Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шотландиялық ескі тұқымды мал:
Scottish breed of rustic cattle
Хайленд (Bò Ghàidhealach;) – Шотландияның ескі тұқымды мал тұқымы. Ол Шотландияның таулы аймақтарында және Батыс аралдарында пайда болған, ұзын мүйіздері мен ұзын, қалың жүнімен ерекшеленеді. Бұл тұқым ауа райының қиын жағдайларын төтеп беруге қабілетті, мықты мал. Тұқымдық тізілімнің алғашқы кітабы 1885 жылға дейін жатады; екі түрі – кішкентай аралдық түр, көбінесе қара түсті, және үлкен құрлықтық түр, көбінесе дун түсті – бір тұқым ретінде тіркелген. Ол негізінен ет өндірісі үшін өсіріледі және бірнеше елге экспортталады.
The Highland (Bò Ghàidhealach; ) is a Scottish breed of rustic cattle. It originated in the Scottish Highlands and the Western Islands of Scotland and has long horns and a long shaggy coat. It is a hardy breed, able to withstand the intemperate conditions in the region. The first herd book dates from 1885; two types – a smaller island type, usually black, and a larger mainland type, usually dun – were registered as a single breed. It is reared primarily for beef, and has been exported to several other countries.
Тарих
Хайленд – Шотландияның батысындағы дәстүрлі тұқым. Олардың екі ерекше түрі болған. Килоу – негізінен Гебрид аралдарында немесе Батыс аралдарында өсірілген, кішкентай және көбінесе қара түсті мал. Олардың аталған себебі – аралдар мен материк арасындағы тар бұғаздарды жүзіп өту әдетінен туындаған. Материктегі малдар біршама ірілеу болған және түсі әртүрлі болған; көбінесе қоңыр немесе қызыл түсті кездесетін. Бұл мал XVIII ғасырдағы Шотландия экономикасы үшін маңызды рөл атқарған. Фолкирк және Криефф сияқты базарларда, Англиядан келген малшылар оларды көптеп сатып алып, Пеннин таулары арқылы оңтүстікке қарай, сойылу үшін майландыруға әкелген. 1723 жылы Англияға 30 000-нан астам шотландиялық мал сатылған. 1884 жылы тұқымдық қоғам құрылып, 1885 жылы тұқымдық кітаптың бірінші томы жарық көрген. Онда екі түр де ешқандай айырма жасамай "Хайленд" деп тіркелген. 2002 жылы Ұлыбританияда тіркелген асыл тұқымды сиырлардың саны шамамен 2500 болса, 2012 жылы бұл көрсеткіш 6000-ға жеткен. 2021 жылы 3161 сиыр тіркелген. Ұлыбританиядағы тұқымның сақталу статусы DAD IS жүйесінде жойылу қаупінде/қауіпті деп тіркелген. Тіркелмеген малдың саны белгісіз. Малдың тобы әдетте "үйір" деп аталса, Хайленд малдарының тобы "қора" деп аталады. Бұл олардың қыс айларында таспен салынған ашық қоршауларда, қораларда түнде ауа райынан қорғалуына байланысты. 1954 жылы Елизавета II Балморал сарайында Хайленд малдарының ұсталуын бұйырған, және олар бүгінге дейін сонда өмір сүреді. XIX ғасырдың соңынан бастап, мал Аргентина, Австралия, Канада, Фолкленд аралдары, бұрынғы Кеңес Одағы және АҚШ сияқты әлемнің әртүрлі елдеріне экспортталған. ХХ ғасырдың соңында Еуропаның бірнеше еліне экспортталды. 2022 жылы DAD IS жүйесіне жиырма үш ел бұл тұқым туралы мәлімдеме жасады, олардың он жетісі халық саны туралы деректер ұсынды. Әлемдегі жалпы саны 40 000-нан асып, ең көп саны Франция мен Финляндияда тіркелген.
The Highland is a traditional breed of western Scotland. There were two distinct types. The Kyloe, reared mainly in the Hebrides or Western Islands, was small and was frequently black. The cattle were so called because of the practice of swimming them across the narrow straits or kyles separating the islands from the mainland. The cattle of the mainland were somewhat larger, and very variable in colour; they were often brown or red. These cattle were important to the Scottish economy of the eighteenth century. At markets such as those of Falkirk or Crieff, many were bought by drovers from England, who moved them south over the Pennines to be fattened for slaughter. In 1723 over 30000 Scottish cattle were sold into England. A breed society was established in 1884, and in 1885 published the first volume of the herd book. In this the two types were recorded without distinction as 'Highland'. In 2002 the number of registered breeding cows in the United Kingdom was about 2500; by 2012 this had risen to some 6000. In 2021 it was 3161; the conservation status of the breed in the United Kingdom is listed in DAD IS as endangered/at risk. The number of unregistered cattle is not known. Although a group of cattle is generally called a herd, a group of Highland cattle is known as a "fold". This is because in winter, the cattle were kept in open shelters made of stone called folds to protect them from the weather at night. In 1954, Queen Elizabeth II ordered Highland cattle to be kept at Balmoral Castle where they are still kept today. From the late nineteenth century, stock was exported to various countries of the world, among them Argentina, Australia, Canada, the Falkland Islands, the former Soviet Union and the United States. Later in the twentieth century there were exports to various European countries. In 2022 the breed was reported to DAD IS by twenty three countries, of which seventeen reported population data. The total population world wide was reported at just over 40000, with the largest numbers in France and Finland.
Австралия
Таулы сиырлар алғаш рет 19 ғасырдың ортасында Шотландиядан келген көшіп келушілер, мысалы, Глангерри, Шотландиядан шыққан вождь Энеас Рональдсон МакДонелл арқылы Австралияға әкелінді. 1841 жылы Виктория штатының Порт-Альберт портына кланымен бірге келген ол, өздерінің таулы сиырларын Тарра өзені бойындағы Гринмаунт фермасына, алдынан құбыршы (волынкашы) шығып бара жатып жеткізді. Сэмюэл Эмесс, сондай-ақ Шотландиядан, Виктория алтын кендерінде байлық жинап, 1869 жылы Мельбурн қаласының мэрі болды, Черчилль аралында қара түсті таулы сиырлардың шағын тобын ұстады. Олар 19 ғасырдың соңында Порт-Викторияда көрініп, сақталып қалды, бірақ басқа топтар Жаңа Оңтүстік Уэльс сияқты аймақтарда жойылды деп есептеледі. 1988 жылы Австралия Таулы Сиырлар Қоғамы құрылды. Содан бері олардың саны артып келеді және тұқымды Жаңа Зеландияға экспорттап, онда осы тұқымды дамытуда.
Highland cattle were first imported into Australia by the mid nineteenth century by Scottish migrants such as Chieftain Aeneas Ronaldson MacDonell of Glengarry, Scotland. Arriving in Port Albert, Victoria, in 1841 with his clan, they apparently drove their Highland cattle to a farm at Greenmount, on the Tarra River, preceded by a piper. Samuel Amess, also from Scotland, who made a fortune in the Victorian goldfields and became Mayor of Melbourne in 1869, kept a small fold of black Highland cattle on Churchill Island. They were seen and survived in Port Victoria during the late 1800s, but other folds were believed to have died out in areas such as New South Wales. In 1988 the Australian Highland Cattle Society was formed. Since then, numbers have been growing and semen is being exported to New Zealand to establish the breed there.
Канада
Таулық ірі қара мал алғаш рет 1880 жылдары Канадаға әкелінді. Құрметті Дональд А. Смит, Виннипег, Манитобаның Лорд Стратконасы және Манитобаның Стратклэр қаласының Роберт Кэмпбелл әрқайсысы бір бұқа әкелді. 1880 жылдары Новая Шотландияда да таулық ірі қара мал болды. Дегенмен, олардың саны 1920 жылдарға дейін аз болды, содан кейін кең көлемде өсіру және импорттау басталды. 1950 жылдары Солтүстік Америкаға ірі қара мал әкелінді және экспортталды. Канаданың Таулық Ірі Қара Мал Қоғамы 1964 жылы ресми тіркелді және қазіргі уақытта Канададағы барлық таза тұқымды ірі қара малды тіркейді. 1990 жылдардың соңында Ұлыбритания мен Канада арасында үлкен мөлшерде сперма және эмбриондар саудасы болды. Бірақ ол тоқтады, көбінесе Ұлыбританиядағы ВЭК (қыртысты ми ауруы) ошақтарының салдарынан. Бүгінде таулық ірі қара мал негізінен Канаданың шығыс бөлігінде кездеседі. 2001 жылы Канада мен Америка Құрама Штаттарының біріктірілген популяциясы 10 000 деп есептелді.
Highland cattle were first imported into Canada in the 1880s. The Hon. Donald A. Smith, Lord Strathcona of Winnipeg, Manitoba, and Robert Campbell of Strathclair, Manitoba, imported one bull each. There were also Highland cattle in Nova Scotia in the 1880s. However, their numbers were small until the 1920s when large scale breeding and importing began. In the 1950s cattle were imported from and exported to North America. The Canadian Highland Cattle Society was officially registered in 1964 and currently registers all purebred cattle in Canada. Towards the end of the 1990s, there was a large semen and embryo trade between the UK and Canada. However that has stopped, largely due to the BSE (mad cow disease) outbreaks in the United Kingdom. Today, Highland cattle are mainly found in eastern Canada. In 2001 the population for Canada and the United States of America combined was estimated at 10,000.
Дания
Даниялық таулы мал өсірушілер қоғамы 1987 жылы таулы малдың өсіру және күтімін жақсарту үшін ең жақсы тәжірибелерді тарату және осы тұқымды Данияға енгізуді ілгерілету мақсатында құрылды.
The Danish Highland Cattle Society was established in 1987 to promote the best practices for the breeding and care of Highland cattle and to promote the introduction of the breed into Denmark.
Финляндия
Финляндияның Таулы Мал Клубы 1997 жылы құрылған. Олардың әрекеттегі тізімдері 1884 жылдан бастап Финляндияға Таулы Малдың тұқымдық малын әкелгенін көрсетеді. Фин клубының мәліметінше, 2016 жылы Финляндияда 13 000 Таулы Мал болған.
The Highland Cattle Club of Finland was founded in 1997. Their studbooks show importation of Highland cattle breeding stock to Finland, dating back to 1884. The Finnish club states that in 2016, there were 13,000 Highland cattle in Finland.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-қа таулы сиырлардың алғаш рет әкелінгені туралы жазба 1890 жылдардың аяғында қалдырылған. Америкалық таулы сиырлар қауымдастығы 1948 жылы американдық шотланд таулы мал өсірушілер қауымдастығы ретінде құрылған, қазір шамамен 1100 мүшесі бар.
The first record of Highland cattle being imported to the United States was in the late 1890s. The American Highland Cattle Association was first organised in 1948 as the American Scotch Highland Breeders Association, and now claims approximately 1,100 members.
Сипаттамалары
Олардың мүйіздері ұзын және кең, ал жүні ұзын, толқынды және жұмсақ. Жүндерінің ең көп кездесетін түсі – қызғылт қоңыр, ол популяцияның шамамен 60% -ында кездеседі; 22% шамасында сары, ал қалғаны күміс түсті, қара немесе жолақты/сарғыш. Жүндерінің түсі MC1R генінің (E локусы) және PMEL немесе SILV генінің (D локусы) аллельдерімен анықталады. Оларда ерекше екі қабатты жүні бар. Сыртқы қабаты майлы, ұзын түктерден тұрады – бұл барлық ірі қара мал тұқымдарының арасындағы ең ұзын түк. Бұл оларды жосық жауын-шашын мен күшті желдерге толы Таулы аймақтарға бейімдейді. Ересек бұқалардың салмағы дейін, ал бұқашалардың салмағы дейін жетеді. Сірлердің бойы әдетте , ал бұқалардың бойы шамамен болады. Қоспаласу жыл бойы жүреді, жүктілік мерзімі шамамен 277 күнге созылады. Көбінесе бір бұзау туады, бірақ егіздер де кездеседі. Жыныстық жасы 18 айға келгенде жетеді. Таулы аймақтағы ірі қара малдың өмір сүру ұзақтығы басқа тұқымдарға қарағанда ұзақ, 20 жылға дейін.
They have long, wide horns and long, wavy, woolly coats. The usual coat colour is reddish brown, seen in approximately 60% of the population; some 22% are yellow, and the remainder pale silver, black or brindle/dun. The coat colours are caused by alleles at the MC1R gene (E locus) and the PMEL or SILV gene (D locus). They have an unusual double coat of hair. On the outside is the oily outer hair—the longest of any cattle breed, covering a downy undercoat. This makes them well suited to conditions in the Highlands, which have a high annual rainfall and sometimes very strong winds. Mature bulls can weigh up to and heifers can weigh up to Cows typically have a height of , and bulls are typically in the range of Mating occurs throughout the year with a gestation period of approximately 277 days. Most commonly a single calf is born, but twins are not unknown. Sexual maturity is reached at about eighteen months. Highland cattle also have a longer expected lifespan than most other breeds of cattle, up to 20 years.
Салқынға төзімділік
Еуропалық мүйізді малдың бәрі төмен температураға жақсы төзе алады, бірақ таулы Шотландия сиырлары "арктикада өмір сүретін карибу мен бұғыларға шамамен бірдей суыққа төзімді" деп сипатталған. Керісінше, олардың қалың жүнінің арқасында, Оңтүстік Азияда пайда болған және ыстық климатқа бейімделген зебу сиырларына қарағанда, ыстыққа төзімділігі әлдеқайда төмен. Таулы Шотландия сиырлары Норвегия және Канада сияқты Шотландиядан әлдеқайда суық қыстарын бастан өткізетін елдерде сәтті өсірілген.
All European cattle cope relatively well with low temperatures but Highland cattle have been described as "almost as cold tolerant as the arctic dwelling caribou and reindeer". Conversely due to their thick coats they are much less tolerant of heat than zebu cattle, which originated in South Asia and are adapted for hot climates. Highland cattle have been successfully established in countries where winters are substantially colder than Scotland such as Norway and Canada.
Әлеуметтік мінез-құлық
4 жыл бойы жарымжабайы таулы Шотландия сиырларының тобы зерттелді. Сиырлардың нақты құрылымы және үстемдік иерархиясы бар екені анықталды, бұл агрессияны азайтады. Әлеуметтік жағдайы жасқа және жынысқа байланысты, егде жастағы сиырлар бұзаулар мен жас сиырлардан үстем, ал еркектер ұрғашылардан үстем. Жас бұқалар шамамен 2 жасқа келгенде ересек сиырларды басып тастайды. Ең жоғары дәрежедегі сиырдан туған бұзаулар анасының минимал араласуына қарамастан, жоғары әлеуметтік мәртебеге ие болды. Ойынға түсу, тілдеу және міну достық байланыс ретінде қарастырылды. Көбею мамыр және маусым айларында жүзеге асты, ал бұзаулар 2-3 жасында алғаш рет туды.
A fold of semi wild Highland cattle was studied over a period of 4 years. It was found that the cattle have a clear structure and hierarchy of dominance, which reduces aggression. Social standing depends on age and sex, with older cattle being dominant to calves and younger ones, and males dominant to females. Young bulls will dominate adult cows when they reached around 2 years of age. Calves from the top ranking cow were given higher social status, despite minimal intervention from their mother. Playfighting, licking and mounting were seen as friendly contact. Breeding occurred in May and June, with heifers first giving birth at 2–3 years old.
Коммерциялық табыстылық
Биік таулы малдың еті өте жұмсақ, бірақ жоғары сапалы ет нарығы қысқарды. Осы құлдырауды шешу үшін, биік таулы "сүтқоректі" сиырларды Shorthorn немесе Limousin бұқалары сияқты артықшылықты тұқыммен шағылыстыру жиі кездесетін практика. Бұл биік таулы малдың анасынан жұмсақ етке ие, ал сойылғанда коммерциялық құндылығы жоғары дене бітіміне ие будандасқан бұзауларды өндіруге мүмкіндік береді. Бұл араластырылған сүтқоректі сиырлар аналық биік таулы малдың мықтылығын, тиімділігін және аналық қабілеттерін, ал әкесінен жақсартылған дене бітімін мұраға алады. Мұндай араластырылған сүтқоректілерді Limousin немесе Charolais сияқты заманауи етті бұқалармен одан әрі шағылыстырып, жоғары сапалы ет өндіруге болады.
The beef from Highland cattle is very tender, but the market for high quality meat has declined. To address this decline, it is common practice to breed Highland "suckler" cows with a more favourable breed such as a Shorthorn or Limousin bull. This allows the Highland cattle to produce a crossbred beef calf that has the tender beef of its mother on a carcass shape of more commercial value at slaughter. These crossbred beef suckler cows inherit the hardiness, thrift and mothering capabilities of their Highland dams and the improved carcass configuration of their sires. Such crossbred sucklers can be further crossbred with a modern beef bull such as a Limousin or Charolais to produce high quality beef.