Кіріспе

Жалған Рим императорлық жарлығы
Жалған императорлық жарлық

Константиннің сыйға тартуы – IV ғасыр императоры Константин Ұлының Рим мен Рим империясының батыс бөлігінің билігін Рим папасына бергендігі туралы жалған Рим императорлық жарлығы. Бұл құжаттың 8 ғасырда жазылған деп есептеледі және әсіресе 13 ғасырда папалықтың саяси билігін нығайту үшін пайдаланылды. Қазіргі қолжазбалардың көпшілігінде, ең көнелерінде де, құжат Constitutum domini Constantini imperatoris деп аталады. Алайда, құжаттың шынайылығы 1001 жылдан бері бірнеше рет күмәндан туды. Тарихи деректер бұл екеуінің бірге консул қызметін атқармағанын көрсетеді, бұл құжаттың жалған екендігінің айғағы болып табылады. Жалған императорлық жарлықта «Константин» христиан дінін қабылданып (confessio), Рим папасы Сильвестрге бірнеше императорлық белгілер мен құқықтар (donatio) беріліп, сондай-ақ Латеран сарайы табыс етілгендігі айтылады. Рим, Италияның қалған бөлігі және империяның батыс провинциялары папалыққа беріледі. Мәтінде 5 ғасырға жататын Сильвестрдің өмірбаяны негізінде оқиға баяндалады. Бұл әңгімеде әулие Папа Сильвестрдің жергілікті аждаһардан римдіктерді құтқаруы және папаның императордың жалқауын баптизм шүкірі арқылы керемет түрде емдеуі суреттеледі. Бұл оқиға Liber Pontificalis-те қайта жазылған; 8 ғасырдың соңында аждаһарды өлтірген Сильвестр мен оның апостолдық ізбасарлары Константиннің сыйлықтарымен нақты тарихи Рим епископтары Константин тұсында ешқашан қолданбаған уақыттық билікпен марапатталды. Алғысы ретінде «Константин» Петірдің тағына «қуат, даңқ, күш-қуат, императорлық құрмет» сыйлап, «Александрия, Антиохия, Иерусалим және Константинополь сияқты төрт басты діни орталыққа, сондай-ақ бүкіл жер бетіндегі Құдайдың барлық шіркеулеріне билік ету құқығын» беруге бел буды. Киелі Петір және Пауыл шіркеулерін күтіп ұстау үшін «Иудея, Грекия, Азия, Фракия, Африка, Италия және түрлі аралдардағы» жерлерді сыйға берді. Сонымен қатар, Сильвестр мен оның ізбасарларына императорлық белгі – тиара және «Рим қаласы, Италия мен оның батыс аймақтарындағы барлық провинциялар, қалалар мен жерлер» табыс етілді. Бұл құжат Константинопольдің билігін төмендетуге бағытталған; егер Константин 330 жылы Константинопольдің ашылуына дейін Сильвестрді императорлық дәрежеге көтерген болса, онда Рим патриархы патриархаттар арасындағы үстемдік үшін күресте он бес жылға жуық басымдыққа ие болар еді. Папалық өзінің жоғарылығын және императорлық орынды ауыстыру құқығын мәлімдеді; папалық Константиннің Византияға translatio imperii-ге келісімін берді және қалауынша билікті қайтарып алуға құқылы болды. 754 жылы Папа Стефан II Альп тауларын кесіп өтіп, Пепинге патшалық тағайындады, осылайша Каролингтер әулетіне ескі Меровингтер әулетін ығыстыруға мүмкіндік берді. Пепин Стефанның қолдауы үшін папаға Ломбардтар Византия империясынан тартып алған Италиядағы жерлерді сыйға берді. Бұл құжат Стефанның тікелей ізбасары Павел I-нің кеңсесінде жасалған болуы мүмкін. Немец ортағасырлық зерттеушісі Иоганнес Фрид Константиннің сыйға тартуы мен одан бұрынғы, сондай-ақ жалған нұсқасы – Константиннің конституциясы арасындағы айырмашылықты көрсетеді, ол тоғызыншы ғасырдың екінші жартысында құрастырылған жалған құжаттар жинағына енген. Фрид бұл сыйға тартудың Constitutum-нің көп ұзаққа созылған нұсқасы екенін айтады.

Тергеу

Орта ғасырларда Донация аутентификалық деп кеңінен қабылданды, бірақ Киелі Рим императоры Оттон III Римге сыйлық жасағанда, құжатты "алтын әріптермен" жазылған жалғандық деп күдіктенген болуы мүмкін. Тек 15 ғасырдың ортасында классикалық білім мен мәтіндік сынау қайта жанданғанда ғана гуманистер, соңынан папалық бюрократия, құжаттың шынайы бола алмайтынын түсіне бастады. Кардинал Николай Куза оны жалған деп жариялап, апокрифтік туынды деп атады. Кейіннен, католик дін қызметкері Лоренцо Валла мәтінді филологиялық тұрғыдан зерттеп, қолжазбада қолданылған тілдің 4 ғасырға тән еместігін дәлелдеді. Мәтіннің тілі қолжазбаның 8 ғасырда жазылғанын көрсетеді. Валла жалғандықтың осышалықты айқын екенін сезіп, шіркеудің құжаттың түпнұсқа еместігін білгенін болжады. Валла папаның уақыттық билікті басып алуы шіркеуді бұзды, Италиядағы соғыстарға себеп болды және "көкке дейін көтерілген, қатал, тирандық дін қызметкерлерінің үстемдігін" күшейтті деп мәлімдеді. Италиядағы папалық билікке қарсылар азаматтық құқық пен сот юрисдикциясының басымдығын атап өтті, бұл енді Юстинианның Corpus Juris Civilis-інде бекітілген. Флоренциялық жылнамашы Джованни Кавальканти Валланың трактаты жарық көрген жылы Милан герцогы Филиппо Мария Висконти Флоренциядағы Козимо де Медичиге дипломатиялық ұсыныс жасап, папаға қарсы одақ құруды ұсынғанын хабарлады. Висконти Донация туралы былай деп жазды: "Константин Сильвестрге осыншалықты көп және құнды сыйлықтарды бергенімен, бұл күмәнді, себебі мұндай артықшылықты ешқайда таба алмайсыз, ол оларды өмір бойына ғана сыйлай алады: империя кез келген биліктен жоғары." Кейін ғалымдар Сильвестрдің Константинды емдегені сияқты басқа да элементтердің кейінірек пайда болған аңыздар екенін көрсетті. Валланың еңбектерінің жаңа редакторы Вольфрам Сетц Валланың дәлелдерін жоққа шығарған кезде Константиннің "сыйы" саяси теорияда қазіргі заманғы маңызға ие емес екенін және ол құқықтық риториканы тәжірибелеуге ғана мүмкіндік бергенін растады. Николай V және оның ізбасарларының бұйрықтары Жаңа әлемді бөліскен кезде Донация туралы ештеңе айтпады, бірақ Донацияның Сицилияны Папа Николай II Роберт Гвискарға бергеннен бері аралдарға қатысты түсініксіз сілтемелерінен пайда болған "барлық аралдар" папалық феодалдықтарының доктринасы 1492 жылдан кейін Америка мен Молукк аралдарындағы Иберия мемлекеттерінің талаптарына қатысты папалық мәлімдемелерде, соның ішінде Inter caetera бұйрығында, Тордесильяс және Сарагоса шарттарында қолданылды. Валланың трактатын протестанттық реформацияның жазушылары, мысалы Ульрих фон Гуттен мен Мартин Лютер ынтамен қабылдады, нәтижесінде трактат 16 ғасырдың ортасында Index Librorum Prohibitorum-ға енгізілді. Цезарь Барон өздің "Екклезиастикалық жылнамаларында" (1588–1607 жж.) оның жалған екенін мойындағанға дейін Донация тым жасырын түрде шынайы деп қабылданды.