Кіріспе
Мал шаруашылығы – ет, талшық, сүт немесе басқа да өнімдер алу үшін өсірілетін жануарларға қатысты ауыл шаруашылығы саласы. Оған күнделікті күтім, басқару, өндіріс, тамақтану, селекциялық жұмыс және мал өсіру кіреді. Мал шаруашылығының тарихы ұзақ, ол неолиттік революциямен басталады, сол кезде жануарлар алғаш рет қолдануға алынып, шамамен б.з.д. 13 000 жылдан бері дамып келеді, бұл егін шаруашылығының басталуынан бұрынғы кезең. Ежелгі Египет сияқты ерте цивилизациялар кезінде фермаларда ірі қара, қой, ешкі және шошқа өсірілді. Колумбиялық алмасу кезінде Ескі әлемдегі мал Жаңа әлемге әкелінді, ал 18 ғасырдағы британдық ауыл шаруашылығы революциясында Роберт Бейкуэлл сияқты шаруалар Дишли Лонгхорн сиырлары мен Линкольн Лонгвоул қойлары сияқты мал тұқымдарын жылдам жақсарып, олардан көбірек ет, сүт және жүн алуға мүмкіндік берді. Әлемнің кейбір аймақтарында жылқы, су бұқасы, лама, қоян және теңіз шошқасы сияқты көптеген басқа да жануарлар мал ретінде пайдаланылады. Сонымен қатар, жәндік шаруашылығы және балық, моллюскалар мен шаяңқылардың аквамәдениеті кең таралған. Қазіргі заманғы мал шаруашылығы қолданылатын жердің түріне бейімделген өндіріс жүйелеріне сүйенді. Дамыған елдердің көбінде өзін-өзі қамтамасыз ету шаруашылығы интенсивті мал шаруашылығымен ығыстырылуда, мысалы, етті малдар жоғары тығыздықтағы жемтақтау алаңдарында ұсталады, ал мыңдаған тауықтар бройлер үйлерінде немесе клеткаларда өсіріледі. Топырағы нашар жерлерде, мысалы, таулы аймақтарда жануарлар көбінесе кеңірек ұсталады және өздеріне жем іздеуге мүмкіндік беріледі. Қазіргі масштабтағы мал шаруашылығы климаттың өзгеруіне, мұхиттардың қышқылдануына және биологиялық әртүрліліктің жоғалуына ықпал етеді. Көптеген малдар шөпқоректілер, шошқалар мен тауықтардан басқа, олар бәсекелес жем жейді. Сиырлар мен қойлар сияқты кешірушілер шөппен қоректенуге бейімделген; олар сыртта жем іздей алады немесе толық немесе ішінара энергия мен белокқа бай рациондармен, мысалы, дәнді дақылдармен қоректендіріледі. Шошқалар мен құстар шөптегі целлюлозаны сіңіре алмайды және басқа да жоғары белокты тағамдарды қажет етеді.
the dice game
Animal husbandry is the branch of agriculture concerned with animals that are raised for meat, fibre, milk, or other products. It includes day to day care, management, production, nutrition, selective breeding, and the raising of livestock. Husbandry has a long history, starting with the Neolithic Revolution when animals were first domesticated, from around 13,000 BC onwards, predating farming of the first crops. By the time of early civilisations such as ancient Egypt, cattle, sheep, goats, and pigs were being raised on farms. Major changes took place in the Columbian exchange, when Old World livestock were brought to the New World, and then in the British Agricultural Revolution of the 18th century, when livestock breeds like the Dishley Longhorn cattle and Lincoln Longwool sheep were rapidly improved by agriculturalists, such as Robert Bakewell, to yield more meat, milk, and wool. A wide range of other species, such as horse, water buffalo, llama, rabbit, and guinea pig, are used as livestock in some parts of the world. Insect farming, as well as aquaculture of fish, molluscs, and crustaceans, is widespread. Modern animal husbandry relies on production systems adapted to the type of land available. Subsistence farming is being superseded by intensive animal farming in the more developed parts of the world, where, for example, beef cattle are kept in high density feedlots, and thousands of chickens may be raised in broiler houses or batteries. On poorer soil, such as in uplands, animals are often kept more extensively and may be allowed to roam widely, foraging for themselves. Animal agriculture at modern scale drives climate change, ocean acidification, and biodiversity loss. Most livestock are herbivores, except for pigs and chickens which are omnivores. Ruminants like cattle and sheep are adapted to feed on grass; they can forage outdoors or may be fed entirely or in part on rations richer in energy and protein, such as pelleted cereals. Pigs and poultry cannot digest the cellulose in forage and require other high protein foods.
Этимология
"Күйеу" етістігі, "абайсызда басқару" мағынасын береді, бұл сөздің бастапқы мағынасынан туындаған, ол 14 ғасырда үй шаруашылығына немесе шаруа қожалығына иелік ету және күтім жасауды білдірген, ал қазір "ресурстарды бақылау немесе сақтап пайдалану" мағынасында қолданылады, сондай-ақ ауыл шаруашылығында өсімдіктер мен жануарларды өсіруді қамтиды. Мал өсірумен айналысатын фермерлер мен шаруалар мал шаруашылығын жүзеге асырады деп есептеледі.
Мал шаруашылығының пайда болуы
Малды үйрету қажеттілігі аң аурудың тиімсіздігінен туындап, қолында тамақ болуын қамтамасыз етуге байланысты болды. Үй жануарларының қажетті сипаттары – олардың үйретушіге пайдалы болуы, оның жанында жақсы тіршілік етуі, еркін көбейіп, күтіміне оңай болуы керек. Үйрету бір реттік оқиға емес, әртүрлі кезеңдерде, әртүрлі жерлерде қайталаған процесс болды. Қой мен ешкі Таяу Шығыстағы көшпелілерді ертіп жүретін, ал сиыр мен шошқалар көбінесе отырықшы қауымдармен байланысты болды. Үйретілген алғашқы жабайы жануар – ит. Жартылай жабайы иттер, әсіресе жас жануарлар, зиянкестерді жоюшы және қоқыс жеуші ретінде көтерілген болуы мүмкін, ал табиғатынан топтасып аң аулауға бейім болғандықтан, адам тобының бір бөлігіне айналып, аңшылыққа қатысуға жарамды болды. Қой, ешкі, шошқа және сиыр сияқты малдар егіншіліктің алғашқы кезеңдерінде үйретілді. Шамамен б.з.д. 8500 жылы Жемісті Жарты Ай аймағында қой мен ешкі, ал б.з.д. 8500 жылы қазіргі Түркия мен Пәкістан аумағындағы жабайы тұрлардың сиырлары үйретілді. Сиыр шаруаға үлкен пайда келтірді, өйткені оның сүті бұзауына қарағанда көп болды, ал күші егістік жерді жыртуға арналған жұмысшы мал ретінде пайдаланылды, сондай-ақ өнімді даладан үйге тасу үшін шана мен кейіннен арбаны тартты. Жұмысшы малдар алғаш рет б.з.д. 4000 жылдары Таяу Шығыста қолданыла бастады, бұл егін өнімділігін едәуір арттырды. Қытайдың солтүстік-шығысында, тропикалық Азияның ормандарында мекендеген олардың жабайы ата-бабаларынан алыс жерде, 5040 жылға дейін тауықтың сүйектері табылды, бірақ археологтар отандық тауықтың бастапқы мақсаты – әтешпен күресу спорты болғанын айтады. Осы уақытта Оңтүстік Америкада лама мен альпака, бәлкім, б.з.д. 3000 жылға дейін жүк тасу және жүн алу үшін үйретілді. Екеуі де Жаңа әлемдегі егіншіліктің дамуын шектеген, жыртуға жеткілікті күшті емес еді. Бактрия түйесі Моңғолияда, ал Арабия түйесі жүк тасушы малға айналды. Б.з.д. 1000 жылға қарай Арабия түйелерімен Үндістан, Месопотамия және Жерорта теңізі байланысты. Ніл өзені балыққа толы болды. Бал арасы кем дегенде Ескі Патшалық дәуірінен бастап үйретіліп, бал мен балауызды қамтамасыз етті. Ежелгі Римде ежелгі Египетте белгілі барлық мал болды. Сонымен қатар, б.з.д. бірінші ғасырда қоянды тамақ үшін үйретті. Оларды қуып шығару үшін, құсбегіні үйретіп, оның пайдасын Плиний Үлкені сипаттаған.
Ортағасырлық шаруашылық
Солтүстік Еуропада Рим империясы құлағаннан кейін егіншілік, мал шаруашылығымен бірге, төмендеді. Мал өсіту сияқты кейбір салалар осы кезеңде де жалғасты. 11 ғасырға қарай экономика жаңарып, ауыл шаруашылығы қайтадан өнімді болды. "Соңғы сот кітабы" Англиядағы әрбір жер учаскесі мен жануарды тіркеді: "бір тері, бір метр жер, тіпті бір өгіз, сиыр, шошқа да [патшаның] жарлығында жазылмаған жоқ". Мысалы, Беркширдегі Эрли патшалық поместьесі, кітапта тіркелген мыңдаған ауылдың бірі, 1086 жылы "7 пен 6 динарлық [жылдық салық төлеу] құны бар 2 балық шаруашылығы және 20 акр жайылым [мал өсіру үшін] болды. 70 шошқаға жем беруге жеткілікті орман". Еуропадағы орта ғасырлардағы мал шаруашылығының жақсаруы басқа да дамулармен бірге жүрді. Соқаны жетілдіру топырақты тереңірек өңдеуге мүмкіндік берді. Жылқылар ірі қараның орнына басты күш беруші құрал ретінде қолданыла бастады, егіс ауыстыру бойынша жаңа идеялар пайда болды және қысқы жемдік дақылдар өсіру кеңінен тарады. Бұршақ, лобия және ветч жиі қолданылатын болды; олар азотты бекіту арқылы топырақтың құнарлылығын арттырып, мал бағының көбеюіне жағдай жасады.
Колумбиялық биржа
Солтүстік және Оңтүстік Американы зерттеу және отарлау нәтижесінде Еуропаға жүгері, картоп, тәтті картоп және маниок сияқты егістер енгізілді, ал ескі әлемнің негізгі малдары – сиыр, жылқы, қой және ешкі – бидай, арпа, күріш және шалқанмен бірге алғаш рет Жаңа әлемге әкелінді.
Ауыл шаруашылығы революциясы
Қажетті қасиеттері үшін селекциялық өсіруді ғылыми тәжірибе ретінде Роберт Бейквелл 18 ғасырдағы британдық ауыл шаруашылығы революциясы кезінде қалыптастырды. Оның ең маңызды асыл тұқымды өсіру бағдарламаларының бірі қойларға қатысты болды. Жергілікті малдан ол ірі, бірақ нәзік сүйекті, ұзын және жылтыр жүнді қойларды жылдам таңдап өсіре алды. Бейквелл Линкольн Лонгвулын жақсартты, ал Линкольн өз кезегінде Жаңа (немесе Дишли) Лестер деп аталған келесі тұқымды дамыту үшін қолданылды. Ол мүйізсіз, төртбұрышты, етті денелі және тік сызықты болды. Бұл қойлар кеңінен экспортталып, қазіргі заманғы көптеген тұқымдардың қалыптасуына үлкен үлес қосты. Оның ықпалымен ағылшын фермерлері ірі қара малды негізінен ет өндіру үшін өсіре бастады. Ұзын мүйізді сиырлар Вестморленд бұқасымен шағылыстырылып, Дишли Лонгхорн тұқымы пайда болды. Еуропадағы дәстүрлі ауыл шаруашылығы әдістерімен құрылған жартылай табиғи, тыңайтқышсыз жайылымдар жайылым және шабынды жасау арқылы басқарылды. Осы жерді басқару стратегиясының экологиялық әсері орман өрті сияқты табиғи бұзылыстардың әсеріне ұқсас болғандықтан, бұл ауыл шаруашылығы жүйесі табиғи ортамен көптеген пайдалы қасиеттерді бөліседі, соның ішінде биологиялық әртүрлілікті ынталандыру. Бүгінде Еуропада ауыл шаруашылығының қарқынды дамуына байланысты бұл стратегия төмендеп барады. Қолданылатын механикалық және химиялық әдістер биологиялық әртүрліліктің азаюына себеп болып отыр.
Жүйелер
Дәстүрлі түрде мал шаруашылығы шаруаның күнкөріс тіршілігінің бір бөлігі болды, ол отбасына қажетті тағамды ғана емес, сонымен қатар отын, тыңайтқыш, киім, көлік және жұмыс күшін де өндірді. Малды тағамдық үшін сою екінші деңгейдегі мәселе болды, мүмкіндігі болғанда оның жүн, жұмыртқа, сүт және қан (мысалы, масаи тайпасында) сияқты өнімдері тірі күйінде жиналды. Дәстүрлі трансгуманция жүйесінде адамдар мен мал маусымдық түрде белгілі жазғы және қысқы жайылымдар арасында көшіп-қонып жүрді; таулы аймақтарда жазғы жайылым тауларда, ал қысқы жайылым аңғарларда орналасқан. Малдар экстенсивті немесе интенсивті әдіспен өсіріледі. Экстенсивті жүйелерде мал еркін жайылады немесе бақташының қадағалауымен, көбінесе жыртқыштардан қорғау үшін болады. АҚШ-тың батысындағы ранчоларда ірі қара малдың ірі топтары мемлекеттік және жеке жерлерде кең аумақта жайылады. Оңтүстік Америка, Австралия және үлкен аумақты және жауын-шашыны аз аймақтары бар басқа да елдерде ұқсас мал шаруашылықтары кездеседі. Ранчо жүйелері қой, бұғы, страус, эму, лама және альпака өсіру үшін де қолданылады. Ұлыбританияның жоталы аймақтарында қойлар көктемде жайылымға жіберіледі және мол тау шөптерін қараусыз жайылады, жыл соңында төменгі биіктіктерге түсіріліп, қыста қосымша жем беріледі. Ауылдық жерлерде шошқалар мен құстар көптеген қоректік заттарды қоқыстан табады, ал Африка қауымдастықтарында тауықтар айлар бойы тамақтанбай-ақ аптасына бір-екі жұмыртқа тууы мүмкін. Шошқалар климатты бақылайтын ғимараттарда ұсталуы мүмкін және сыртқа шықпауы мүмкін; құстар қораларда өсіріліп, жарықпен бақыланатын жағдайларда жұмыртқа туу үшін клеткаларда ұсталуы мүмкін. Бұл екі шектің арасында жартылай интенсивті, көбінесе отбасылық шаруашылықтар бар, онда малдар жылдың көп бөлігінде сыртта жайылады, шөп өспейтін кезде пайдалану үшін силос немесе сена дайындалады, ал тыңайтқыш, жем және басқа да ресурстар сырттан әкелінеді.
Тамақтандыру
Мал шаруашылығында қолданылатын жануарлар негізінен шөппен қоректенеді, ерекшеліктері – шошқа мен тауық, олар бәсеңді жейді. Шөп жейтін жануарларды тұқым, жеміс және құнарлы жас жапырақтарды таңдап жейтін "тұқым таңдаушыларға", негізінен шөппен қоректенетін "шөп жеушілерге" және барлық қолда бар өсімдік материалдарынан тамақ таңдайтын "аралық жеушілерге" бөлуге болады. Ірі қара мал, қой, ешкі, бұғы және антилопалар – қайталама жануарлар; олар тамақты екі сатыда қорытады: қалыпты түрде жеп, жұтады, содан кейін жартылай қорытылған шайнауын қайтадан ауыздан шығарып, осылайша мүмкіндігінше көп азықтық құндылықты алады. Бұл жануарлардың тамақтану қажеттілігі көбінесе шөп жеу арқылы қанағаттандырылады. Шөп жапырақ тамырынан өседі, сондықтан оны қатты жегенде немесе шапқанда да өсіп-өнуіне болады. Көптеген климаттарда шөп өсуі маусымдық болады, мысалы, қоңыржай жазда немесе тропикалық жаңбырлы маусымда, сондықтан егістің бір бөлігі кесіліп, сақталады, шөп (құрғатылған шөп) немесе силос (ферменттелген шөп) түрінде. Сондай-ақ, басқа жемдік дақылдар өсіріледі, олардың көпшілігі, сондай-ақ егін қалдықтары малдың тамақтану қажеттіліктерін толтыру үшін силосқа дайындалады. Кенеттен өсірілген мал толығымен жем-шөппен күшін ала алады, бірақ қарқынды өсірілген малға энергия мен ақуызға бай азық қажет. Энергия көбінесе дәнді дақылдар мен олардың өнімдерінен, майлар мен майлардан және қантқа бай азықтардан алынады, ал ақуыздар балық немесе ет ұнынан, сүт өнімдерінен, бақша дақылдарынан және басқа өсімдіктерден алынады. Шошқалар мен құстар қайталама жануарлар емес және шөп пен басқа жемшөптердегі целлюлозаны қорыта алмайды, сондықтан олар толығымен дәнді дақылдармен және басқа жоғары энергиялы азықтармен тамақтанады. Малдың рационына кіретін ингредиенттер фермада өсірілуі немесе әртүрлі мал түрлеріне, олардың өсу сатыларына және олардың ерекше тағамдық қажеттіліктеріне арналған пісірілген немесе ұсақталған қоспалы азықтар түрінде сатып алынуы мүмкін. Рационды тепе-тең ету үшін витаминдер мен минералдар қосылады. Асыл тұқымды балықтарға көбінесе піллеттен жасалған азық беріледі. Селекциялық жұмыс өнімділіктің айтарлықтай өсуіне әкелді. Мысалы, 2007 жылы сегіз апталық бройлер тауығының салмағы 1957 жылғы ұқсас жастағы құстың салмағынан 4,8 есеге артық болды. Жануарлар олардың денсаулығына әсер ететін көптеген аурулар мен жағдайларға ұшырайды. Кейбір аурулар, мысалы, классикалық шошқа безгегі және скрейпи бір ғана мал түріне тән, ал басқалары, мысалы, ауыз-ауыз ауруы барлық қоянды жануарларға әсер етеді. Интенсивті жағдайда өмір сүретін жануарлар ішкі және сыртқы паразиттерге бейім; Шотландияда теңіз биттерінің санының өсуі шаруалық сомға әсер етеді. Малдың паразиттік ауыртпалығын азайту өнімділікті және табыстылықты арттырады. Аурудың ауыр түріне байланысты үкімет импорт пен экспортқа, малдың қозғалысына, карантиндік шектеулерге және күдікті жағдайлар туралы хабарлауға қатысты ережелерді енгізеді. Кейбір ауруларға қарсы вакциналар бар, ал қажет болған жағдайда антибиотиктер кеңінен қолданылады. Бір кезде антибиотиктер өсімді ынталандыру үшін кейбір қоспалы азықтарға қосылатын, бірақ қазір көптеген елдерде бұл тәжірибе мал мен адамдарда антимикробтық резистенттілікке әкелуі мүмкін деген қауіптен қорқады. Үкіметтер жануарлардан адамға жұғатын ауруларға, яғни зооноздарға алаңдаушылық танытуда. Жабайы жануарлар популяциясында үй жануарларына әсер ететін аурулар болуы мүмкін, олар жеткіліксіз биологиялық қауіпсіздік салдарынан оларды жұқтыруы мүмкін. 1999 жылы Малайзияда Nipah вирусының таралуының себебі – жеміс жейтін ұшқан түлкілерге жанасқан шошқалардың ауруға шалдығуы, олардың нәжісі мен зәрі. Ал шошқалар жұқпаны адамдарға жұқтырды. Құс тұмауының H5N1 түрі жабайы құстарда кездеседі және көшпенді құстармен үлкен қашықтыққа таралуы мүмкін. Бұл вирус үй құстарына және олармен тығыз қарым-қатынаста тұратын адамдарға оңай жұғады. Жабайы жануарларға, шаруашылық жануарларға және адамдарға әсер ететін басқа жұқпалы ауруларға құтыру, лептоспироз, бруцеллез, туберкулез және трихиноз жатады.
Түрлер ауқымы
Малдың қай түрі екендігіне қатысты жалпыға бірдей келісімге келген анықтама жоқ. Көбінесе малға сиыр мал (ет және сүт үшін), қой, ешкі, шошқа және құс жатады. Жылқы сияқты басқа да түрлер кейде мал ретінде қарастырылса, құс түрлері кейде одан шығарылады. Әлемнің кейбір аймақтарында малға бұқа, Оңтүстік Американың түйе тұқымдастары – альпака мен лама да кіреді. Ал кейбір мамандар аквамәдениеттегі балықтарды, қоян сияқты шағын малды, гвинея шошқасы сияқты кеміргіштерді, тіпті бал арасынан бастап жәндіктерге дейін (адамдарға тамақ ретінде өсірілетін, мысалы, жұмырқалар) да қамтитын, әлдеқайда кең анықтамаларды пайдаланады.
Өнімдер
Жануарлар кең ауқымды өнімдер үшін өсіріледі, негізінен ет, жүн, сүт және жұмыртқа, сондай-ақ май, желатин және қайнатқыш фермент. Жануарлар медициналық қолдану үшін вакциналар мен антисером (антиденелерді қамтитын) өндіру сияқты арнайы мақсаттарда да ұсталады. Егер жануарлармен бірге жем немесе басқа да егістер өсірілсе, олардың нәжісі тыңайтқыш ретінде пайдаланылып, жартылай жабық айналымда топыраққа минералдар мен органикалық заттарды қайтарады.
Сүт өнімдері
Барлық сүтқоректілер өз балаларын тамақтандыру үшін сүт өндірсе де, сиыр бүкіл әлемде адам тұтынуы үшін сүт және сүт өнімдерін өндіруде басымдыққа ие. Бұл мақсатта аз дәрежеде пайдаланылатын басқа жануарларға қой, ешкі, түйе, бұқа, як, бұғы, жылқы және есек кіреді. Осы жануарлардың барлығы ғасырлар бойы үйретіліп, өсіп-өнуге қабілеттілік, өнімділік, жақсы мінез-құлық және қалыптасқан жағдайларға бейімделу сияқты қажетті қасиеттері үшін селекцияланды. Бұрын ірі қара малдың көптеген қызметтері болса, қазіргі сүт шаруашылығында Холштейн-Фризия тұқылы малдар өсіріледі, олар үлкен мөлшерде сүт өндіруге маманданған. Жасанды ұрықтандыру фермерлерге өздерінің жағдайларына сәйкес қасиеттерді таңдауға кең мүмкіндік береді. Бұрын сиырлар отбасылық шаруашылықтарда шағын топтарда жайылымда жайылып, қыста шөппен қоректенсе, қазір ірі топтарға, интенсивті жүйелерге көшуге, силоспен азықтандыруға және «жайылымсыз жүйеге» бейімделуде, онда шөп кесіліп сиырға әкелінеді және жыл бойы жабық жайларда ұсталады. Көптеген қауымдастықтарда сүт өндіру – жануарларды ұстаудың бір бөлігі ғана, олар сонымен қатар жүк көтеруге, егіс жыртуға, талшық, ет және тері өндіруге қолданылады, ал тыңайтқыштар отын ретінде немесе топырақтың құнарлылығын арттыру үшін пайдаланылады. Қой және ешкі сүт өндіру үшін сүт сиырларына қолайсыз климаттық жағдайларда артықшылыққа ие болуы мүмкін. Жыл сайын шошқалар туады. Жылқы, есек, бұқа, лама, альпака, гуанако және викуна түрлері әртүрлі аймақтарда ет өндіру үшін өсіріледі. Ет үшін өсірілген жануарлардың қажетті қасиеттеріне өсіп-өнуге қабілеттілік, төзімділік, тез өсу, күтімнің қарапайымдылығы және азықтың тиімді пайдалануы жатады. Әлемдегі ет өндірімінің шамамен жартысы ашық далаларда немесе жабық жайылымдарда жайылатын жануарлардан алынады, ал қалған жартысы әртүрлі фабрикалық шаруашылық жүйелерінде интенсивті өндіріледі; бұл көбінесе сиыр, шошқа немесе құс, көбінесе үй ішінде, жоғары тығыздықпен өсіріледі.
Құс
Жұмыртқа және ет үшін ұсталатын құстарға тауық, күркір, қаз және үйрек жатады. Жұмыртқа өндіру үшін пайдаланылатын құстардың басым көпшілігі тауықтар. Тауықтарды ұстау әдістері еркін жайылым жүйелерінен басталады, онда құстар өз еркімен араласа алады, бірақ өз қорғанысы үшін түнгі уақытта орналастырылады, жартылай қарқынды жүйелерге дейін, онда олар қораларда ұсталады және оларда қондырғылар, төсеніш және қозғалыс еркіндігінің белгілі бір деңгейі болады, содан кейін қарқынды жүйелерге дейін, онда олар клеткаларда ұсталады. Клеткалар бірнеше қабаттарда ұзын қатарлармен орналастырылған, сыртқы жем беру, су беру және жұмыртқа жинау құрылғыларымен жабдықталған. Бұл жұмыртқа өндірудің ең еңбекті үнемдейтін және экономикалық тиімді әдісі, бірақ құстардың қалыпты мінез-құлқына мүмкіндік болмағандықтан, жануарлардың әл-ауқаты тұрғысынан сынға ұшырайды. Дамыған елдерде ет өндіру үшін өсірілетін құстардың көп бөлігі үлкен сарайларда, автоматтандырылған жабдықтармен және экологиялық бақылау жағдайында ішкі жағдайда өсіріледі. Осылай өсірілген тауықтар бройлерлер деп аталады, генетикалық жетілдірулердің арқасында оларды ұядан шыққаннан кейін алты немесе жеті апта ішінде союға дайын салмаққа дейін өсіруге болады. Жаңадан туған балапандар кішкентай аумаққа шектеледі және оларға қосымша жылыту беріледі. Едендегі төсеніш қалдықтарды сіңіреді, ал олар өскен сайын аумақ кеңейтіледі. Жем мен су автоматты түрде беріледі және жарықтандыру бақыланады. Құстарды бірнеше рет жинап алуға болады немесе бүкіл сарайды бірден тазалауға болады. Ұқсас өсіру жүйесі күркірлер үшін де қолданылады, олар тауықтарға қарағанда нашар, бірақ олар өсу үшін көбірек уақыт алады және көбінесе оларды қосымша бордақылау бөлімшелеріне көшіреді. Үйректер Азия мен Австралияда ерекше танымал және коммерциялық жағдайда жеті аптада сойылуы мүмкін.
Аквакультура
Аквакультура – "балық, моллюскалар, қабықтылылар және су өсімдіктері сияқты су жануарларын өсіру" деп анықталады және өнімділікті арттыру мақсатында өсіру процесіне белсенді араласуды білдіреді, мысалы, тұрақты түрде оларды қоректендіру, тамақтандыру, хищниктерден қорғау сияқты шаралар. Шаруашылық, өсірілетін малға жеке немесе корпоративтік меншік құқығын білдіреді. Іс жүзінде, аквакультура теңізде немесе тұщы суда, кең көлемді немесе қарқынды түрде жүзеге асырылуы мүмкін. Бүкіл шығанақтар, көлдер немесе тоғандар аквакультураға арналуы мүмкін, ал өсірілетін жануарлар торларда (балық), жасанды рифтерде, сөрелерде немесе тізбектерде (қабықтылылар) ұсталуы мүмкін. Балық пен креветка күріш алқаптарында табиғи жолмен немесе жасанды түрде қоныстандырылып өсірілуі мүмкін, және екі өнім де бірге жинақталады. Балық шаруашылықтары аквакультура жүйелерінде пайдалану үшін уылдырықтан шыққан және жас балықтарды, қабықтылыларды және балыққұйрықтыларды қамтамасыз етеді. Олар жеткілікті мөлшерге жеткенде, балық шаруашылықтарына сатылып, пісуге дейін өсіріледі. Шаян, креветка, лосось, тилапия, устрица және жаңқа сияқты түрлер көбінесе шаруашылықтарда өсіріледі. Осыған ұқсас нысандар популяциясын қалпына келтіруге немесе су жолдарында балық қорын толықтыруға арналған балықтарды өсіру үшін де қолданылуы мүмкін. Осы ерте кезеңдерде мал шаруашылығының маңызды аспектілері: өсіруге жарамды аналықтарды іріктеу, су сапасын бақылау және дұрыс тамақтандыру. Табиғатта, балалық шақта өлім көрсеткіші өте жоғары; фермерлер осы көрсеткішті азайтуға және өсу қарқынын арттыруға тырысады.
Құрт-құмырсқалар
Аралар кем дегенде Мысырдың бірінші династиясынан бері, бес мың жыл бұрын ара ұяларында бағылған, ал адам бұрыннан-ақ жабайыдан бал жинап келген. Әлемнің көптеген аймақтарында бекітілген ұялар қолданылады және олар қол жетімді кез келген материалдан жасалады. Дамыған экономикаларда, үй арасының қазіргі заманғы тұқымдары ыңғайлылығы мен өнімділігі үшін таңдалған, және балды өңдеу және алу үшін тарақтарды алып тастауға мүмкіндік беретін әртүрлі ұя дизайндары қолданылады. Бал мен балауызды өндіруден басқа, бал аралары егістік және жабайы өсімдіктердің маңызды тозаңдаушылары болып табылады. Шымшық шаруашылығын алғаш рет Шан әулеті кезінде қытайлықтар қабылдаған. Коммерциялық мақсатта өсірілетін жалғыз түр - үйретілген жібек құрты. Ол кокон тоқу кезінде, әр дернәсіл өте ұзын, жіңішке жібек жіп шығарады. Дернәсілдер шөбімен қоректенеді, ал Еуропада әдетте жылына бір ұрпақ өседі, себебі бұл жапырақты ағаш. Алайда, Қытай, Корея және Жапонияда екі ұрпақ қалыпты жағдай, ал тропиктерде бірнеше ұрпақ күтіледі. Жібек өндірісінің көп бөлігі Қиыр Шығыста жүзеге асырылады, ал Жапонияда жібек құрттарын өсіру үшін синтетикалық диета қолданылады. Көптеген мәдениеттерде жәндіктер адамның диетасының бір бөлігін құрайды. Тайландта елдің солтүстігінде осы мақсатта жұлдызқұрттар, ал оңтүстігінде пальма құрттарының дернәсілдері өсіріледі. Жұлдызқұрттар қақпақтарда, қораптарда немесе лотоктарда ұсталады және коммерциялық құс азығымен тамақтандырылады, ал пальма құрттарының дернәсілдері кәбіс пальмасы мен саго пальмаларында тіршілік етеді, бұл олардың өндірісін осы ағаштар өсетін аймақтармен шектейді. Бұл аймақтың тағы бір деликатесі - бамбук құрты, және жартылай табиғи ортада өсіру және жинаудың ең жақсы әдістері зерттелуде. Сонымен қатар, әлемдегі ет тұтыну көлемі шамамен екі есеге артты. Дамып келе жатқан елдерде ет тұтыну, әсіресе бірқарынды малдың етін тұтыну өсті. Жануарлар шаруашылығы - жануарлар индустриясының бір бөлігі, ол климаттың өзгеруіне, мұхиттардың қышқылдануына, биологиялық әртүрліліктің жоғалуына себеп болып, жыл сайын 60 миллиард жануарды өлтіреді. Ол әлемдегі тұщы судың 20-33%-ын пайдаланады, мал шаруашылығы және оларға жем-шөп өндіру Жер бетіндегі мұзсыз жердің үштен бір бөлігін алып жатыр. Мал шаруашылығы түрлердің жойылуына, шөлге айналуына және тіршілік ортасының жойылуына ықпал етеді және Холоценнің жойылуының басты себебі болып табылады. Ауыл шаруашылығы жерінің 70%-ы және Жер бетінің 30%-ы тікелей немесе жанама түрде мал шаруашылығымен байланысты. Орманды кесу және жерді жем-шөп өсіру және жайылым үшін қайта өңдеу арқылы тіршілік ортасы жойылады, ал жыртқыштар мен өсімдікқоректілер көбінесе мал шаруашылығының пайдасына қауіп төндіргені үшін нысанаға алынады; мысалы, Амазония аймағындағы орманды жоюдың 91%-ына мал шаруашылығы себепші. Сонымен қатар, мал шаруашылығы парниктік газдар шығарады. Сиырлар күніне 570 миллион текше метр метан шығарады, бұл планетадағы метан шығарындыларының 35-40%-ын құрайды. Сонымен қатар, мал шаруашылығының адамның қызметінен туындаған азот оксидінің барлық шығарындыларының 65%-ына жауапты екені белгілі.
Жануарлардың әл-ауқаты
XVIII ғасырдан бері адамдар шаруашылық жануарларының әл-ауқаты туралы көбірек алаңдаушылық білдіріп келеді. Әл-ауқатты бағалаудың мүмкін шараларына ұзақ өмір сүру, мінез-құлық, физиология, көбею, аурулардан қорғалғандық және иммундық басудан қорғалғандық жатады. Жануарлардың қамын қорғау стандарттары мен заңдары бүкіл әлемде қабылданды, бұл батыс әлемінде кең таралған утилитаризм принципімен үлкен сәйкестікте: адамдар адам емес жануарларды пайдалануы моральдық тұрғыдан қабылданды, егер оларға қажетсіз азап келтірмесе және адамдарға тиесілі пайда, малға тиесілі зияннан артық болса. Алайда, қарсы пікір бойынша жануарлардың өз құқықтары бар, оларды мүлік деп қарастыруға болмайды, оларды пайдалану қажет емес және адамдар оларды ешқашан пайдаланбауы керек. Жануарларды тікелей экспорттау, мысалы, Таяу Шығыстағы сияқты малға деген әлемдік сұранысты қанағаттандыру мақсатында артты. Жануарлар құқықтарын қорғаушылар жануарларды ұзақ қашықтыққа тасымалдауға қарсылық көрсетті, нәтижесінде 2003 жылы Жаңа Зеландиядан тікелей экспортқа тыйым салынды.
Мәдениетте
18 ғасырдан бері фермер Джон Булл ағылшын ұлттық бейнесін көрсетеді, бастапқыда Джон Арбутноттың саяси сатираларында, кейін Джеймс Гиллрей мен Джон Тенниел сияқты суретшілердің карикатураларында. Ол тамақ, сыра, иттілер, жылқы және ауылдық ойындарды жақсы көреді; ол өте практикалық, қарапайым және интеллектуалдыққа қарсы. Ферма жануарлары балалар кітаптары мен әндерінде жиі кездеседі; мал шаруашылығының нақты жағдайы көбінесе бұрмаланып, жұмсатылып немесе әдемілендіріледі, соның салдарынан балаларға ферма өмірі туралы толығымен қияли әңгіме айтылады. Кітаптарда көбінесе әдемі ауылда еркін жүретін бақытты жануарлар бейнеленеді, бұл сурет қазіргі заманғы қарқынды шаруашылықтың бейперде, механикалық процестерімен мүлдем қарама-қайшы. Мысалы, шошқалар Беатрикс Поттердің бірнеше «кішкентай кітаптарында», А.А. Милннің «Винни-Пух» әңгімелеріндегі Пиглет рөлінде, ал Дик Кинг Смиттің «Қой шошқасы» романында Бейб және Э.Б. Уайттың «Шарлоттаның торы» кітабында Вилбур ретінде, сондай-ақ сойылатын жануарлар туралы ишарамен біршама қараңғы түрде де кездеседі. Шошқалар көбінесе «қуаныштылықтың, жақсы көңіл-күйдің және әділдіктің» символы болып табылады. Осы кітаптардың көптегені толығымен антропоморфтық сипатқа ие, ферма жануарларын киімге киізіп, екі аяқпен жүріп, үйлерде тұрып, адамдарға тән іс-әрекеттер жасайды. Көптеген қала балалары мал шаруашылығымен алғаш рет жануарларды қолымен ұстауға болатын фермада танысады. Бұл инфекцияға шағу қаупін тудырады, әсіресе балалар жануарларды ұстағаннан кейін қолдарын жумайтын болса; 2009 жылы британдық интерактивті ферманы барып көрген 93 адамға E. coli бактериясы жұқтырды. АҚШ-тағыдай тарихи фермалар фермада тұруға және «ол үшін төлеуге дайын адамдарға шаруашылықтың мұқият таңдалған нұсқасын» ұсынады, кейде келушілерге индустриялық дәуірге дейінгі белгісіз уақыттан бастап мал шаруашылығының романтикалық бейнесін сыйлайды.