Кіріспе

Ұлыбритания парламенті практикасы

Парламентте Премьер-министрге қойылатын сұрақтар (PMQs, ресми түрде Премьер-министрге сұрақтар деп аталады, бірақ көбінесе Премьер-министрдің сұрақ сағаты деп танылады) – Ұлыбританиядағы конституциялық дәстүр. Қазіргі уақытта бұл сессия әр сәрсенбіде түскі уақытта, Елдер палатасы отырыс кезінде өткізіледі, онда Премьер-министр Парламент депутаттарының (депутаттардың) сұрақтарына жауап береді. Үкімет институты PMQ-ны "британ саясатының ең ерекше және әлемдік деңгейде танымал ерекшелігі" деп сипаттаған.

Тарих

Премьер-министрлер ғасырлар бойы парламенттегі сұрақтарға жауап беріп келгенімен, 1880 жылдарға дейін премьер-министрге қойылған сұрақтар Корольдіктің басқа министрлеріне қойылған сұрақтармен бірдей қарастырылды: министрлер қолжетімді болған күндері, депутаттар кездейсоқ түрде, алдын ала хабарсыз сұрақтар қоятын. 1881 жылы сұрақтарға белгілі бір уақыт шектері енгізілді және премьер-министрге қойылған сұрақтар сол кездегі 72 жастағы премьер-министр Уильям Эварт Гладстонға құрмет көрсету мақсатымен күннің соңына ауыстырылды, осылайша ол күннің соңында Парламентке келе алатын болды. 1953 жылы, Уинстон Черчилль (сол кезде 70-тің соңында) премьер-министр болғанда, сұрақтар белгілі күндері (сейсенбі және бейсенбі) ұсынылатындығы туралы келісімге келді. Алғашқы сұрақты Лейбористтік партияның депутаты Феннер Броквей қойды, ол Ұлыбританияның Оңтүстік Африкадағы елшісі қай министрге бағынышты болады деп сұрады. Премьер-министрдің жауабына жауап ретінде Броквей: «Сұрақтарға жауап берудің осы жаңа тәртібіне ризашылығымызды білдіреміз және бұл Премьер-министр үшін де ыңғайлы, Парламент үшін де пайдалы болады деп үміттенеміз» деді. PMQ-ның стилі мен мәдениеті уақыт өте келе біртіндеп өзгерді. Бұрынғы спикер Селвин Ллойдтың айтуынша, PMQ кезінде депутаттардың тәртіпсіз мінез-құлқы алғаш рет Гарольд Уилсон мен Эдвард Хиттің арасындағы жеке антагонизмнің нәтижесінде туындады; осыған дейін PMQ жанды болғанмен, салыстырмалы түрде өркениетті болды. Бұрын премьер-министрлер сұрақтарды тиісті министрге жүктеуді қалайтын, ал оппозиция жетекшілері кейбір сессияларда өздеріне бөлінген сұрақтардың санын қабылдамайтын, кейде ешқандай сұрақ қоймайтын. Бұл Маргарет Тэтчер премьер-министрлік тағайындалған кезде өзгерді, ол өзінің кабинетінің басқа мүшелеріне ешқандай сұрақтарды жүктемеді, ал Лейбористтік партияның жетекшісі Нил Киннок өзінің алдыңғыларына қарағанда көбірек сұрақтар қоя бастады. Оның ізбасары Джон Смит әрқашан сұрақтардың толық бөлігін алуды қалыптастырды. 2010 жылдан 2015 жылға дейін Консервативтік Либералды Демократтар коалициялық үкіметі кезінде Либералды Демократтардың жетекшісі Ник Клегг, үкімет мүшесі ретінде PMQ кезінде сұрақтар қоймады. Оның орнына, сол кездегі парламенттегі екінші ірі оппозициялық партияның жетекшісі, Демократиялық юнионисттік партиясының (DUP) Найджел Доддс, әдетте сессияның соңында бір сұрақ қоятын, содан кейін Шотландияның Ұлттық партиясы немесе Plaid Cymru сияқты басқа партиядан кем дегенде бір депутат сұрақ қоятын.

Практика

Сұрақ қоюға ниетті депутаттар өз есімдерін күн тәртібіне енгізуі керек. Есімдер тізімі лотерея арқылы реттелді, содан кейін спикер оларды шақырады. Спикер депутаттарды сұрақтарын қоюға шақырады, әдетте кезегімен: үкіметтік орындықтардан бір депутаттан кейін оппозициялық орындықтардан бір депутат. Таңдалмаған депутаттар спикердің назарына түсіп, премьер-министр жауап бергенге дейін тұрып, отыра отырып, қосымша сұрақ қоюға мүмкіндік алады. Оппозиция жетекшісі PMQ уақытында жалпы саны алты сұрақ қояды, оларды бірден немесе үштен екі топқа бөліп қоюы мүмкін. Егер бірінші сұрақты үкіметтік депутат қойса, оппозиция жетекшісі сұрақ қоятын екінші депутат болады. Егер бірінші сұрақ оппозициялық депутаттан түссе, одан кейін үкіметтік депутаттың сұрағы, содан кейін оппозиция жетекшісінің сұрақтары келеді. Парламенттегі үшінші ірі партияның (1988-2010 жылдары Либерал-демократтар, 2015 жылдан бастап Шотландия Ұлттық партиясы) жетекшісі екі сұрақ қояды. Күн тәртібіндегі алғашқы ресми сұрақ, "Бірінші, мырза [ханым] спикер" деп басталып, әдетте премьер-министрден "күніне жоспарланған іс-шараларын тізімдеуі" туралы сұралады. Премьер-министр әдетте былай жауап береді:

Премьер-министрдің қатысуы мүмкін болмаған жағдайда, оның орынбасары немесе мемлекеттік хатшысы жауап береді: bquote|Мен премьер-министрдің өкілі ретінде жауап беруге міндеттелдім, ол [премьер-министрдің болмауына себеп] себепті қатыса алмайды. Кейде алғашқы сұрақ нақты саяси мәселеге қатысты болады, емес, күн тәртібіне қатысты емес. Алайда, мұндай жағдай сирек кездеседі, себебі бұл премьер-министрге жауапты алдын ала дайындауға мүмкіндік береді; ал анықталмаған сұрақ оны күтпеген қосымша сұрақпен ұстап алуға мүмкіндік тудырады. PMQ 1989 жылдан бері түсіріліп келеді және 1990 жылдан бері тікелей эфирде көрсетілуде. Ұлыбританияда BBC Two және BBC Parliament телеарналарында тікелей эфирде трансляцияланады. Сонымен қатар, ол Ұлыбританиядан тыс жерлерде де көрсетіледі, әсіресе халықаралық ақылы телеарна BBC World News және АҚШ-тың C SPAN кабельдік телеарналарында.

Премьер-министрдің немесе оппозиция көшбасшысының болмауы

Егер премьер-министр PMQ жоспарланған кезде ресми іс-шаралармен болса, оның орнын әдетте премьер-министрдің орынбасары немесе бірінші мемлекеттік хатшы атқарады. Егер бұл лауазымдар бос болса немесе премьер-министрдің орынбасары қол жетімді болмаса, Министрлер кабинетінің ең жоғары дәрежедегі келесі мүшесі сұрақтарға жауап береді (мысалы, бірінші мемлекеттік хатшы немесе үкіметтік партияның жетекшісінің орынбасары). Егер оппозиция жетекшісі болмаса, оппозициялық сұрақтарды көлеңкелі кабинетінің ең жоғары дәрежедегі келесі мүшесі басқарады. 1992 жылдан 2020 жылға дейін, егер премьер-министр немесе оппозиция жетекшісі болмаса, екінші тарап өкілдік ету үшін бір адамды тағайындау керек болды, яғни екі жақ та алмастырылды. 2020 жылдың 16 қыркүйегінде Стармердің үйінің бір мүшесінде COVID-19 симптомдары пайда болды, нәтижесінде ол өзін-өзі оқшаулады. Осыған байланысты, Лейбористік партияның вице-лидері және көлеңкелі бірінші мемлекеттік хатшы Анжела Рейнер Джонсонға сұрақтар қою үшін оның орнына келді. 1992 жылға дейін, премьер-министрдің орнын басушы премьер-министрге сұрақ қоюы немесе керісінше болуы мүмкін еді. Мысалы, 1983-1992 жылдар аралығында Еңбек партиясының жетекшісінің орынбасары Рой Хаттерсли Нил Кинноктың орнына Маргарет Тэтчерге қарсы 1984 жылдың ақпанынан 1990 жылдың шілдесіне дейін 38 рет шықты. Борис Джонсон Ли Андерсонмен кездескеннен кейін оқшаулануға жіберілгеннен кейін палатадан тыс жерде PMQ-ға жауап берген алғашқы премьер-министр болды, кейіннен Андерсон COVID-19 тестінде оң нәтиже көрсетті. Кейр Стармер кеңсесінің бір қызметкері COVID-19 жұқтырғаннан кейін бір айдан соң қашықтан сұрақтар берген оппозиция жетекшісінің біріншісі болды. Камерон-Клег коалициясы кезінде Ник Клег 15 PMQ-ға жауап берді, ал Уильям Хейг екі рет, барлығы Харриет Харманға қарсы болды. Харман бұрын Еңбек партиясының вице-лидері және де-факто премьер-министрдің орынбасары ретінде Гордон Браунның PMQ-ларына 2008 жылдың сәуірінен 2010 жылдың наурызына дейін 10 рет жауап берді, барлығы Уильям Хейгке қарсы. Екінші Камерон үкіметі кезінде Джордж Осборн үш рет жауап берді, Анджела Иглге қарсы. Екінші Мэй үкіметі кезінде Дэмиан Грин екі рет жауап берді, Эмили Торнберриге қарсы, ал Дэвид Лидингтон алты рет жауап берді, Торнберри мен Ребекка Лонг Бейлиге қарсы. 1991 жылы C SPAN телеарнасына берген сұхбатында, желі PMQ-ны көрсетуді бастағаннан кейін көп ұзамай АҚШ президенті Джордж Буш: "Мен Джон Мейджордың оппозициямен бетпе-бет, бір-біріне айқайласып тұрған шұңқырға кірмеу үшін өзімнің бақытымды санап шығамын" деді. Әлем бойынша Премьер-министрдің сұрақтары Ұлыбритания Парламентінің ресми сайты parliamentlive.tv арқылы тікелей эфирде бейне және аудио түрінде көрсетіледі.