шығу тегі» еңбегінде Жер бетіндегі барлық жануарлардың ішінде тек адамдар мен шимпанзелер ғана зорлық-зомбылық, аумақтықлық және жердің басты еркегінің артынан бірігуге бағытталған бәсекелестік сияқты мінез-құлықтар жиынтығына ұқсас бейімділікті бөліседі деген дәлелдер келтіреді. Бұл тұжырымға қарсы пікірлер де бар. Арыстан, қасқыр сияқты маймылдардан басқа көптеген жануарлар аумақтық, бәсекелеседі, зорлық-зомбылық көрсетеді және үстемдік ететін еркекке бағынышты әлеуметтік құрылымға ие, бұл Врангем мен Питерсонның дәлелдері эмпирикалық емес екенін көрсетеді. Дегенмен, біз пілдер (матриархалды және альфа-аналық басшылық ететін), сирикаттар (сондай-ақ аналық басшылық ететін), қойлар (кейбір жағдайда қастықталған қошқарларды «ертіп жүреді») және тағы да көптеген түрлерді де қарастыруымыз керек. Ал боноболар, адамдарға ең жақын туысқандар, жердің басты еркегінің артынан бірігуге ұмтылмайды. Боноболар альфа немесе жоғары дәрежелі аналыққа құрмет көрсетеді, ол басқа аналықтардың қолдауымен ең күшті еркектей күшті бола алады. Осылайша, егер көшбасшылық көптеген ізбасарларды жинаумен байланысты болса, онда боноболар арасында аналықтар көбінесе ең күшті және тиімді көшбасшылықты көрсетеді. (Айта кетейік, барлық ғалымдар бонобоның бейбіт мінезіне немесе «хиппи шимпанзе» деген атағына келіспейді.)
Мифтер
Лидерлік – барлық мәдениеттер мен өркениеттердегі ең нашар түсінілетін ұғымдардың бірі деп айтылады. Көптеген зерттеушілер осы түсініспеушіліктің кең таралғанын атап көрсетті, сонымен қатар, лидерлікке байланысты бірнеше қате пікірлер мен мифтер адамдардың лидерлік не екені туралы түсінігіне бөгет жасайды.
Басшылық ету - туа біткен қасиет
Кейбір пікірлерге сәйкес, көшбасшылық туған кездегі ерекше мінездік қасиеттермен (мысалы, экстраверсия, интеллект немесе ептілік) анықталады. Алайда, дәлелдер көшбасшылықтың қажырлы еңбек пен салмақты бақылау арқылы дамытылатынын көрсетеді. Осылайша, тиімді көшбасшылық табиғаттың (яғни, туа біткен қабілеттердің) де, тәрбиенің (яғни, жинаған дағдылардың) де нәтижесі болуы мүмкін.
Басшылық ету - басқаларға билік ету
Басшылық, әрине, биліктің бір түрі болғанымен, ол адамдарға үстемдік етумен шектелмейді. Керісінше, ол көшбасшы мен оның ізбасарлары арасындағы өзара байланыс ретінде қалыптасатын, адамдармен бірлескен күшті білдіреді. Сонымен қатар, белгілі бір менеджерлер немесе бас директорлары бар компанияларда топтың жұмысының нәтижесі, шығармашылығы мен тиімділігі артады. Бірақ көшбасшылардың ықпалы әрқашан оң болып келе бермейді. Кейде басшылар өздерінің жеке мақсаттарын іске асыру үшін басқаларды, тіпті өз ізбасарларын құрбан етеді. Жеке пайданы ойлайтын, қатаң және манипулятивті басшылық стилін қолданатын көшбасшылар өзгеріс жасайды, бірақ көбінесе оны теріс жолмен істейді.
Басшылар топтың нәтижелерін толықтай бақылайды
Батыс мәдениеттерінде топ басшылары топтың ықпалы мен жалпы мақсатқа жетудегі шешуші рөл атқарады деп қабылданады. Бұл басшылықты романтикалық тұрғыдан қарау – басшылардың өз топтары мен олардың нәтижелеріне қаншалықты бақылау жасай алатынын жоғары бағалау бейілі – топтық динамикаға әсер ететін көптеген басқа факторларды ескермейді. Мысалы, топтың біртұтастығы, қарым-қатынас үлгілері, жеке тұлғаның ерекшеліктері, топтық жағдай, жұмыстың мәні немесе бағыты, сондай-ақ мінез-құлық нормалары мен қалыптасқан стандарттар топтың жұмыс істеу қабілетіне әсер етеді. Осы себепті, барлық басшылар өз топтарының жетістіктерін толық бақылай алады деген тұжырымға келу негізсіз.
Барлық топтардың тағайындалған басшысы бар
Барлық топтарда міндетті түрде басшы болуы қажет емес. Көбінесе әйелдерден құралған, мөлшері шектеулі, стресті шешімдер қабылдаудан еркін, немесе қысқа мерзімге ғана құрылған топтар (мысалы, студенттік жұмыс топтары; паб-викторина/білімділік ойындары командалары) жауапкершіліктің таралуын бастан кешіреді, онда басшылық міндеттері мен рөлдері топ мүшелері арасында бөліседі.
Топ мүшелері басшыларға қарсылық көрсетеді
Топ мүшелерінің топ басшыларына тәуелділігі өзін-өзі сенудің төмендеуіне және топтың жалпы күшін әлсіретуі мүмкін. Бұл "басшыға қажеттілік" әсіресе қандай да бір қақтығысқа тап болған қиын жағдайдағы топтарда күшейе түседі. Топ мүшелері басшылыққа ие болғанда көбінесе қанағаттанушылық сезіміне бөленіп, тиімді жұмыс істейді. Лидерлік қызметін атқаратын адамдар кейде ізбасарларының наразылығын тудырса да, көпшілік басшылардың топқа қосқан үлесін бағалайды және осы себепті басшының нұсқауларын қуана қарсы алады.
Іс-әрекетті бағдарлаған орта
Командалық басшылыққа қатысты бір тәсіл іс-қимылға бағытталған ортаны қарастырады, онда шағын топтардың маңызды немесе жедел міндеттерін орындау үшін тиімді функционалдық басшылық қажет. Іс-қимылға бағытталған басшылықтың мысалдарына ауылдағы өртті сөндіру, жоғалған адамды табу, команданы сыртқы экспедицияға жетектеу немесе адамды қауіпті жағдайдан құтқару жатады. Шағын топтардың басшылығы көбінесе жағдайға немесе өте маңызды оқиғаға жауап беру үшін құрылады. Көп жағдайда, бұл командалар шектеулі қолдау немесе резервтік көшірме ("іс-қимыл орталары") бар қашық және өзгермелі ортада жұмыс істеуге міндетті болады. Мұндай ортадағы адамдарды басқару, алдыңғы қатардағы басшылардың дағдыларынан өзгеше дағдыларды қажет етеді. Бұл басшылар қашықтан тиімді жұмыс істеуі және өзгермелі ортада жеке адамның, команданың және міндеттің қажеттіліктерін келісуі керек. Басқа мысалдарға клиенттердің өндіріс орындарына шағын және орташа IT командаларын қазіргі заманғы технологияларды енгізу үшін жіберу жатады. Мұндай командаларды басқару тәжірибелік білімді және үлгілі көшбасшылықты талап етеді, бұл команда мүшелеріне жоғары басшылықтан және/немесе штаб-пәтердегі шешім қабылдаушылардан тәуелсіз, салмақты және нақты шешімдер қабылдауға мүмкіндік береді. Scrum және Kanban тармақтамасын дамыту әдістемелерін ерте қабылдау далалық командалардың негізгі дамуға тәуелділігін азайтуға көмектесті. Бұл уақытындағы іс-қимылға бағытталған даму және енгізу әдісі қашық орналасқан өндіріс орындарына негізгі команданың енгізу кестесіне тәуелді болмай, өзекті бағдарламалық жасақтаманы жиі орнатуға мүмкіндік берді, соның арқасында клиенттердің өндірістік ортадағы қателерді жылдам түзету қажеттілігі қанағаттандырылды.