Кіріспе
Діни дәстүрлер үйреткен этикалық және моральдық кодекстер. Діни заңға діни дәстүрлер үйреткен этикалық және моральдық кодекстер кіреді. Әртүрлі діни жүйелер қасиетті заңды өз сенімдеріне әр деңгейде маңыздылықпен қарастырады, кейбіреулері анық антиномиандық болса, ал басқалары номистік немесе "заңға бағытталған" сипатта болады. Атап айтқанда, иудаизм, ислам және Бахаи діні мемлекет пен қоғам үшін ашық жарияланған оң заңның қажеттілігін үйретеді, ал христиан діні сияқты басқа діндер мұның қажетті немесе ыңғайлы екенін қабылдамайды және оның орнына азаматтық, рәсімдік немесе соттық аспектілерге қарағанда құдайлық заңның мәңгілік моральдық қағидаларын баса назар аударады, олар рақым теологиясында заңнан жойылған болуы мүмкін. Діни негізде алынған заң кодекстерінің мысалдары: христиандық канондық заң (шешімдерді қабылдаудағы кең теологиялық тұжырымдамаға сәйкес келеді, бірақ қазіргі уақытта зайырлы мемлекеттік заңнан ерекшеленеді), яһудилік халаха, исламдық шариғат және индуист заңдары.
Religious law includes ethical and moral codes taught by religious traditions. Different religious systems hold sacred law in a greater or lesser degree of importance to their belief systems, with some being explicitly antinomian whereas others are nomistic or "legalistic" in nature. In particular, religions such as Judaism, Islam and the Baháʼí Faith teach the need for revealed positive law for both state and society, whereas other religions such as Christianity generally reject the idea that this is necessary or desirable and instead emphasise the eternal moral precepts of divine law over the civil, ceremonial or judicial aspects, which may have been annulled as in theologies of grace over law. Examples of religiously derived legal codes include Christian canon law (applicable within a wider theological conception in the church, but in modern times distinct from secular state law), Jewish halakha, Islamic sharia, and Hindu law.
Белгілі діндер мен діни мекемелер
Мемлекеттік дін (немесе орнатылған шіркеу) – мемлекеттің ресми түрде қолдайтын діни ұйым. Теократия – құдай немесе қасиетті күшті жоғарғы азаматтық билеуші ретінде мойындайтын үкімет түрі. Теократияларда және кейбір діни билік аймақтарында, ішкі сенімдеріне байланысты қызметтен бас тартушылар діни сезімдерді ренжітуі мүмкін. Мұндай құқықтық жүйелерге қарсы, секулярлық мемлекеттер немесе көпмәдени қоғамдар жатады, онда үкімет ешқандай дінді ресми түрде қабылдамайды, бірақ барлық діни қызметті шектеуі немесе діни әртүрлілікке қатысты төзімділік танытуы мүмкін.
Бахаи діні
Бахаи заңдары – Бахаи дінінде қолданылатын заңдар мен ережелердің жиынтығы және Бахаи амалдарының негізгі бөлігін құрайды. Бұл заңдар Бахаи дінінің негізін қалаушы Бахаулланың расталған мәтіндеріне, `Абдул-Баха мен Шоги Эффендидің одан кейінгі түсіндірмелеріне және Әлемдік Әділет Үйінің қабылдаған заңдарына негізделген. Бахаи заңдары жалпы принциптер мен нұсқаулар жиынтығы ретінде ұсынылады, ал жеке адамдар оларды өздерінің жағдайларына сәйкес қолдануға міндетті.
Христиандық
Христиандық аясында діни заңның бірнеше мүмкін анықтамасы бар. Бірі – Мұса заңы (христиандар оны Ескі Ұстаным деп санайды), сондай-ақ Құдай заңы немесе Киелі кітап заңы деп аталады; ең танымал мысалы – Он Буйрық. Тағы бірі – Назареттік Исаның Жаңа өсиеттегі (Ізгі хабарда) шәкірттеріне берген нұсқаулары (көбінесе Мәсіх заңы немесе Жаңа Ұстаным, Ескі Ұстанымға қарама-қарсы) деп аталады. Тағы бірі – Елшілердің істерінің 15-тарауындағы Апостолдар жарлығы, оны әлі күнге дейін Грек Православ шіркеуі сақтайды. Ал тағы бірі – католик, англикан және православие шіркеулерінің канондық заңдары. Кейбір христиан дінтерінде заң жиі рақыммен салыстырылады (сондай-ақ, Заң және Ізгі хабар және Заңның қарама-қайшылығы қараңыз): мұндағы қарама-қайшылық заң кодексіне бағыну арқылы құтқарылуға қол жеткізуге тырысуға қарсы, Исаның айқышқа шегеленген құрбаны арқылы сеніммен құтқарылуға ұмтылуды көрсетеді. Жақияның Ізгі хабарынан:
Киелі кітаптағы / Мұса заңы
Христиандық көзқарастар Ескі Келісімге қатысты әртүрлі және оларды христиандық теологиядан, этикадан және тәжірибеден ажырату қажет. "Ескі Келісім" термині, сондай-ақ Мұса келісімі және Мұса заңы деп те аталады, Ескі өсиеттің алғашқы бес кітабында немесе Пентатеухте кодификацияланған діни заң мен діни этиканың қағидаларын білдіреді. Ескі Келісімге қатысты көзқарастар Жаңа өсиетте көрініс береді, мысалы, Исаның заңға қарама-қарсылықтары, ерте христиандықтағы сүндет дауы, Антиохиядағы оқиға және апостол Пауылдың және яһуди дінінің ұстанымы. Көптеген христиандар тек кейбір бөліктерінің қолданылатынына сенсе, кейбір протестанттар ешқайсысының қолданылмайтынын айтады. Екі келісім теологтары тек Нұх заңдарының басқа ұлттарға қатысты екенін ескереді. Яһуди христиандық қозғалысы дерлік жойылды. Жаңа өсиет бойынша христиандар енді жұртшылыққа жатпайды (Римдіктерге 8: 28–29).
Қасиетті кітаптар
Канондық құқық – христиан ұйымы мен оның мүшелерін басқару үшін діни билік жасаған немесе қабылдаған заңдар мен ережелердің жиынтығы. Ол Рим-католик шіркеуінің, Шығыс және Шығыс православие шіркеулерінің, сондай-ақ Англикан шіркеулер қауымдастығының ішкі діни заңы болып табылады. Мұндай шіркеу заңдарының қабылдану, түсіндірілу және кейде сотта қаралу тәсілі осы үш шіркеу арасында кеңінен әртүрлі. Үшінші дәстүрде де канон бастапқыда шіркеу кеңесінде қабылданған ереже болды (грекше kanon / κανών, ивритше kaneh / קנה – ереже, стандарт немесе өлшем); осы канондар канондық құқықтың негізін қалады.
Католик шіркеуі
Католик шіркеуінің канондық заңы (jus canonicum) – шіркеудің сыртқы ұйымдастырылуын және басқаруын реттеу, сондай-ақ католиктердің қызметін шіркеу миссиясына бағыттап, үйлестіру үшін шіркеудің иерархиялық билігі жасаған және күшіне енгізген заңдар мен құқықтық принциптердің жүйесі. Бұл – алғашқы заманауи батыс құқықтық жүйесі және Еуропалық ортақ құқық пен азаматтық құқық дәстүрлерінен бұрынғы Батыстағы ең көне, үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан құқықтық жүйе. Бірінші ғасырда Иерусалим кеңесінде елшілер қабылдаған ережелермен ("канондармен") басталган бұл жүйе, өте күрделі және ерекше құқықтық жүйеге айналды. Ол Жаңа өсиет нормаларымен қатар, еврей (Ескі өсиет), римдік, визигот, саксон және келт заңдарының элементтерін де қамтиды, мыңдаған жылдар бойы жинақталған адамзат тәжірибесін қамтиды. Шығыс Католик шіркеуінің 23 дербес шіркеуін басқару үшін қолданылатын канондық заңның ерекше дәстүрлері де бар. Жалпыға бірдей заңдар үшін позитивті шіркеу заңдарының ресми билігі – Жоғарғы Папаның жариялауынан туындайды, ол заң шығару, атқару және сот билігінің толық құқығына ие. Ал жеке заңдардың ресми билігі – Жоғарғы Пападан төмен тұрған заң шығарушыдан, қарапайым немесе өкілетті заң шығарушыдан туындайды. Канондардың мазмұны тек діни немесе моральдық сипатқа ие емес, адамның барлық жағдайларын қамтиды. Онда ересек құқықтық жүйеге тән барлық қажетті элементтер бар: Латын шіркеуі үшін толыққанды жасалған заң кодексі, Шығыс Католик шіркеулері үшін кодекс, құқықтық түсіндіру принциптері және мәжбүрлеу шаралары. Көптеген мемлекеттік құқықтық жүйелерде бұл заңның азаматтық күші жоқ. Канондық заңды жақсы білетін және оған тәжірибелі мамандар, сондай-ақ канондық заң профессорлары – канонистер (немесе кеңінен таралған тілмен, канондық заңгерлер) деп аталады. Қасиетті ғылым ретінде канондық заң – канонистика деп аталады. Католик канондық заңының юриспруденциясы – канондық заңның жұмыс істеуін қамтамасыз ететін құқықтық принциптер мен дәстүрлердің жиынтығы. Ал католик канондық заңының философиясы, теологиясы және негізгі теориясы – канондық заңды құқықтық жүйе және нағыз заң ретінде негіздеуге арналған философиялық, теологиялық және құқықтық зерттеулердің салалары. Ерте шіркеуде алғашқы канондарды "Экуменикалық" кеңестерде (Рим епископының кем дегенде мойындауымен әлемнің барлық белгілі епископтарын шақыру) немесе "жергілікті" кеңестерде (аймақтың немесе аумақтың епископтары) біріккен епископтар бекіткен. Уақыт өте келе, бұл канондар Рим епископтарының декреттерімен толықтырылды, олар күмәндерге немесе мәселелерге жауап берді. "Рим сөйледі, мәселе шешілді" деген мақалға сәйкес, жауаптар берілді. Кейіннен олар ресми және ресми емес жинақтарға біріктірілді. 11 ғасырда Камалдолездік монах Грациан жасаған алғашқы жүйелі жинақ – "Грацианның жарлығы" (Decretum Gratiani) деп белгілі. Рим папасы Григорий IX 1234 жылы "Григорийдің декреталиясы" немесе "Liber Extra" деп аталатын канондардың алғашқы ресми жинағын жариялады. Одан кейін Бонифаций VIII-дің "Liber Sextus" (1298), Климент V-тің "Clementines" (1317), Иоанн XXII-нің "Extravagantes Joannis XXII" және "Extravagantes Communes" жинақтары жарық көрді, олардың барлығы "Liber Extra" сияқты құрылымды ұстанды. Осы жинақтардың барлығы, "Decretum Gratiani" қоса, "Corpus Juris Canonici" деп аталады. "Corpus Juris Canonici" толықтырылғаннан кейін, папалық заңдар "Bullaria" деп аталатын мерзімді жинақтарда жарияланды. 19 ғасырға қарай, бұл заңдар жиынтығына шамамен 10 000 норма кірді, олардың көпшілігі жағдайлар мен практиканың өзгеруіне байланысты бір-бірімен үйлесімді болуы қиын болды. Бұл жағдай Папа Пий X-ті алғашқы Канондық заң кодексін, яғни нақты заңдар жинағын жасауға итермеледі. Кардинал Пьетро Гаспарридің басшылығымен Канондық заң кодексін бекіту жөніндегі комиссия Бенедикт XV тұсында аяқталды, ол 1918 жылы Кодексті жариялады. Бұл жұмысты Пий X бастағандықтан, оны кейде "Пий-Бенедиктин кодексі" деп атады, бірақ көбінесе 1917 жылғы кодекс деп атады. Оны дайындау кезінде ғасырлар бойы жинақталған материалдар зерттелді, жетекші сарапшылар олардың шынайылығын тексерді және мүмкіндігінше қарама-қарсы канондармен және тіпті басқа кодекстермен, Юстиниан кодексінен Наполеон кодексіне дейін үйлестірді. Папа Иоанн XXIII бастапқыда Рим епархиясының Синодын, Экуменикалық Кеңесті және 1917 жылғы Кодексті жаңартуды шақырды. 1965 жылы Екінші Ватикан Кеңесінің (Ватикан II) аяқталуынан кейін, Кодексті Ватикан II құжаттары мен теологиясы негізінде қайта қарау қажет екені анық болды. Көптеген жобалар мен көп жылдар бойы талқыланғаннан кейін, Папа Иоанн Павел II 1983 жылы жаңартылған Канондық заң кодексін (CIC) жариялады. 1752 каноны бар бұл кодекс қазіргі уақытта Латын (Батыс) Рим шіркеуі үшін міндетті заң болып табылады. Шығыс Католик шіркеулерінің канондық заңы, өзгеше тәжірибелер мен әдеттерге ие болғандықтан, өз кодификация процесінен өтті, нәтижесінде 1990 жылы Папа Иоанн Павел II жариялаған Шығыс шіркеулерінің канондарының кодексі пайда болды. Канондық заңның институттары мен тәжірибелері Еуропаның көптеген елдерінің құқықтық дамуымен қатар жүрді, нәтижесінде қазіргі азаматтық және ортақ құқық жүйелері канондық заңның ықпалына тап болды. Бразилиялық канондық заң сарапшысы Эдсон Луис Сампел канондық заңның континенттік Еуропа және Латын Америкасы елдерінің азаматтық заң институтарының пайда болуында қамтылғанын айтады. Сампел канондық заңның қазіргі қоғамда маңызды ықпалы бар екенін түсіндіреді. Қазіргі уақытта барлық Латын Католик семинариясының студенттері канондық заң курсын оқуға міндетті (c. 252.3). Кейбір шіркеу қызметкерлері өз қызметтерін атқару үшін канондық заң бойынша докторлық (JCD) немесе кемінде лицензиат (JCL) дәрежесіне ие болуы керек: Сот судьялары (c. 1419.1), судьялар (c. 1421.3), Әділеттің жақтаушылары (c. 1435), байланыс жақтаушылары (c. 1435). Сонымен қатар, Бас викарийлер мен Епископтық викарийлер канондық заң немесе теология бойынша доктор немесе кемінде лицензиат болуы керек (c. 478.1), ал канондық адвокаттар докторлық дәрежеге ие болуы немесе канондық заңда шынайы сарапшы болуы керек (c. 1483). Әдетте, епископтар қасиетті жазу, теология немесе канондық заң бойынша жоғары білімге ие болуы керек (c. 378.1.5). Испандық Доминик монахы Святой Раймонд Пеняфорт (1175–1275) канондық заң ғылымына қосқан маңызды үлесі үшін канонистердің қасиетті покровительі болып саналады.
Православ шіркеулері
Грек тілінде сөйлейтін православиелік шіркеулер канондарды және оларға түсініктемелерді "Кепер" (грекше Πηδάλιον) деп аталатын еңбекке жинақтады, осылай аталуының себебі – ол шіркеуді "басқаруға" арналған. Православтық христиан дәстүрі канондарын көбінесе заңдар емес, нұсқаулар ретінде қарастырады, ал епископтар оларды мәдени және жергілікті жағдайларға қарай бейімдейді. Кейбір православиелік канон ғалымдары Экуменикалық соборлар (грек тілінде өткен) канондарды заң ретінде қолдануды ниеттенсе, оларды "қағидалар" (kanónes/κανόνες) емес, "заңдар" (nómoi/νόμοι) деп атаған болар еді дейді, бірақ православиеліктердің көпшілігі оларға бағынады. Дегенмен, соборлардың догматикалық шешімдеріне тек басшылық ретінде емес, міндетті түрде мойынсұну керек, себебі олар шіркеудің бірлігі үшін өте маңызды.
Англикандық Қауымдастық
Англия шіркеуінде бұрын неке, ажырасу, өсиеттер және қаралау сияқты көптеген мәселелерді шешкен шіркеу соттары әлі де шіркеумен байланысты белгілі бір мәселелерге (мысалы, дін қызметкерлерін тәртіпке келтіру, шіркеу мүлігін өзгерту және шіркеу қорымдарына қатысты мәселелер) құзыреттілікке ие. Олардың ерекше мәртебесі 11 ғасырға дейін жетеді, сол кезде нормандар оларды сакстар қолданған аралас секулярлық/діни округтік және жергілікті соттардан бөліп шығарды. Англияның басқа соттарынан өзгеше, шіркеу мәселелерінде қолданылатын заң, кемінде, ішінара азаматтық құқық жүйесі болып табылады, ортақ құқық емес, бірақ парламенттік заңдармен қатаң реттеледі. Реформациядан бері Англиядағы шіркеу соттары патшалық соттар болып табылады. Генрих VIII Оксфорд және Кембридж университеттеріндегі канондық құқықты оқытуды тоқтатты; содан кейін шіркеу соттарындағы тәжірибелі мамандар азаматтық құқықта оқытылды, Оксфордтан азаматтық құқық докторы (D. C. L.) дәрежесін немесе Кембриджден LL. D. дәрежесін алды. Мұндай заңгерлер («дәрігерлер» және «азаматтар» деп аталды) Лондондағы Сент-Пол соборының оңтүстігіндегі бірнеше көшеде орналасқан «Докторлар үйі»нде шоғырланды, онда олардың құзыреті 19 ғасырдың ортасында ортақ құқық соттарына берілгенге дейін мұрагерлік, неке және адмиралтейство істерін монополиялады. (Адмиралтейство құқығы да ортақ құқық емес, азаматтық құқыққа негізделгендіктен, оны азаматтар да қарады.) Карл I 1638 жылы Мючалс қамалындағы конвенциядан кейін Абердин епископтарына қарсы көтерілген Келісімділердің көтерілістерінен және сол жылы Шотландиядағы басқа да көтерілістерден кейін Шотландиядағы канондық құқықты жойды. Әлемдегі басқа шіркеулер (мысалы, АҚШ-тағы Епископальдық шіркеу және Канададағы Англикан шіркеуі) әлі де өздерінің жеке канондық заңдары бойынша жұмыс істейді.
Пресвитериан және реформация шіркеулері
Пресвитериандық және реформацияланған шіркеулерде канондық құқық "практика және процедура" немесе "шіркеу тәртібі" деп аталады, және ол шіркеудің басқару, тәртіп, сот тәжірибесі және құлшылыққа қатысты заңдарын қамтиды.
Лютерандық
Конкорд кітабы – Лютеран шіркеуінің тарихи діни тұжырымдамасы, 16 ғасырдан бері лютерандық дінде авторитетті деп танылған он сенімдік құжаттан тұрады. Дегенмен, Конкорд кітабы – шіркеулік заңдар сияқты шіркеулік ережелер мен тәртіптер жинағы емес, конфессиялық құжат (ортодоксалды нанымды баяндайтын). Әрбір лютерандық ұлттық шіркеу өз шіркеу тәртібі мен ережелер жүйесін белгілейді, бірақ олар "канон" деп аталамайды.
Біріккен методистік шіркеу
"Дисциплина кітабында" Біріккен методистік шіркеудің заңдары, қағидалары, саясаты және нұсқаулары қамтылған. Ол Біріккен методистік шіркеудің заң шығару органы – Бас конференциясымен төрт жыл сайын жаңартылады; соңғы басылымы 2016 жылы жарық көрді.
Индуизм
Индуистік құқық, колониялық кезеңде пайда болған термин, Ведалар, Упанишадтар, Дхармашастралар, Пураналар, Итихасалар, Дхармасутралар, Грихья Сутралар, Артхашастра және Нити Шастралар сияқты индуистік мәтіндерден бастау алады.
Ислам діні
Шариғат, сондай-ақ Ислам заңы (قانون إسلامي) деп аталады, Исламның моральдық кодексі және діни заңы болып табылады. Шариғаттың бастаулары екі негізгі дереккөзден – Құранда баяндалған қағидалардан және Ислам пайғамбары Мұхаммедтің сүннеттегі үлгісінен шығады. Ислам заң ғылымы (фикх) шариғатты түсіндіріп, негізгі дереккөздерде (Құран мен сүннетте) тікелей айтылмаған мәселелерге қатысты екіншілік дереккөздерді пайдалана отырып, қолдануын кеңейтеді. Осы екіншілік дереккөздерге әдетте сахабалардың (Пайғамбардың серіктерінің) және уламалардың (діни ғалымдардың) ижмаға біріккен пікірлері, сондай-ақ қияс арқылы Құран мен сүннеттен алынған аналогия жатады. Мәлики мектебінде 'амал әһлиль мәдина (Мәдина халқының амалдары) да қосымша қарастырылады. Мұсылмандар шариғатты Алланың заңы деп сенседі, бірақ оның мәні туралы пікірлер әртүрлі. Модернистер, дәстүршілдер және фундаменталистер шариғатқа қатысты әртүрлі көзқарастарға ие, сондай-ақ Исламдық ой-пікір мен ғылымның түрлі мектептерінің жақтастары да әртүрлі ұстанымдарда болады. Әртүрлі елдерде, қоғамдарда және мәдениеттерде шариғатты әртүрлі түсінуге болады. Шариғат қылмыс, саясат және экономика сияқты мемлекеттік құқықпен реттелетін көптеген мәселелермен қатар, жыныстық қатынас, гигиена, тамақтану, намаз, мүра және ораза сияқты жеке тұрмыстық мәселелерді де қамтиды. Шариғат ресми мәртебеге ие болған елдерде оны Ислам судьялары, яғни қадилер қолданады. Имамның міндеттері шариғатты түсінуге байланысты әртүрлі болады; әдетте, бұл термин қауымдық намазды басқарушыға қатысты қолданылса да, имам діни ғалым, діни көшбасшы немесе саяси лидер де болуы мүмкін. Шариғатты қайта енгізу – мұсылман елдеріндегі исламист қозғалыстардың ұзақ мерзімді мақсаты болып табылады. Азиядағы кейбір мұсылман азшылықтары (мысалы, Үндістанда) жеке және қоғамдық мәселелерді шешу үшін шариғатты институционалдық деңгейде мойындап келеді. Батыс елдерінде, мұсылман иммиграциясы салыстырмалы түрде жақында болғандықтан, мұсылман азшылықтары өз дауларын шешу үшін шариғат отбасылық құқығын енгізуге тырысып, әртүрлі деңгейде сәттілікке жеткен, мысалы, Ұлыбританиядағы Мұсылман төрелік соты. Көптеген мұсылман халқы бар елдерде мұсылмандар шариғатты мұсылман емес халыққа таңуға тырысқан кезде, оған наразылық, зорлық-зомбылық және тіпті соғыс ілесіп келеді (мысалы, Екінші Судандық азаматтық соғысы).
Джайнизм
Джайнизм заңдары немесе джайна заңдары – джайнизмді ұстанатындар үшін асырап алу, неке, мұрагерлік және қайтыс болуға қатысты ережелерді қамтитын ежелгі джайнизм заңдарының қазіргі заманғы түсіндірілуін білдіреді.
Иудаизм
Халахха (; сөзбе-сөз "жүру") – жазылған және ауызша Торадан туындаған раввиндік еврей діни заңдарының жиынтығы, оның ішінде Мишна, халахтық Мидраш, Талмуд және оның түсіндірмелері кіреді. Бірінші еврей-рим соғысы кезінде, 70 жылы римдіктер Екінші ғибадатхананы қиратқаннан кейін, ауызша заң жазылған Тораның жан-жақты және терең түсіндірмелері арқылы дамыды. Халаха әртүрлі құқықтық және құқықтан гөрі тәжірибелік механизмдер арқылы біртіндеп қалыптасты, соның ішінде сот шешімдері, заңнамалық актілер және әдет-ғұрыптық заңдар бар. Раввиндерге қойылған сұрақтар мен олардың салмақты жауаптары «Жауаптар» (Responsa) деп аталады. Уақыт өте келе, тәжірибелер дамыған сайын, еврей заңдарының кодекстері Талмуд әдебиеті мен «Жауаптар» негізінде жазылды. Ең беделді кодекс – Шулхан Арух – көптеген ортодоксал және кейбір консервативті еврейлердің діни тәжірибесіне бағыт береді. Раввиндік дәстүр бойынша, жазылған Торада 613 мицва бар. Торадағы (Мұса заңы деп те аталады) мицволар адам өмірінің дерлік барлық аспектісіне қатысты. Осы заңдардың кейбіреулері тек еркектерге немесе әйелдерге, ал кейбіреулері тек Леви тайпасының ежелгі діни қызметкерлеріне (Коханимдер мен Левиимдер) немесе ғана Израиль жеріндегі шаруаларға қатысты. Кейбір заңдар тек Иерусалимде ғибадатхана болған кезде ғана қолданылады (Үшінші ғибадатханаға қараңыз).