Кіріспе

Австрия экономисі (1851–1914)

Эуген Риттер фон Бём-Баверк (; туған Евгений Бём, 12 ақпан 1851 – 27 тамыз 1914) – Австрия-Мажарстаннан шыққан, макроэкономиканың дамуына маңызды үлес қосқан экономист. 1895-1904 жылдар аралығында Австрияның қаржы министрі қызметін мерзімімен атқарды. Сондай-ақ, марксизмді кеңінен сынаған автор.

Өмірбаян

Вена университетінде заңгер болу үшін оқыған кезде, Бём Баверк Карл Менгердің «Экономика қағидаларын» оқыды және оның теорияларының жақтаушысы болды, бірақ ол ешқашан оның басшылығымен оқымады. Жозеф Шумпетер Бём Баверкті «Менгердің ынталы шәкірті ретінде қарастырды, сондықтан басқа да ықпалдарды іздеудің қажеті жоқ». Вена университетінде оқыған кезінде ол кейіннен қайын інісі болған Фридрих фон Визермен жақын дос болды. Венадан кейін Гейдельберг, Лейпциг және Йена университеттерінде Карл Книс, Вильгельм Рошер және Бруно Хильдебрандтың басшылығымен саяси экономика және әлеуметтік ғылымдарды оқыды. 1872 жылы оқуын аяқтағаннан кейін ол Австрияның Қаржы министрлігіне қызметке кірді, 1880 жылға дейін түрлі лауазымдарды атқарды, содан кейін Венада саяси экономикадан жеке доцент болып бекітілді. Бірақ келесі жылы ол қызметін Инсбрук университетіне ауыстырып, 1889 жылға дейін сол жерде жұмыс істеді, 1884 жылы профессор атанды. Осы кезеңде ол өзінің шедевр туындысы – «Капитал және пайыз» атты үш томдық еңбегінің алғашқы екеуін жариялады. 1889 жылы Бём Баверк Венадағы Қаржы министрлігінде кеңесші болып тағайындалды және төменгі палатада салық салу мәселелері бойынша үкіметтің өкілі болды. Ал одан әрі: «Мизес Бём Баверкті ең маңызды австриялық экономист деп сипаттаған болуы мүмкін». «Капитал теориясының тарихы және сыны» (Geschichte und Kritik der Capitalzinstheorien) деп аталды (кейде «Пайыз теориясының тарихы мен сыны» деп аталады, 1890 жылы «Экономикалық теорияның сын тарихы» деп аударылды) (Universitätsverlag Wagner, 1884). Бұл – қызығушылықты балама түрде қарастырудың жан-жақты зерттеуі: пайдалану теориялары, өнімділік теориялары, шектеу теориялары және т.б. Маркстің қанау теориясын сынға алу. Бём Баверк капиталистер өз жұмысшыларын қанамайтынын, олар жұмысшыларға өндірген тауарларынан түсетін табыстан бұрын табыспен қамтамасыз ету арқылы көмектеседі деп мәлімдеді, «Еңбек капитал есебінен өз үлесін арттыра алмайды» деді. Оның пікірінше, марксистік қанау теориясы өндірістегі уақыт өлшемін ескермейді, ол өзінің айналым теориясында талқылаған, ал капиталистік өнеркәсіптерден алынған пайданы қайта бөлу ақша-несие саясатының маңызды құралы – пайыздық мөлшерлеменің маңыздылығын төмендетіп жібереді. Бұл сыннан, Бём Баверктің пікірінше, өнімнің барлық құнын жұмысшы өндірмейді, бірақ еңбекке кез келген болжамды өнімнің қазіргі құны бойынша ғана ақы төлеуге болады. Карл Маркс және оның жүйесінің жабылуы (1896) Маркстің құндылық талдауын зерттеді, Маркс жүйесіндегі негізгі қателік Маркстің құндылық заңының өзімен қарама-қайшылығынан туындады деп мәлімдеді, атап айтқанда, Маркстің «Капитал» кітабының үшінші томындағы пайда мөлшері мен өндіріс бағасының бірінші томындағы Маркстің құндылық теориясына қайшы келетіндігі. Ол сондай-ақ Марксқа тұрақты бағаны анықтаудағы сұраныс пен ұсыныстың ықпалын азайтып, мұндай ұғымдарға қасақана түсініксіздік жасағаны үшін шабуыл жасады. Капиталдың бірінші томының бірінші тарауында Карл Маркс кез келген тауардың құны көбінесе қажетті еңбек мөлшерімен көрінетінін түсіндірді, теңсіздік уақытша ғана ерекшелік болғандықтан, бұл өндірілген құн деңгейі компанияның капитал мөлшерінен мүлдем тәуелсіз екенін білдіреді, яғни компанияның капиталдың органикалық құрамы (капитал мен еңбек мөлшері арасындағы арақатынас) өндірілген пайдаға әсер етпейді. Алайда марксистік экономист Конрад Шмидт пайда деңгейі компанияның капитал мөлшеріне пропорционалды екенін статистикалық тұрғыдан дәлелдейді. Карл Маркс «Капиталдың» үшінші томында түсіндіреді, өндірістен кейін капиталистер өз капиталдарын үстеме құнның ең жоғары мөлшерін иеленген компанияларға бағыттайды, осылайша өндіріс саласындағы барлық компаниялар үшін үстеме құн мөлшері тұрақтанады (өйткені капитал Маркс үшін құнның және тиімділіктің көзі емес). Осылайша, тауарлардың бағасы еңбектің құнымен «шақырылғаннан» өндіріс бағасына (жалақы мен жылдық пайданың қосындысы) өтеді, «Тауардың құны мен бағасы тек кездейсоқ және ерекше жағдайларда ғана сәйкес келеді». Алайда Бём Баверк бірінші томдағы құн мен тауар бағасы арасындағы қатынаспен жасалған қарама-қайшылықты атап көрсетеді, осылайша марксистік теория қарама-қайшылықты және еңбек құндылық теориясы қисынсыз болып көрінеді. Бём Баверктің «Капиталдың оң теориясы» (Positive Theorie des Kapitals) (Universitätsverlag Wagner, 1889) (Вильям Смарттың 1892 жылы «Капиталдың оң теориясы» деп аударған) «Капитал мен пайыздың» екінші томы ретінде ұсынылды, экономиканың уақытты қажет ететін өндіріс процестері мен олармен байланысты пайыздық төлемдерді түсіндірді. «Капитал мен пайыз туралы қосымша эсселер» (1921) үшінші том болды, ол екінші томның қосымшаларымен басталды. III кітап (екінші томның бөлігі), «Құн және баға», Менгердің «Экономика қағидаларында» баяндалған шекті пайдалылық туралы идеяларын дамытады, субъективті құндылық идеясымен байланыстырады, яғни заттардың құны адамдардың оларға деген қажеттілігіне байланысты. Мысал келтіру үшін Бём Баверк шаруаның мысалын келтірді, ол жиыннан кейін келесі жиынға дейін өзінің қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін бес қап бидайды қалдырды:

«Жақсы шаруа ол осы қаптарды жыл бойына қалай пайдалануды жоспарлайды. Бір қапты ол келесі жиынға дейін өмірін сақтау үшін міндетті түрде қажет етеді. Екінші қапты ол өмірін сақтау үшін, денсаулығын сақтап, күшті болу үшін пайдаланады. Бидайдан жасалған нан мен ұннан басқа тағамдарды ол қаламайды. Екінші жағынан, ет тағамын жеуге ұнайды, сондықтан үшінші қапты құс өсіруге бөледі. Төртінші қапты одан дәмді сусын жасауға жұмсайды. Егер ол бесінші қапты не істеу керектігін білмесе, оны әзілге құмар қанақ құстарға беруге дайын. Әрине, бидайды пайдаланудың осы әдістерінің бәрі бірдей маңызды емес. Енді, өз ойымызша шаруаның орнына тұрып, осы жағдайда бір қап бидайдың маңызы қандай болады? Егер бір қап бидай жоғалса қанша пайдаға зиян келтіреді? Егер осы мәселені егжей-тегжейлі қарастырсақ, шаруамыз жоғалған қапты өзінің тағамынан алып, денсаулығы мен өміріне қауіп тудырып, оны арақ жасауға және қанақ құстарға беруге бармас еді. Ойланып қарасақ, тек бір ғана жол бар екенін көреміз: қалған төрт қаппен шаруамыз ең маңызды қажеттіліктерін қамтамасыз етеді және ең соңғы және маңыздылығы аз қажеттіліктен – яғни қанақ құстарды ұстаудан бас тартады. Бём Баверк Маркстің теориясын сынға салғаны үшін марксистік экономист Николай Бухарин сынға алды. «Бос уақыт сыныбының экономикалық теориясы» (1927) еңбегінде Бухарин Бём Баверктің субъективтік теорияларындағы жеке адамның еркіндігі туралы аксиомалық болжамдарының қате екенін айтты, өйткені экономикалық құбылыстарды тек Маркстің сияқты қоғамның тұтас, контекстуалды және тарихи талдауы арқылы түсінуге болады. Керісінше, австриялық экономистер оның Маркске жасаған сынымын шешуші деп санайды. Бём Баверктің көптеген еңбектері АҚШ-та Чикаго қаласындағы өнеркәсіпші және жақтаушы либертариан Фредерик Нимейер арқылы жарық көрді, ол АҚШ-тағы Австрия мектебінің бөлімшесі – «Либертариан Пресс» арқылы осыны істеді. 1880 жылдан 1947 жылға дейін Бём Баверк Карл Менгердің 1840 жылдан 1921 жылға дейін түсіндірген импутация теориясымен айналысты. Ол факторлық бағалардың өнім бағаларымен анықталатынын айтады. Бём Баверк бұл теорияның нұсқасын ұсынды, ол...»

Әр түрлі

Роджер Гаррисонның Эйген фон Бём-Баверк өмірбаяны. Мақалада оның ғылыми еңбегі, әсіресе пайыз теориясы туралы толыққанды мәліметтер келтірілген.