Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Америкалық мұз хоккейі ойыншысы
the American ice hockey player
Поти ( ; грузинше: ფუთი; лаз тілінде: ჶაში/Faşi немесе ფაში/Paşi) – Грузиядағы, Қара теңіздің шығыс жағалауында, елдің батысындағы Самегрело-Земо-Сванети аймағында орналасқан портовый қала. Ежелгі грек колониясы Фазистің орнына жақын салынған және одан атын алған қала 20 ғасырдың басынан бері маңызды портовый қала және өнеркәсіптік орталыққа айналды. Бұл қала сонымен қатар негізгі теңіз базасы мен Грузия теңіз күштерінің штабына да ие.
Poti ( ; Mingrelian: ფუთი; Laz: ჶაში/Faşi or ფაში/Paşi) is a port city in Georgia, located on the eastern Black Sea coast in the region of Samegrelo Zemo Svaneti in the west of the country. Built near the site of the ancient Greek colony of Phasis and deriving its name from the same, the city has become a major port city and industrial center since the early 20th century. It is also home to a main naval base and the headquarters of the Georgian Navy.
Этимология
Поти атауы Фазиспен байланысты, бірақ этимологиясы ғалымдар арасындағы пікірталас нысаны болып табылады. "Фасис" (Φάσις) алғаш рет Гесиодтың "Теогониясында" (шамамен б.з.д. 700 ж.) өзеннің аты ретінде тіркелген, қаланың емес. 1938 жылы Эрих Диль атаудың грек тіліне жатпайтын шығу тегін алғаш ұсынғаннан бері және Фазис жергілікті су атауының туындысы болуы мүмкін деген болжам айтқаннан бері, атауды прото-грузин тіліндегі Zan *Poti, сван тіліндегі *Pasid, тіпті "алтын өзен" деген мағына беретін семит сөзімен байланыстыратын бірнеше түсіндірмелер ұсынылды.
The name Poti is linked to Phasis, but the etymology is a matter of a scholarly dispute. "Phasis" (Φάσις) is first recorded in Hesiod's Theogony (c. 700 BC) as a name of the river, not a town. Since Erich Diehl, 1938, first suggested a non Hellenic origin of the name and asserted that Phasis might have been a derivative of a local hydronym, several explanations have been proposed, linking the name to the Proto Georgian Zan *Poti, Svan *Pasid, and even to a Semitic word, meaning "a gold river".
Ежелгі және ортағасырлық тарих
Поти мен оның айналасындағы аймақтардың тарихы 26 ғасырдан астамды құрайды. Классикалық антикалық дәуірде және ерте орта ғасырларда, бұл жерді грек полисі Фазис мекендеген, оны Милеттен келген отарлаушылар, Темистагор бастауымен б.з.д. VII ғасырдың соңында, немесе б.з.д. VI ғасырдың басында құрған. Грек мифологиясындағы Ясон мен аргонавттардың Алтын жүнді іздеу саяхаты осы порт арқылы Грузияға кірген және бүгінгі Кутаисиге дейін өзен бойымен жол тартқан. Көп жылдық күмәндер мен ғылыми пікірталастардан кейін, қазіргі су асты археологиясының нәтижесінде қиын жағдайларда осы елді мекеннің орны анықталды. Көне грек авторы Страбон баяндағандай, Фазистің бір жағында орналасқан көл, қазір оны немесе оның бір бөлігін жауып тастаған. Дегенмен, қаланың нақты орналасқан жері және оның қираған орындарының сәйкестігі туралы бірқатар сұрақтар, Риони өзенінің төменгі ағысының ылғалды жерлер арқылы бағытын өзгертуге бейімділігіне байланысты, ғасырлар бойындағы аймақтың геоморфологиялық процестеріне байланысты әлі де ашық күйінде қалып отыр. Фазис классикалық кезеңде Колхидадағы сауда және мәдениеттің маңызды орталығы болған сияқты. Фазис өзені бойындағы аймақ, Страбон мен Плинийдің куәлігінше, Үндістаннан Қара теңізге дейінгі сауда жолының маңызды бөлігі болды. Б.з.д. VI-II ғасырларда қала осы байланыстарда белсенді рөл атқарды. Үшінші Митридат соғысы кезінде Фазис Римнің бақылауына көшті. Римнің бас қолбасшысы Помпей, Ибериядан Колхидаға өткен соң, б.з.д. 65 жылы Эвксин флотының адмиралы, легат Сервилиймен осы жерде кездесті. Христиан діні қабылдағаннан кейін, Фазис грек епархиясының орталығы болды, оның епископтарының бірі, Кир, 630-641 жылдар аралығында Александрия патриархы болды. Шығыс Рим және Сасанидтік Иран империялары арасындағы Лазик соғысы (542-562) кезінде Иран әскерлері Фазиске шабуыл жасады, бірақ сәттілікке жете алмады. VIII ғасырда "Поти" атауы грузин жазбаларында пайда болды. Ол Грузия Корольдігінің теңіз саудасының маңызды орталығы болып қала берді және ортағасырлық еуропалық саяхатшыларға Фассо деп белгілі болды. 14 ғасырда генуэздіктер сауда бекетін құрды, бірақ ол көп ұзаққа созылмады.
The recorded history of Poti and its environments spans over 26 centuries. In Classical antiquity and the early Middle Ages, the area was occupied by the Greek polis of Phasis which was established by the colonists from Miletus led by one Themistagoras at the very end of the 7th, and probably at the beginning of the 6th century BC. The famed Greek semi mythological voyage of Jason and the Argonauts in search of the Golden Fleece would have entered Georgia at this port and traveled up the river to what is today Kutaisi. After many years of uncertainty and academic debate, the site of this settlement now seems to be established, thanks to underwater archaeology under tough conditions. Apparently, the lake which the well informed Ancient Greek author Strabo reported as bounding one side of Phasis has now engulfed it, or part of it. Yet, a series of questions regarding the town’s exact location and identification of its ruins remain open due largely to the centuries long geomorphological processes of the area as the lower reaches of the Rioni are prone to changes of course across the wetland. Phasis appears to have been an important center of trade and culture in Colchis throughout the Classical period. The section along the river Phasis was a vital component of the presumed trade route from India to the Black Sea, attested by Strabo and Pliny. Between the 6th and 2nd centuries BC, the town played an active role in these contacts. During the Third Mithridatic War, Phasis came under Roman control. It was where the Roman commander in chief Pompey, having crossed into Colchis from Iberia, met the legate Servilius, the admiral of his Euxine fleet in 65 BC. After the introduction of Christianity, Phasis was a seat of a Greek diocese, one of whose bishops, Cyrus, became a Patriarch of Alexandria between 630 and 641 AD. During the Lazic War between the Eastern Roman and Sassanid Iranian empires (542 562), Phasis was attacked, unsuccessfully, by Iranian soldiers. In the 8th century, the name Poti entered Georgian written sources. It remained a place of maritime trade within the Kingdom of Georgia and was known to medieval European travelers as Fasso. In the 14th century, the Genoese established a trading factory, which proved to be short lived.
Қазіргі тарих
1578 жылы Потиді Осман империясы басып алды. Түріктер қаланы Фаш деп атап, нығайтып, Кавказдың маңызды құл сату орталығына айналдырды. 1640 жылы батыс грузин князьдерінің біріккен әскері Потиді қайтарып алды, бірақ 1723 жылы қала қайтадан Осман империясының ықпалына түсті. 1770 және 1771 жылдары рус-грузин күштері Потиді Османдықтардан қайтаруға тағы бір сәтсіз әрекет жасады. 1800 жылдары Ресей Грузияның көп бөлігін бақылауға алғаннан кейін, түрік гарнизонын Потиден қууға тағы да тырысты және 1809 жылы Мингрелия ханшайымы Нино басқаратын грузин жасақтарының көмегімен осыны іске асырды. Бірақ Бухарест шартында (1812) бекініс Османдықтарға қайтарылды. Келесі орыс-түрік соғысы 1828 жылы Потиді Ресейдің басып алуына әкелді. (Қара теңіз жағалауын Ресей басып алу туралы қараңыз.) Қала Кутаиси губерниясына бағынышты болды және 1858 жылы порт қаласы мәртебесін алды. Теңіз порты 1863-1905 жылдар аралығында қайта жаңартылды. 1872 жылы қала Кавказ теміржолының соңғы станциясы болды, ал бұл жол тікелей Тифлис (Тбилиси) қаласына дейін созылды. Поти 1894-1912 жылдар аралығында Нико Николадзе қала басшысы болған кезде айтарлықтай өсіп, маңыздырақ атанды. Қазіргі Потидің негізін қалаушы саналатын Николадзе театр, үлкен кафедралық собор, екі гимназия, электр станциясы, мұнай өңдеу зауыты сияқты көптеген жаңару және құрылыс жобаларын жүзеге асырды. 1900 жылға қарай Поти Қара теңіздегі маңызды порттардың біріне айналып, Грузияның марганец пен көмірінің көп бөлігін экспорттады. Бірінші орыс революциясы кезінде Поти 1905 жылдың желтоқсан айында жұмысшылардың ереуілі мен баррикадалармен күрес ошағына айналды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, 1914 жылдың 7 қарашасында Османдық SMS Breslau кемесі Поти портының жанында пайда болып, теміржол аулаларын үштен бір сағатқа бомбалауға ұшыратты, бірақ ешқандай тікелей салдары болмады. 1918-1921 жылдар аралығындағы қысқа мерзімді тәуелсіздік кезеңінде Поти Грузияның Еуропаға қарайтын терезесі болды және неміс және британдық экспедициялық күштерінің кіру қақпасы қызметін атқарды. 1918 жылдың 28 мамырында Потиде Грузиямен одақтасу туралы алдын ала шартқа қол қойылды. 1921 жылдың 14 наурызында Поти Кеңес Ресейінің Қызыл әскерлері басып алып, Грузияда Совет үкіметін орнатты. Кеңес дәуірінде Поти өзінің маңызды теңіз порты қызметін сақтап, қала одан әрі индустрияландырылып, әскерилендірілді. 2008 жылғы Ресеймен болған соғыс кезінде Ресей әскери ұшақтары портқа шабуыл жасады. 12 тамызда атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылғанымен, орыс әскерлері келесі айда кері шегінгенше қала маңындағы аймақты басып алды.
In 1578, Poti was conquered by the Ottoman Empire. The Turks, who knew the town as Faş, heavily fortified it and made it into one of their Caucasian outposts which were also home to a great slave market. A combined army of the western Georgian princes recovered Poti in 1640, but the town fell under the Ottoman sway again in 1723. Another futile attempt to dispossess the Ottomans of Poti was made by Russo Georgian forces in 1770 and 1771. Once Russia took control of most of the principal Georgian lands in the 1800s, it again attempted to evict the Turkish garrison from Poti and succeeded in doing so with the help of Georgian auxiliaries under the command of Nino, Princess of Mingrelia in 1809, but was coerced to return the fortress to the Ottomans in the Treaty of Bucharest (1812). The next Russo Turkish War resulted in the capture of Poti by Russia in 1828. (See Russian conquest of the Caucasus#Black Sea Coast.) The town was subordinated to the Governorate of Kutais and granted the status of a port town in 1858. The seaport was reconstructed between 1863 and 1905. In 1872, the town became the terminus of the Caucasian railway, whence the line led directly to Tiflis (Tbilisi). Poti particularly grew in size and importance during the mayorship of Niko Nikoladze between 1894 and 1912. Considered to be the founding father of modern Poti, Nikoladze presided over a series of modernizing and construction projects, including a theatre, a large cathedral, two gymnasia, a power station, an oil refinery, etc. By 1900, Poti had become one of the major ports on the Black Sea, exporting most of Georgia’s manganese and coal. During the First Russian Revolution, Poti became a scene of workers' strikes and barricade fighting in December 1905. At the beginning of World War I, on November 7, 1914, the Ottoman SMS Breslau appeared off the port of Poti and subjected the railway yards there to a bombardment that lasted three quarters of an hour, without any direct results. During a brief period of independence in 1918–1921, Poti was Georgia’s principal window to Europe, also serving as the portal of entry for successive German and British expeditionary forces. On May 28, 1918, a German Georgian preliminary treaty of alliance was signed at Poti. On March 14, 1921, Poti was occupied by the invading Red Armies of Soviet Russia which installed a Soviet government in Georgia. During the Soviet era, Poti retained its principal function as a seaport and the town was further industrialized and militarized. During the 2008 war with Russia, Russian warplanes attacked the port. Although a ceasefire was declared on August 12, the Russian troops continued to occupy the environs of the city until being withdrawn the next month.
География және климат
Поти Грузия астанасы Тбилисидің батысында, Батыс Грузияның ірі өзені Рионидің Қара теңізге құятын жерінде пайда болған батпақты дельтада орналасқан. Қала теңіз деңгейінен 2 метр биіктікте жатыр. Потидің төңірегіндегі батпақтардың бір бөлігі қалпына келтіріліп, қазір цитрус плантацияларына пайдаланылуда. Қала Колхети ұлттық паркімен қоршалған. Оның оңтүстік-шығысында Капарчина өзені, ал оңтүстік-батысында Палиастоми көлі орналасқан. Оңтүстікке қарай Мальтаква ауылы жатыр, ол жергілікті жағажай курорты. Қаланың климаты ылғалды субтропиктік (Köppen: Cfa, Trewartha: Cf), салқын қыстар мен ыстық жаздарға тән. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері , ал ең жоғары тәуліктік жауын-шашын мөлшері 2008 жылдың 23 маусымында тіркелген . Жылына 2,6 күн ғана қар жамылғысы байқалады.
Poti is situated west of Georgia’s capital, Tbilisi, in a marshy delta created by the major river of western Georgia, the Rioni, at its entrance into the Black Sea. The city lies at an altitude of above sea level. A portion of Poti's environs recovered from the marshes now accommodate citrus plantation. The city is surrounded by the Kolkheti National Park. It is flanked by the small river Kaparchina to the south east and Lake Paliastomi to the south west. Some to the south is the village Maltaqva, a local beach resort. The city's climate is humid subtropical(Köppen:Cfa, Trewartha:Cf) with cool winters and hot summers. Average annual precipitation is , with the highest recorded value of daily precipitation being on 23 June 2008. Only in 2.6 days per year snow cover is observed.
Экономика
Қызмет көрсету және тамақ өнеркәсібі экономиканың ең маңызды салаларын құрайды. Поти теңіз порты (жылдық 7,7 миллион тонна) жұмыс істеп тұр. Тбилисиге дейінгі темір жол осы портты Батумидегі табиғи жағажайдан гөрі тиімдірек етеді. 2008 жылдың сәуір айында Грузия Поти портының 51% үлесін БАӘ-нің Рас-Аль-Хайма (РАК) әмірлігінің Инвестициялық органына 49 жылдық басқару желісімен еркін индустриалды аймақты (FIZ) дамыту және жаңа порт терминалын басқару үшін сатты. Жаңа индустриалды аймақтың құрылысын Грузия президенті Михаил Саакашвили 2008 жылдың 15 сәуірінде ресми түрде ашты. 2009 жылдың қараша айында Керчь-Поти паромдық маршрутын ашу жоспарланған.
The service and food industries represent the most important sectors of the economy. The Poti Sea Port (7.7 million tons per annum) is operational. The railway to Tbilisi makes this a more useful port than the natural harbor at Batumi. In April 2008, Georgia sold a 51% stake of the Poti port to the Investment Authority of the UAE’s Ras Al Khaimah (RAK) emirate to develop a free industrial zone (FIZ) in a 49 year management concession, and to manage a new port terminal. The creation of a new FEZ was officially inaugurated by the President of Georgia Mikheil Saakashvili on April 15, 2008. As of November 2009, there were plans for a Kerch–Poti ferry route.
Спорт
Қаланың басты футбол командасы – «Колхетия 1913» Поти, олар «Фазиси» көпмақсатты стадионда ойнайды.
The town's main football team is Kolkheti 1913 Poti who play at the multi use Fazisi Stadium.
Оптика талшықтары желісі
2008 жылдың шілде айында Оңтүстік Осетия соғысына дейін бірнеше апта бұрын CS Tyco Decisive американдық кабель кемесі бортында Болгарияның Варна қаласынан Қара теңіз арқылы Поти, Грузияға дейін созылған ұзақ қашықтықты су асты байланыс кабелі салынды. Бұл кабельдік жүйе Грузия азаматтары үшін жеке меншіктегі алғашқы оптикалық талшықты жүйе болады. Грузиялықтар енді Түркия арқылы интернет, теледидар және телефон қызметтерін пайдалану үшін жоғары баға төлеудің орнына, өздерінің жеке жоғары жылдамдықты оптикалық талшықты интернет кабельдік жүйесін пайдалану үшін әлдеқайда аз төлей алады.
A long haul submarine communications cable Bulgaria–Georgia communications cable stretching from Varna, Bulgaria across the Black Sea to Poti Georgia was laid during the month of July 2008 onboard the American cable ship CS Tyco Decisive, just a couple of weeks prior to the South Ossetia War. This cable system will be Georgia's first privately owned fiber optic system for the citizens of Georgia. Instead of paying high prices for internet/TV/phone usage through Turkey, Georgians will now be able to pay much less for their own private high speed fiber optic cable internet cable system usage.
Әскери
Поти әскери-теңіз базасын Кеңес үкіметі 1941 жылдың шілдесінде, Екінші дүниежүзілік соғыста Германияның басып кіргенінен кейін бір ай өткен соң құрды. Базаны генерал-майор Михаил Куманин басқарды, ол Қара теңіз флотының құрамында жұмыс істеді және құрамында екі суасты кемелер дивизиясы, торпедалық қайықтар дивизиясы, жағалау күзеті қайықтары дивизиясы, екі мина тазартқыш, төрт жағалау және алты зымырандық батареясы бар еді. 1942 жылы Севастополь мен Новороссийск немістер басып алғаннан кейін бірнеше эсминец Потиге көшірілді, ол Батуми портымен бірге Қара теңіздегі әскери операцияларда (1941–44) қосалқы порт ретінде пайда болды. 1990 жылдардың басында Поти базасында Кеңес Одағының Қара теңіз флотының бірнеше кіші бөлімшелері орналасқан, бірақ Кеңес Одағы тарағаннан кейін маңызсыз болып қалды. 1992 жылдың желтоқсанында Ресей Поти әскери-теңіз базасынан барлық кемелерін және қару-жарағын шығарды, бірақ бір десанттық кеменің грузин ұлтындағы командирі Мәскеудің бұйрығына бағынбай, грузин туын көрсетті. Сол кезде Грузия үкіметі бірнеше қайықтан, теңіз жаяу әскерлерінің батальонынан, артиллерия дивизиясынан және байланыс бөлімінен тұратын Бірлескен теңіз бригадасын құрды. Бригада содан бері НАТО мүше елдерінің көмегімен кеңейтіліп, жаңадан жабдықталды. 1993 жылдың 9 қазанында соғысқа шыдаған Грузия елдегі Ресей әскери присутствиесін заңдастыруға және басқа әскери нысандармен қатар Поти базасын Ресей теңіз флотына жалға беруге мәжбүр болды. Алайда Грузия бұрын Потиде орналасқан кемелерге қатысты үш тарапты Ресей-Украина-Грузия дауының бөлігі ретінде талап етуді жалғастырды. 1998 жылдың қыркүйегінде Ресей әскери қызметшілері сол жылдың басында қол қойылған Ресей-Грузия келісіміне сәйкес Потиден Батумидегі Ресей базасына көшірілді. Қазіргі уақытта Поти Грузияның бірнеше бөлімшелеріне қарасты әскери нысан болып табылады. Бұл Грузия теңіз күштерінің штабы және негізгі базасы, теңіз логистикалық қолдаудың негізгі базасы, теңіз эскадрильясының орналасқан жері және Грузия Қарулы күштерінің жеңіл жаяу әскер батальонының казармасы.
The Poti naval base was organized by the Soviet government in July 1941, a month after the German invasion during World War II. Commanded by Major General Mikhail Kumanin, the base operated as a part of the Black Sea Fleet and included two submarine divisions, a torpedo boat division, coastal guard boat division, two minesweepers, four coastal and six missile batteries, etc. After the German capture of Sevastopol and Novorossiysk in 1942, several destroyers were transferred to be based at Poti which, together with another Georgian port city, Batumi, functioned as a secondary harbor in the Black Sea Campaigns (1941–44). By the early 1990s, the Poti base had accommodated several smaller units of the Soviet Black Sea Fleet, but became essentially defunct after the dissolution of the Soviet Union. In December 1992, Russia withdrew all its vessels and ammunition from the Poti naval base, but an ethnic Georgian commander of one landing ship refused to obey Moscow’s order and displayed a Georgian flag. At almost the same time, the Georgian government created a Joint Naval Brigade, consisting of several boats, a battalion of marines, an artillery division, and a communication detachment. Since then, the Brigade has been enlarged and reequipped with the help of the NATO member states. On October 9, 1993, a war torn Georgia had to legalize the Russian military presence in the country, and lease, among other military facilities, the Poti base to the Russian navy. However, Georgia continued, though fruitlessly, to claim the vessels formerly stationed at Poti as a part of a tripartite Russo Ukrainian Georgian dispute over the Soviet Black Sea Fleet shares. By September 1998, the Russian military personnel had been withdrawn from Poti to the Russian base at Batumi under a Russo Georgian agreement signed earlier that year. Currently, Poti is a military facility assignment to several of Georgia’s units. These are the headquarters and main base of the Georgian navy, a primary naval logistic support base, a station of a naval squadron, and barracks for a separate light infantry battalion of the Georgian Armed Forces.