Кіріспе

Азаптау мен қатыгез, адамдыққа жатпайтын немесе ар-ұятты төмендетуші жазаларға қарсы халықаралық құқықтық құрал

Азаптауға және басқа да қатыгез, адамдыққа жатпайтын немесе ар-ұятты төмендетуші күйкештікпен немесе жазалаумен күресу туралы конвенция (жиі Біріккен Ұлттар Ұйымының Азаптауға қарсы конвенциясы (UNCAT) деп аталады) – БҰҰ қарауындағы халықаралық адам құқықтары шарты болып табылады, ол әлемде азаптау мен басқа да қатыгез, адамдыққа жатпайтын немесе ар-ұятты төмендетуші күйкештікпен немесе жазалаумен күресу мақсатын қояды. Конвенция мүше мемлекеттерден өздерінің құзыретіне бағынатын кез келген аумақта азаптаудың алдын алу үшін тиімді шаралар қабылдауды талап етеді және азаптауға ұшырауы мүмкін деп күмәндануға негіз бар кез келген елге адамдарды жіберуге тыйым салады. Конвенцияның мәтіні 1984 жылдың 10 желтоқсанында Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясымен қабылданды. 2022 жылдың сәуір айына дейін конвенцияға 173 мемлекет мүше болды.

Азаптаудың анықтамасы

Конвенцияның 1.1-бабында жазалау дегеніміз:

Осы Конвенция мақсаты үшін «жазалау» термині – адамға қасақана ауыр физикалық немесе психикалық азап немесе қиыншылық тудыру, оның мақсаты одан немесе үшінші тұлғадан ақпарат немесе мойындау алу, оның немесе үшінші тұлғаның жасаған немесе жасады деген күдікпен айыпталып отырған әрекеті үшін жазалау, оны немесе үшінші тұлғаны қорқыту немесе мәжбүрлеу, немесе кез келген дискриминациялық себептерге байланысты болса да, мұндай азап немесе қиыншылық мемлекеттік лауазымды немесе ресми өкілеттікпен әрекет ететін басқа тұлғаның тікелей немесе оның ықпалымен, келісімімен немесе бейтараптығымен жасалса, онда осыған жатады. Бұл заңмен белгіленген жазаларға байланысты туындайтын, олардың ішкі құрамындағы немесе қосымша болатын азапты немесе қиыншылықты қамтымайды. «Заңмен белгіленген жазаларға байланысты туындайтын немесе қосымша болатын» деген сөздер бұлыңғыр және кең мағыналы болып қалады. Нақты заң жүйесінде қандай жазалар «заңмен белгіленген жазаларға байланысты туындайтын немесе қосымша болатын» болып саналады және қайсысы жоқ екенін анықтау өте қиын. Конвенцияны жасаушылар мұндай анықтамаларға қатысты ешқандай критерийлер бермеген, сондай-ақ бұл терминдерді де анықтамаған. Нәтижелер әртүрлі заң жүйелерінде мұндай айырмашылыққа түсуі мүмкін, бұл конвенцияға қатысушы тараптар арасында күрделі дауларға әкелуі мүмкін. Мұндай ережелерге сілтеме жасау мәселені одан әрі усложниткіштеуі мүмкін, себебі бұл ережелерге заңдық міндеттілік сипасын береді. Бұл мемлекеттерге өздерінің заң аясындағы жазалау шараларына рұқсат беретін ішкі заңдарды қабылдауға мүмкіндік береді. Дегенмен, заңмен белгіленген жазалар туралы ең көп қабылдаған түсіндірме – бұл халықаралық құқықпен санкцияланған жазалар. Осы түсіндірмеге сәйкес, тек халықаралық құқықпен санкцияланған жазалар ғана осы ерекшелікке жатады. Заңмен белгіленген жазалар туралы түсіндірме қолданылу саласын қалдырмайды және авторлар, тарихшылар мен ғалымдар арасында кеңінен талқыланып жүр.

Азаптауға тыйым салу

2-бапта азаптауға тыйым салынады және тараптар өз юрисдикциясындағы кез келген аумақта оның алдын алу үшін тиімді шаралар қабылдауға міндетті. Бұл тыйым абсолютті және одан ешқандай жағдайда бас тартуға болмайды. Азаптауды ақтау үшін "ешқандай ерекше жағдай" қолданылмайды, соның ішінде соғыс, соғыс қаупі, ішкі саяси тұрақсыздық, төтенше жағдай, террористік әрекеттер, зорлық қылмыстары немесе қарулы қақтығыстың кез келген түрі. Азаптауларға қарсы комитет бұл қауіпті бастапқы қабылдаушы мемлекет үшін ғана емес, сондай-ақ адамды кейіннен шығарып жіберуі, қайтаруы немесе экстрадициялауы мүмкін мемлекеттер үшін де бағалау қажет деп санайды.

Қылмыстық қудалау немесе ұстап беру міндеті

7-бап күдік келтірілген қылмыс болған мемлекеттің үкіметін айыпталушы тарапты қудалауға немесе «aut dedere aut judicare» принципі бойынша қудалайтын мемлекетке экстрадициялауға міндеттейді.

Факультативтік хаттама

Декембрінің 18-і 2002 жылы Бас Ассамблея қабылдаған және 22 маусым 2006 жылдан күшіне енген, "Азаптау және басқа да қатыгез, адамдыққа жатпайтын немесе адамның қадір-қасиетін төмендететін күйкештікпен күш қолдануға қарсы" конвенцияның Факультативтік протоколы, азаптауды және басқа да қатыгез, адамдыққа жатпайтын немесе адамның қадір-қасиетін төмендететін күйкештікпен күш қолдануды алдын алу мақсатында, адамдардың бостандығынан айырылатын жерлерге тәуелсіз халықаралық және ұлттық органдардың жүйелі түрде баруын қамтамасыз етеді, бұл жұмысты "Азаптау және басқа да қатыгез, адамдыққа жатпайтын немесе адамның қадір-қасиетін төмендететін күйкештікпен күш қолдануды алдын алу жөніндегі" кіші комитет бақылайды. 2022 жылғы сәуір айына қарай, Протоколға 76 мемлекет қол қойған, ал 91 мемлекет тарап болып табылады.

Азаптауларға қарсы комитет

Азаптауларға қарсы комитет (АҚК) – адам құқықтары жөніндегі сарапшылар органы, ол мемлекеттер-қатысушылардың конвенцияны іске асыруын бақылайды. Комитет БҰҰ-ға қатысты адам құқықтары жөніндегі сегіз шарттық органның бірі болып табылады. Конвенцияға қатысушы барлық мемлекеттер АҚК-ға құқықтарды іске асыру туралы жүйелі есептер ұсынуға міндетті. Конвенцияны ратификациялағаннан кейін мемлекеттер бір жыл ішінде есеп ұсынуы керек, содан кейін олар әр төрт жыл сайын есеп беруге міндетті. Комитет әрбір есепті қарастырып, мемлекет-қатысушыға өз алаңдаушылықтары мен ұсынымдарын «қорытынды байламалар» түрінде жеткізеді. Белгілі жағдайларда АҚК Конвенция бойынша құқықтары бұзылған деп мәлімдейтін жеке тұлғалардан келіп түскен шағымдарды немесе хабарламаларды қарастыруы мүмкін. АҚК әдетте жыл сайын сәуір/мамыр және қараша айларында Женевада отырыс өткізеді. Мүшелерді мемлекеттер-қатысушылар төрт жылға сайлайды және олар қайтадан ұсынылса, қайта сайлануы мүмкін. 2023 жылдың маусым айына қарай АҚК-ның қазіргі құрамы:

Аты-жөні Мемлекеті Міндетінің аяқталу мерзімі
Mr. Abderrazak ROUWANE 31 желтоқсан 2025 ж.
Ms. Ilvija PUCE 31 желтоқсан 2023 ж.
Mr. Todd BUCHWALD 31 желтоқсан 2025 ж.
Ms. MAEDA Naoko 31 желтоқсан 2025 ж.
Mr. Claude HELLER (төраға) 31 желтоқсан 2023 ж.
Mr. Erdogan ISCAN (хатшы) 31 желтоқсан 2023 ж.
Mr. Bakhtiyar TUZMUKHAMEDOV (төрағаның орынбасары) 31 желтоқсан 2025 ж.
Ms. Ana RACU (төрағаның орынбасары) 31 желтоқсан 2023 ж.
Mr. Sébastien TOUZE (төрағаның орынбасары) 31 желтоқсан 2023 ж.
Mr. LIU Huawen 31 желтоқсан 2025 ж.

Әсерлер

2021 жылы American Journal of Political Science журналында жарияланған зерттеуде, азаптауды тыйымдайтын ұлттық заңдарды қабылдаған елдер (осыны БҰҰ-ның азаптауға қарсы конвенциясында қалыптасқан стандарттармен сәйкес анықтағаннан кейін) полиция тарапынан жасалатын азаптаулардың азайғанын байқады.