Текстік безделдік пен мазмұнды бөліп көрсету әдістері

Кіріспе

Типографиялық ерекшелеу

Типографияда, мәтіндегі сөздерді қалған мәтіннен өзгеше стильдегі қаріппен күшейту, оларды назарға ілу үшін жасалады. Бұл, сөйлеудегі просодиялық стресске балама болып табылады.

Әдістер және қолдану

Батыс типографиясындағы ең көп таралған әдістер қаріптің өзгеруі немесе модификациясы арқылы баса назар аударудың жалпы техникасына жатады: курсив, қалың әріп және тағы да басқа әдістер. Оларға әріптердің үлкен немесе кішкентай болуын өзгерту, сондай-ақ аралықтарды реттеу, ал *қосымша графикалық белгілер* де кіреді.

Қаріп стилі мен нұсқалары

Адамның көзі "мәтіннің жарықтығы" арасындағы айырмашылықтарды өте жақсы сезеді. Сондықтан, мәтіннің "қаралығын" өзгерту арқылы қолданылатын басымдық түрлерін ажыратуға болады, бұл кейде типографиялық түс деп те аталады. Қаралыққа көп әсер етпейтін басымдық құралы – италик, яғни мәтіннің сызықтық стилімен жазылуы, немесе әрбір әріптің тік бағыты солға немесе оңға қарай еңкеюі. Осы екі техниканың бірін қолдану арқылы (көбінесе әрбір қаріп үшін тек біреуі қолжетімді), сөздерді мәтіннің қалған бөлігінен көп ерекшелендірмей-ақ бөліп көрсетуге болады (көзге түспейтін баса көрсету). Бұл кітап атаулары, шетел тілдеріндегі сөздер немесе ішкі монологтар сияқты, ерекше контексті бар бөлімдерді белгілеу үшін қолданылады. Бірнеше ұяласқан басымдық деңгейлері үшін қаріп әдетте (тік) рим стиліне қайта ауыстырылады немесе оның орнына тырнақшалар қолданылады, бірақ кейбір қаріптер отбасылары үшінші, визуалды түрде ерекшеленетін стиль үшін тік италик ұсынады. Ал, қалың қаріптер мәтіннің әріптерін айналасындағы мәтінге қарағанда қалыңдатады. Қалың қаріптер әдеттегі мәтіннен күрт ерекшеленеді және мәтіннің мазмұнына маңызды кілт сөздерді бөліп көрсету үшін жиі қолданылады. Мысалы, баспа сөздіктерде кілт сөздерді көбінесе қалың қаріппен жазады, ал жазбалардың атаулары дәстүрлі түрде қалың қаріппен белгіленеді. Бөлімнің бірінші жолы үшін, кейде құлап түсетін әріппен бірге немесе оның орнына, немесе библиографиядағыдай жеке есімдер үшін кіші әріптер де қолданылады. Егер мәтін серифтік қаріппен жиналған болса, сөздерді серифсіз қаріппен бөліп көрсетуге болады. Бұл тәсіл латын әліпбиінде көне саналады және компьютерлерде қиын, өйткені қаріптер енді стандартты негізбен құю цехтарынан шығарылмайды, сондықтан қаріпті ауыстыру жол аралығын бұрмалауы мүмкін. Бірақ, сәйкес келетін серифтік және серифсіз нұсқалары бар кейбір қаріптер супер-отбасыларын пайдалану арқылы бұл мүмкін, бірақ олар көбінесе қазіргі заманғы компьютерлерде жүйелік қаріптер ретінде ұсынылмайды. Жапон типографиясында, ауыр Минчо қаріптерінің оқылуы нашарлағандықтан, бұл тәсіл жиі қолданылады. Бұл әдістердің ішінде ең көнесі – италик, кіші және бас әріптер, ал қалың қаріптер мен серифсіз қаріптер тек XIX ғасырда пайда болды.

The human eye is very receptive to differences in "brightness within a text body." Therefore, one can differentiate between types of emphasis according to whether the emphasis changes the "blackness" of text, sometimes referred to as typographic color. A means of emphasis that does not have much effect on blackness is the use of italics, where the text is written in a script style, or oblique, where the vertical orientation of each letter of the text is slanted to the left or right. With one or the other of these techniques (usually only one is available for any typeface), words can be highlighted without making them stand out much from the rest of the text (inconspicuous stressing). This is used for marking passages that have a different context, such as book titles, words from foreign languages, or internal dialogue. For multiple, nested levels of emphasis, the font is usually alternated back to (upright) roman script, or quotation marks are used instead, although some font families provide upright italics for a third visually distinct appearance. By contrast, a bold font weight makes letters of a text thicker than the surrounding text. Bold strongly stands out from regular text, and is often used to highlight keywords important to the text's content. For example, printed dictionaries often use boldface for their keywords, and the names of entries can conventionally be marked in bold. Small capitals are also used for emphasis, especially for the first line of a section, sometimes accompanied by or instead of a drop cap, or for personal names as in bibliographies. If the text body is typeset in a serif typeface, it is also possible to highlight words by setting them in a sans serif face. This practice is often considered archaic in Latin script, and on computers is complicated since fonts are no longer issued by foundries with a standard baseline, so switching font may distort line spacing. It is still possible using some font super families, which come with matching serif and sans serif variants, though these are not generally supplied with modern computers as system fonts. In Japanese typography, due to the reduced legibility of heavier Minchō type, the practice remains common. Of these methods, italics, small capitals and capitalization are oldest, with bold type and sans serif typefaces not arriving until the nineteenth century.

Хат аралығы

Тағы бір баса көрсету тәсілі – әріптердің арасын кеңіту, оларды қараңғылатудың орнына, бірақ қараңғылықтың айқын болуын сақтау. Бұл қалың әріптерге кері әсер етеді: баса көрсетілген мәтін айналасындағы мәтіннен ақшыл болады. Бұл көбінесе қара әріптерді жинақтауда және теріскеш машиналардағы қолжазбаларда қолданылады, бірақ осы жағдайлармен ғана шектелмейді. Мұндай әріптер арасы неміс тілінде «sperren» деп аталады, оны «аралықты кеңіту» деп аударуға болады. Қорғасын әріптермен басу кезінде, әріптердің арасына ені шамамен сегізінші em-ге тең қосымша, баспаға жатпайтын металл тілімдері қосылып, аралық жасалған. Теріскеш машиналарда баса көрсетілген сөздің әр әрпі арасында толық бос орын, ал сөздің алдында және артында да бір бос орын қойылған. Қара әріптер үшін қалың әріптерді жасау мүмкін емес еді, себебі әріптер стандартты түрінде өте қараңғы болды, ал (көбінесе) теріскеш машиналарда тек бір ғана шрифт болды. Әріптер арасын кеңіту жиі қолданылса да, кейде әртүрлі шрифттер (мысалы, Фрактур ішіндегі Швабахер), сызықтар немесе бояу, әдетте қызыл сия қолданылған. Қара әріптер Еуропаның неміс тілді аймақтарында басқа аймақтарға қарағанда ұзақ уақыт қолданылғандықтан, әріптер арасын кеңіту неміс тіліне тән деп есептеледі, бірақ ол басқа тілдерде де, соның ішінде ағылшын тілінде де қолданылған. Дегенмен, әсіресе неміс тілінде, мұндай баса көрсету қазіргі заманғы шрифттерде де қолданылуы мүмкін, мысалы, курсивтер басқа семантикалық мақсаттарға қызмет ететін жағдайларда (лингвистикадағыдай) және баса көрсетудің басқа тәсілдері (мысалы, кіші әріптер) оңай қол жетімді немесе қолайлы болмағанда. Қазіргі таңда неміс тілінде оның кәсіби қолданысы өте шектеулі. Мұндай аралықты қолдану поляк тілінде де дәстүрлі түрде кездеседі. Неміс орфографиялық (немесе типографиялық) ережелері міндетті қара әріптердің лигатураларын сақтауды талап етеді. Яғни, st, ch, ck және tz әріптері ß әрпі сияқты біріктіріліп жазылады, ал ff және si сияқты қосымша лигатуралар (кішкентай) аралықпен бөлінеді. Басқа жазу жүйелері мұндай күрделі ережелерді жасаған жоқ, себебі аралық оларда сирек кездеседі. Кирилл әрпінде де сөздерді баса көрсету үшін әріптер арасын кеңіту кең таралған. Кирилл әрпіне арналған мұндай тәсіл кирилл курсиві мен кіші әріптердің қолданысқа енуімен ескірді.

Another means of emphasis is to increase the spacing between the letters, rather than making them darker, but still achieving a distinction in blackness. This results in an effect reverse to boldface: the emphasized text becomes lighter than its environment. This is often used in blackletter typesetting and typewriter manuscripts, but by no means restricted to those situations. This letter spacing is referred to as sperren in German, which could be translated as "spacing out": in typesetting with letters of lead, the spacing would be achieved by inserting additional non printing slices of metal between the types, usually about an eighth of an em wide. On typewriters a full space was used between the letters of an emphasized word and also one before and one after the word. For black letter type boldface was not feasible, since the letters were very dark in their standard format, and on (most) typewriters only a single type was available. Although letter spacing was common, sometimes different typefaces (e. g. Schwabacher inside Fraktur), underlining or colored, usually red ink were used instead. Since blackletter type remained in use in German speaking parts of Europe much longer than anywhere else, the custom of letter spacing is sometimes seen as specific to German, although it has been used with other languages, including English. Especially in German, however, this kind of emphasis may also be used within modern type, e. g. where italics already serve another semantic purpose (as in linguistics) and where no further means of emphasis (e. g. small caps) are easily available or feasible. Its professional use today is very limited in German. This use of spacing is also traditionally found in Polish. German orthographic (or rather typographic) rules require that the mandatory blackletter ligatures are retained. That means, ſt, ch, ck, and tz are still stuck together just as the letter ß, whereas optional, additional ligatures like ff and ſi are broken up with a (small) space in between. Other writing systems did not develop such sophisticated rules since spacing was so uncommon therein. In Cyrillic typography, it also used to be common to emphasize words using letter spaced type. This practice for Cyrillic has become obsolete with the availability of Cyrillic italic and small capital fonts.

Төмендеген

Кәсіби батыс типографиясы әдетте мәтін ішіндегі баса көрсету үшін әріптердің астын сызуды қолданбайды. Корректура кезінде астын сызу (немесе астын тызу) – бұл қолжазбада немесе машинописьте баспагерге «осы мәтінді курсивпен басыңыз» деген нұсқау беру үшін қолданылатын қағида. Қазіргі заманғы құжаттарда мазмұнды баса көрсету мақсатымен оны қолдану көне әдет саналады. Интернет беттерінде гиперсілтемелер көбінесе оларды анықтау үшін, баса көрсету үшін емес, асты сызылған күйде көрсетіледі. Астын сызу оқырманның баспа мәтініне қосымша белгілеуі сияқты, қосымша баса көрсету үшін де қолданылады.

Қаптамасы

Араб тілінде мәтінді баса көрсету үшін әріптердің үстінен сызық жүргізу дәстүрлі. Бұл Құранда байқалады, онда Тилауа Сүждесі орындалатын сөздің үсті сызылған.

Белгілеу белгілері

Кейде баса көрсету үшін цитата белгілері қолданылады. Алайда, бұл белгілерді дұрыс пайдаланудың жалпы түсінігімен, әсіресе қорқынышты цитаталармен қайшылыққа түсіп, оқырманға көздегеннен өзгеше әсер қалдыруы мүмкін. Қытай тілінде мәтіннің негізгі бөлігінде баса назар аударуды "баса белгісі" (着重號／着重号) арқылы көрсету қабылданған. Бұл әлі де мектептерде оқытылады, бірақ практикада көбінесе қолданылмайды, мүмкін, көптеген компьютерлік бағдарламалық жасақтамаларда оны жасау қиын болғандықтан. Соның салдарынан, батыс мәтінінде баса назар аудару үшін қолданылатын тәсілдер жиі қолданылады, тіпті олар қытай тілі үшін тиімсіз деп есептелсе де (мысалы, мәтінді сызып көрсету немесе көлбеу етіп жазу). Жапон мәтіндерінде катакана қолайсыз болған жағдайда, баса назар "баса нүктелер" (圏点 немесе 傍点) арқылы көрсетіледі, олар көлденең жазуда кандзи мен оған қоса берілген фуригананың үстіне, ал тік жазуда оң жағына қойылады. Жапон тілінде де ұқсас қолданылатын "баса сызық" (傍線) бар, бірақ ол сирек кездеседі. Корей мәтіндерінде әр хангыль немесе ханча әрпінің үстіне нүкте қойылады. Армян тілінде շեշտ (šešt) белгісі (՛ ) қолданылады. Интернеттегі сайттарда және басқа да онлайн қызметтерде, сондай-ақ, теріскештерде бай мәтін әрқашан қол жетімді болмайды. Жұлдызшалар кейде баса көрсету үшін қолданылады ("Бұл *шынымен* жаман болды"). Кем нəзік жағдайда, сызықтар қолданылуы мүмкін, олар сызылған мәтінге ұқсайды ("Бұл шынымен жаман болды"). Сөздердің арасына нүктелер қою арқылы ("That. was. really. bad.") толық сөйлемдерді баса айтуға болады, бұл сөйлеу жылдамдығын баяулату арқылы күшті әсер етуді еске түсіреді. Кейбір жағдайларда, мәтінді өңдейтін жүйе мәтін жіберілгеннен кейін мәтін мен жұлдызшаларды автоматты түрде қалың әріппен көрсетеді. Markdown осы концепцияның кең таралған формализациясы болып табылады.

Түсі

Түстер мән беру үшін маңызды. Мәтіндегі маңызды сөздер басқаларынан өзгеше түспен көрсетілуі мүмкін. Мысалы, көптеген сөздіктерде негізгі сөздер үшін басқа түс қолданылады, ал кейбір діни мәтіндерде құдайлардың сөздері қызыл түспен жазылады, бұл әдетте "рубрика" деп аталады. Эфиопия әрпінде қызыл түс латын әрпіндегі курсивке ұқсас қолданылады. Оқырман қосымша баса көрсету үшін көбінесе маркерлер қолданады, олар қара түсті мәтіннің ақ фонына жарқыраған түс қосады.

Дизайн

Оның көптеген дизайндары бар. Итальян мен қалың әріптердің екеуін де қолдана отырып, мәтіннің маңызды бөліктерін дұрыс көрсету үшін бірдей қаріп отбасының басқа стиліне ауысу жеткілікті; мысалы, Arial қаріпіндегі негізгі мәтінді оның қалың немесе итальян стилімен алмастыру арқылы. Кәсіби типографиялық жүйелер, соның ішінде көптеген қазіргі заманғы компьютерлер, итальян әрпін жасау үшін әріптерді оңға қарай еңкейте салмайды (мұндай әрекет көлбеу немесе қисайту деп аталады), оларды қалың әріптер үшін екі рет немесе қараңғырақ басып шығармайды, немесе кішкентай әріптердің (мысалы, x және o) биіктігіне дейін үлкен әріптерді өзгерте алмайды, керісінше, қажетті эффектіні қамтамасыз ететін толығымен басқа қаріптерді пайдаланады. Мысалы, 'w' әрпі тік түрімен салыстырғанда, итальян стилінде мүлдем басқаша көрінеді. Осы себепті, қаріптер кем дегенде төрт түрде болуы керек (компьютерлік жүйелерде әдетте төрт қаріп файлы түрінде): негізгі, қалың, итальян және қалың итальян стилінде, барлық мүмкін комбинацияларды қамтамасыз ету үшін. Кәсіби қаріптер танымал қаріптер үшін қараңғылықтың әртүрлі деңгейлерімен тіпті көптеген нұсқаларды ұсынады. Егер мұндай қаріптер қолжетімді болмаса ғана, түпнұсқа қаріпті алгоритмдік түрде өзгерту арқылы итальян немесе қалың әріптердің эффектін имитациялауға болады. Қазіргі латын әліпбиінің екі стандартты қалыңдықпен келетін қаріптер жүйесі – негізгі (немесе "римдік"), итальян, қалың және қалың итальян – салыстырмалы түрде жаңа құбылыс, ол 20 ғасырдың басына дейін дамыды. Қазіргі "римдік" қаріптер шамамен 1470 жылдар шамасында, ал итальян қаріптері 1500 жылдар шамасында пайда болды және 17 ғасырдың басында мәнді бөліп көрсету үшін кеңінен қолданылды. Қалың қаріптер 19 ғасырға дейін пайда болған жоқ, ал бастапқыда қаріптерде қалың салмаққа сәйкес келетін нұсқалары болмады; оның орнына, жалпы қалың қаріп, кейде Кларендон немесе басқа да тік сызықты қаріптер қолданылатын. Кейбір кітаптарда, қалың қаріптер пайда болмай тұрып, мәнді көрсету үшін қара әріптерге ауысу арқылы көрсетілген. Кәсіби есептер сияқты құжаттарда кәсіби пайдалануға арналған кейбір қаріптер отбасылары қалың стильдегі сандардың енін, негізгі (қалың емес) сандардың енімен бірдей етеді, сондықтан қалың стильдегі қосындының жалпы саны, негізгі стильдегі қосындының цифрларының астына тура келеді.

There are many designs. With both italics and boldface, the emphasis is correctly achieved by swapping into a different font of the same family; for example by replacing body text in Arial with its bold or italic style. Professional typographic systems, including most modern computers, would therefore not simply tilt letters to the right to achieve italics (that is instead referred to as slanting or oblique), print them twice or darker for boldface, or scale majuscules to the height of middle chamber minuscules (like x and o) for small caps, but instead use entirely different typefaces that achieve the effect. The letter 'w', for example, looks quite different in italic compared to upright. As a result, typefaces therefore have to be supplied at least fourfold (with computer systems, usually as four font files): as regular, bold, italic, and bold italic to provide for all combinations. Professional typefaces sometimes offer even more variations for popular fonts, with varying degrees of blackness. Only if such fonts are not available should the effect of italic or boldface be imitated by algorithmically altering the original font. The modern Latin alphabet system of fonts appearing in two standard weights, with the styles being regular (or "Roman"), italic, bold and bold italic is a relatively recent development, dating to the early twentieth century. Modern "Roman" type was developed around the 1470s, while italic type was developed around 1500 and was commonly used for emphasis by the early 17th century. Bold type did not arrive until the nineteenth century, and at first fonts did not have matching bold weights; instead a generic bold, sometimes a Clarendon or other kind of slab serif, would be swapped in. In some books printed before bold type existed, emphasis could be shown by switching to blackletter. Some font families intended for professional use in documents such as business reports may also make the bold style numbers take up the same width as the regular (non bold) numbers, so a bold style total lines up below the digits of the sum in regular style.

Ұсынымдар мен талаптар

Тіл білімі профессоры Ларри Траск: "Бір сөзді немесе сөз тіркесін үлкен әріптермен жазып, оны баса көрсетуге болады", - деген. Бірақ, "Дегенмен, жалпы алғанда, баса көрсету үшін үлкен әріптерді емес, курсивті қолдану артық" дейді. Көптеген университет зерттеушілері мен академиялық журнал редакторлары, қажет болмаса, сөзді баса көрсету үшін курсивті немесе басқа тәсілдерді қолданбауға кеңес береді. Мысалы, Қазіргі тілдер қауымдастығы "академиялық мәтінде мағынаны баса көрсету үшін курсивті қолдануға қарсы, себебі ол қажет емес – көбінесе, сөздер өздігінен, типографиялық көмексіз жақсы жұмыс істейді". Баса көрсету сөйлеуде пайдалы болғандықтан, бейресми немесе журналистік жазуда орын табуы мүмкін, бірақ академиялық дәстүрлерде курсивті тек сөйлемнің мағынасы дұрыс түсінілмеу қаупі болғанда ғана қолдану ұсынылады, тіпті осы жағдайда да сөйлемді қайта жазу артық деп есептеледі. Ресми жазуда оқырман мәтінді өзі түсініп, дұрыс интерпретациялауы күтіледі, автордың нақты ниеті дұрыс деп есептелмейді. Курсив академиялық жазуда көбінесе сілтеме берілген мәтіндер мен шетел тілдеріндегі сөздер үшін қолданылады. Сол сияқты, үлкен әріптер мен сызудың да ерекше мағыналары бар, олар ресми жазуда баса көрсету үшін сирек қолданылады.