Кіріспе

Пуэрто-Рикодағы қала және муниципалитет

Аресибо (,/ær//ə/'/s//iː//b//oʊ/; aɾeˈsiβo) – Пуэрто-Риконың солтүстік жағалауында, Атлант мұхитының жағасында, Утуадо және Сиалес қалаларының солтүстігінде; Хатильоның шығысында; Барселонета және Флориданың батысында орналасқан қала және муниципалитет. Бұл қала елорда Сан-Хуаннан шамамен 80 шақырымдай батыста орналасқан. Аресибо – ауданы бойынша Пуэрто-Рикодағы ең үлкен муниципалитет, сонымен қатар Аресибо метрополитендік статистикалық аймағының орталық қаласы және ірі Сан-Хуан – Баямон, PR біріктірілген статистикалық аймағының бір бөлігі. Ол 18 барио және Аресибо Пуэбло (қаланың орталық бөлігі және әкімшілік орталығы) аумағында орналасқан. 2020 жылы халық саны 87 754 адамды құрады. Муниципалитетте Аресибо обсерваториясы орналасқан, ол 2016 жылдың шілдесіне дейін әлемдегі ең үлкен радиотелескоп – Аресибо телескобына ие болған. Аресибо телескобы 2020 жылдың 1 желтоқсанында құлап түсті. Аресибо – Рим-католик Аресибо епархиясының орталығы.

Этимологиясы мен лақап аты

Аресибо атауы 1556 жылы испандық Аресибо қаласы орналасқан Абакоа юкаек (тайно елді мекені) басшысы, Хамайка Арасибо есімді тайно вождісінен шыққан. "Арасибо" сөзінің өзі тайно тіліндегі "ара" сөзінен келген болуы мүмкін, ол "халық" немесе "адамдар" деген мағынаны білдіреді, ал "сиба" сөзі ең болмаса "тас" немесе "құмтас" дегенді білдіреді. Бұл атау муниципалитет аумағынан Атлант мұхитына құятын өзенге де берілген. Қаланың бірнеше лақап аты бар: "Вилья дель Капитан Корреа" ("Капитан Корреаның вилласы") – капитан Антонио де лос Рейес Корреаның құрметіне, ол қаланы британдық шабуылдан белгілі және сәтті қорғаған испан әскері; "Ла Муй Леал" ("өте адал") – испан отарлық қалаларына жиі берілетін атақтан кейін; және "Диаманте дель Норте" ("Солтүстік алмазы") – қаланың аралдың солтүстік жағалауында орналасқандығына байланысты.

Тарих

Испандықтар келгенде, олар аймақты жергілікті тайно тайпасының басып алғанын көрді, олардың басшысы – Xamaica Arasibo, yucayeque (елді мекені) сол кезде Абакоа деп аталды. Испан отарлаушылары 1556 жылы Аресибоға қоныстанды және оны кацик атымен атады. Бұл аралдағы олардың төртінші қонысы болды, Капаррадан (кейін Сан-Хуан), Сан-Герман және Коамодан кейін. Аресибо испан коронасымен 1616 жылдың 1 мамырында капитан Фелипе де Бомонт и Наварра басшылығымен ресми түрде қала ретінде құрылды, сол кезде Испания королі осы жерді (және онда тұратын тайно тайпасын) Лопе Кончильосқа берді.

География

Аресибо Пуэрто-Риконың Солтүстік жағалаулық жазық аймағында орналасқан, және ішкі аймаққа қарай Солтүстік Карст аймағына дейін созылады. Ол Атлант мұхитының жағалауында, Утуадоның солтүстігінде, Хатильоның шығысында және Барселонета мен Флориданың батысында жатыр. Қаланың ауданы 330 км² құрайды, оның ішінде 45,23 км² - су. Аресибо Рио-Гранде – муниципалитеттегі басты өзен, ол қаланың ортасынан ағып өтеді. Муниципалитеттің оңтүстігінде, карст аймағында, ол Дос Бокас көлін құрайды, ол Солтүстік Пуэрто-Рико үшін маңызды су көзі. Рио-Грандеге бірнеше өзендер құяды, оның ішінде Танама өзені де бар. Caño Santiago – 19 ғасырда Танама өзенінің суының бір бөлігін бұрып, Аресибодағы кедей аудандарды сумен қамтамасыз ету үшін жасалған жасанды канал, ол өзінің сағасының жанында Аресибо өзеніне құяды. 1950 жылдары ол қала орталығынан оңтүстікке қарай сәл өзгертілді. Нашар күтім, шөгінділер мен ластану салдарынан канал қайтадан уақытша ағысқа айналды. Өзеннің шығысында Каньо Тибуронес орналасқан, ол көптеген түрлі құстар мен жануарларға мекен ететін маңызды батпақ аймағы. Аресибода екі орман қоры бар. Камбалаче мемлекеттік орман Барселонета муниципалитетінің шекарасында, ал Рио-Абахо мемлекеттік орман Аресибо мен Утуадо арасында орналасқан. Үңгірлердің ішінде Рио-Гранде-де-Аресибо өзені құрған аңғарға көрініс ашатын Куэва-Вентана және тарихи алдындағы жергілікті халықтар салған суреттер табылған Куэва-дель-Индио (Индиан үңгірі) бар. Аресибода жиі болатын су тасқынының алдын алу шараларын қарастыру үшін экологиялық сараптамалар жүргізілді.

Арнайы қауымдастықтар

Пуэрто-Риконың ерекше қауымдастықтары – әлеуметтік оқшалануға ұшыраған азаматтары бар маргиналды қауымдастықтар. Картада осы қауымдастықтар мемлекеттің дерлік барлық муниципалитеттерінде кездесетіні көрсетілген. 2014 жылы тізімде болған 742 орынның ішінде Аресибода келесі бариолар, қауымдастықтар, секторлар немесе аудандар болды: Анимас – Фактор 1, Арозалдағы Лос Муэртос секторы, Рио-Арибадағы Эль-Жобо секторы, Рио-Арибадағы Эль-Валле секторы, Буэнос-Айрес (Магаланнес), Каличоса, Канта-Галло, Каррерас, Қызыл Крест, Эль-Серро – Фактор 1, Абра Сан-Франциско, Эль-Вигия, Эсперанса (Сиенагуэта), Ла-Планта, Пало-Бланко және Савана-Хойостағы Каролина секторы.

Климат

Тропикалық муссондық климат, кейде тропикалық ылғалды климат немесе тропикалық муссондық және пассаттық жағажай климаты деп те аталады, климаттық жіктемелерде сирек кездесетін климат түрі. Осы климаттың Кёппен климаттық жіктемесі бойынша субтипі "Am" болып табылады. (Тропикалық муссондық климат).

Спорт

Аресибода екі кәсіби спорт командасы бар: Роберто Клементе атындағы кәсіби бейсбол лигасындағы (Liga de Béisbol Profesional Roberto Clemente немесе LBPRC) «Лобос де Аресибо» және Ұлттық жоғары баскетбол лигасындағы (Baloncesto Superior Nacional немесе BSN) «Капитанес де Аресибо».

Бейсбол

Лобос 1983 жылы сол кездегі Пуэрто-Рико кәсіби бейсбол лигасы (LBPPR) ұлттық чемпионатында және 1983 жылғы Кариб теңізі сериясында жеңіс оді. Бұл франшизаның екі жүлделі титулды бірдей жеңіп алған жалғыз жағдайы болды. Сол кезде құрамында болашақ MLB ойыншысы Дики Тон болды, ол сол уақытта «Хьюстон Астрос» командасының да ойыншысы еді. 1984 жылы «Астрос» командасының ойыны барысында Тон өміріне қауіпті және карьерасына әсер ететін көзге жарақат алды. «Лобос» 1996 жылы қайтадан чемпион атанды.

Баскетбол

Капитандар 1959 жылы BSN ұлттық чемпионатында алғаш рет жеңіске жетті. Осыдан кейін Капитандар келесі бірнеше онжылдық бойы баскетбол турнирлерінде көп сәттілікке ие болмады. Алайда, 2002 жылы жағдай өзгерді, олар BSN жартылай финалына жетіп, жағдайды жақсарта бастады; бірақ Vaqueros de Bayamón командасына қатарынан төрт ойынмен жеңіліп, серияда 3–0 есебімен алда болғандарына қарамастан, финалға өту мүмкіндігінен айырылды. 2005 жылы Капитандар Vaqueros de Bayamón командасын төрт ойынның нәтижесінде жеңіп, BSN ұлттық чемпионатында жеңіске жетті. Бұл 46 жыл ішіндегі алғашқы чемпионат болды. 2007 жылы олар финалға шықты, бірақ серияның жетінші ойынында Сантурсе Кангрехерос командасына қосымша уақытта есе жіберді. 2008 жылы Аресибо үшінші рет BSN ұлттық чемпионатында жеңіске жетті, бұл жолы "Гигантес де Каролина" командасына қарсы. 2010 жылы олар алты маусым ішінде төртінші BSN ұлттық титулын жеңіп алды, бұл жолы Vaqueros de Bayamón командасына қарсы.

Экономика

Аресибо экономикасы фармацевтика, ауыл шаруашылығы және балық аулау салаларымен дамыған.

Өнеркәсіптік

Аресибода Merck, General Electric сияқты "Fortune 500" тізіміне кіретін корпорациялар орналасқан. Басқа маңызды компаниялар – Thermo King Corporation, Eaton, Los Cidrines, Expressway Eco Printing, Arecibo Tropical Flag және ABB.

Демография

2010 жылғы санақ бойынша Аресибо муниципалитетінің халқының 99% испаниялықтарды құрайды, олардың 78% еуропалық текті, 4,6% афро-пуэрто-риколық текті қаралар, ал 1,2% екі немесе одан көп нәсілді. Халықтың көп бөлігі испан тегінен шыққан, бірақ Еуропаның басқа аймақтарынан келген топтармен де некелері болған, соның ішінде Таяу Шығыс, француз, итальян, американдық және басқа да текті адамдар бар. Көп нәсілді адамдардың арасында еуропалық топтардың бірінен немесе бірнеше африкалық елдерден шыққан ата-бабалары болуы мүмкін. Пуэрто-Рико 1898 жылғы Париж шарты бойынша Испания-Америка соғысынан кейін Испаниядан АҚШ-қа өткен. 1899 жылы АҚШ Пуэрто-Рико халқын алғаш рет санап, Аресибо муниципалитетінде 36 910 адам тұратынын анықтады.

Үкімет

Пуэрто-Рикодағы барлық муниципалитеттерді әр төрт жыл сайын сайланатын мэр басқарады. Аресибо қаласының қазіргі мэрі – Халықтық демократиялық партиясының (PPD) Карлос (Тито) Рамирес Иризарри. Ол 2020 жылғы жалпы сайлауда сайланды. Қала Пуэрто-Рико Сенатының ІІІ округіне жатады, оны екі сенатор өкілдік етеді. 2012 жылы Хосе Перес Роса (PNP) және Анхель Мартинес (PNP) округтік сенаторлар болып сайланды және 2016 жылы қайта сайланды. 2020 жылы Элизабет Роза Велес (PPD) және Рубен Сото Ривера (PPD) округтік сенаторлар болып сайланды және қазіргі кезде осы Сенаттық округтің сенаторлары болып табылады.

Таңбалар

Муниципионың ресми туы мен елтаңбасы бар. Ту және елтаңба 1968 жылы Аресибо үкіметі қабылдаған 12-ші қаулымен бекітілді.

Ту

Аресибо туының құрамы мен түстері қаланың гербінен алынған. Ол екі тең бөлікке тік сызықпен бөлінген. Сол жағында көк түс басым, ал оның үстінен "Капитан Корреа" белгісі бар, ол испан кезеңіндегі жергілікті әскери қаһарманды білдіреді. Оң жағында Пуэрто-Рико губернаторы Фелипе де Бомонт и Наварраның (1614-1620) және қаланың негізін қалаушының елтаңбасына сілтеме жасайтын, көк және сары түсті алмастар шахмат тәртібімен орналасқан. Таж Аразибо қасақасының (Франсико Ямайка Аразибо) символы. Тасбақалар қаланың ежелгі тарихын (Пуэрто-Риконың үшінші қаласы) және аймақтың жергілікті халқын көрсетеді, сондай-ақ тасбақаларды аулау осы аймақ үшін байлық көзі болған. Мұнаралар елді мекеннің халқының тығыздығын көрсету үшін пайдаланылған. Үш мұнара муниципалитетті, төрт мұнара ауылды, ал бес мұнара қаланы білдіреді.

Елтаңба

Қалқан алтын және көк ромбтармен қиғаш сызықтармен бөлінген, жоғарғы бөлігінде көк жолақ орналасқан. Онда ашық бес қабырғалы тәж бейнеленген және ол таино өнерін көрсететін суреттермен әшекейленген. Аресибо халқы капитан Антонио де лос Рейес Корреаны құрметтеп, қаланың елтаңбасына алтын түсті белбеуді қосты, онда Корреаның символы ретінде "Muy Leal" деген сөздер жазылған, яғни "Өте адал". Бұл символдардың үйлесімі халқының атын алған үнді кацигін (басшысын), қаланы салған губернаторды және қаланы британдық шабуылдан қорғаған батыр капитан Корреаны көрсетеді. Виктор Рохас көпірі 1998 жылы "Жорж" даулы кезінде құлап, кейін қайта салынды. Аресибо қалалық орталығына бағыттайтын маңызды көпір болғанына қарамастан, ол 2017 жылдың басында теңіздің салдарынан келген зақымдардан жабылды және 2021 жылы жөндеуден кейін қайта ашылды.