Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ирландиялық ғылым жазушысы (1793–1859)
Irish science writer (1793–1859)
Дионисий Ларднер ФРС ФРСЕ (3 сәуір 1793 – 29 сәуір 1859) – ғылым мен технологияны көпке танытқан және 133 томдық «Кабинет циклопедиясын» редакциялаған ирландиялық ғылыми жазушы.
Dionysius Lardner FRS FRSE (3 April 179329 April 1859) was an Irish scientific writer who popularised science and technology, and edited the 133 volume Cabinet Cyclopædia.
Дублиндегі ерте өмірі
Ол 3 сәуірде 1793 жылы Дублинде Уильям Ларднер мен оның әйелінің ұлы ретінде дүниеге келді; оның әкесі Дублинде заңгер болған және ұлының сондай мамандық ие болуын қалаған. Бірнеше жыл ұнамайтын кеңсе жұмысынан кейін, Ларднер 1812 жылы Дублиндегі Тринити колледжіне түсті. Ол 1817 жылы бакалавр, ал 1819 жылы магистр дәрежесін алды, көптеген жүлделерді жеңіп алды. Ол 19 желтоқсан 1815 жылы Сесилия Фладқа үйленді, бірақ 1820 жылы олар ажырасып, 1835 жылы ресми түрде ажырасты. Ажырасуға шамамен бір уақытта, ол үйленген әйелмен, Анна Мария Дарли Бурсиккомен, Дублин шарап саудагерінің әйелімен қарым-қатынас бастады. Ол оның ұлы Дион Бусиконың әкесі болды деп саналады, ол актер және драматург атанды. Ларднер 1840 жылға дейін оған қаржылық көмек көрсетті. Дублинде Ларднер ғылыми және математикалық мәселелер туралы жазып, лекция оқып, Ирландия академиясының жарияланымдарына мақалалар жазды.
He was born in Dublin on 3 April 1793 the son of William Lardner and his wife; his father was a solicitor in Dublin, who wished his son to follow the same calling. After some years of uncongenial desk work, Lardner entered Trinity College, Dublin, in 1812. He obtained a B. A. in 1817 and an M. A. in 1819, winning many prizes. He married Cecilia Flood on 19 December 1815, but they separated in 1820 and were divorced in 1835. About the time of the separation, he began a relationship with a married woman, Anne Maria Darley Boursiquot, the wife of a Dublin wine merchant of Huguenot ancestry. It is believed that he fathered her son, Dion Boucicault, who became an actor and dramatist. Lardner provided him with financial support until 1840. Whilst in Dublin, Lardner began to write and lecture on scientific and mathematical matters, and to contribute articles for publication by the Irish Academy.
Лондондағы мансабы
1828 жылы Ларднер Лондон университетінің колледжінде табиғи философия және астрономия профессоры болып сайланды. Ол 1831 жылы профессорлық қызметінен кеткенге дейін осы лауазымды атқарды. Ларднер ғылымды кеңінен танымал етуде табысқа жетті, ол Бэббидждің айырмашылық машинасы (1834) сияқты заманауи тақырыптар бойынша лекциялар оқыды. Ол алгебралық геометрия (1823), дифференциалдық және интегралдық есептеу (1825) және бу машинасы (1828) сияқты көптеген математикалық және физикалық еңбектердің авторы болды. Ол сондай-ақ табиғаттанудың түрлі салаларына арналған нұсқаулықтар жазды (1854–1856); бірақ оны ең көп еске алатыны – Ларднердің «Кабинеттік циклопедиясының» (1830–1844) редакторы ретіндегі еңбегі. «Кабинеттік циклопедия» ақырында 133 томдық жиынға айналды, оған сол кездегі көптеген көрнекті ғалымдар үлес қосты. Сэр Уолтер Скотт Шотландия тарихын, ал Томас Мур Ирландия тарихын жазды. Конноп Тирлволл ежелгі Грекия тарихын, ал Роберт Саути теңіз тарихына қатысты бөлімді ұсынды. Көптеген белгілі ғалымдар да өз үлесін қосты. Ларднердің өзі арифметика, геометрия, жылу, гидростатика және пневматика, механика (Генри Катермен бірлесіп) және электр энергиясы (С. В. Уокермен бірлесіп) туралы еңбектердің авторы болды.
In 1828, Lardner was elected professor of natural philosophy and astronomy at University College, London, a position he held until he resigned his professorship in 1831. Lardner showed himself to be a successful populariser of science, giving talks on contemporary topics such as Babbage's Difference Engine (1834). He was the author of numerous mathematical and physical treatises on such subjects as algebraic geometry (1823), the differential and integral calculus (1825), and the steam engine (1828). He also wrote hand books on various departments of natural philosophy (1854–1856); but it is as the editor of Lardner's Cabinet Cyclopædia (1830–1844) that he is best remembered. The Cabinet Cyclopædia eventually comprised 133 volumes, and many of the ablest savants of the day contributed to it. Sir Walter Scott contributed a history of Scotland and Thomas Moore contributed a history of Ireland. Connop Thirlwall provided a history of Ancient Greece, whilst Robert Southey provided a section on naval history. Many eminent scientists contributed as well. Lardner himself was the author of the treatises on arithmetic, geometry, heat, hydrostatics and pneumatics, mechanics (in conjunction with Henry Kater) and electricity (in conjunction with C. V. Walker).
Брунелмен келіспеушіліктер
Ларднер Isambard Kingdom Brunel-мен техникалық мәселелер бойынша бірқатар дұрыс емес пікір таластарына қатысты, онда ол жеңіліске ұшырады. 1833 жылы Ұлы Батыс темір жолының жобасын талқылаған парламенттік тыңдаулар кезінде Ларднер Брунелдің Бокс туннелінің дизайнын сынады. Туннельдің шығыс жағынан батыс жағына қарай қалыпты бұрышы 1:100 болды. Ларднердің сөзіне қарағанда, егер пойыздың тежегіштері туннельде істен шықса, ол жылдамдығы сағатына асып кетеді, онда пойыз бұзылып, жолаушылар қаза табады. Брунел Ларднердің есептеулері ауа кедергісі мен үйкелісті мүлдем ескермегенін, бұл негізгі қателік екенін көрсетті. 1838 жылы Брунел кең өлшемді Ұлы Батыс темір жолын салғанда, Ларднер компанияның флагмандық локомотиві – «Солтүстік Жұлдызымен» бірнеше тәжірибелер жүргізді. Ол локомотив сағатына дейін жүк тарта алатынын, ал сағатына дейін тек тарта алатынын мәлімдеді. Сондай-ақ ол жоғары жылдамдықтарда отынның артық шығынын тіркеді. Ларднер мұны кең өлшемді локомотивтердің желге қарсы кедергісінің күшті болуымен байланыстырды. Брунел және оның көмекшісі Даниэль Гуч сол локомотивте өз тәжірибелерін жүргізіп, жалғыз мәселенің жарылыс құбырының тым кішкентай екенін анықтады. Бұл оңай түзетілді және «Солтүстік Жұлдызының» өнімділігі бірден жақсарды. Компания директорларының келесі отырысында Брунел Ларднердің дәлелдерін жеңіске жетіп жоққа шығарды.
Lardner became involved in a number of ill advised public disagreements with Isambard Kingdom Brunel regarding technical matters, in which he came off the worse. During the 1833 Parliamentary hearings discussing the proposal of the Great Western Railway, Lardner criticised Brunel's design of the Box Tunnel. The tunnel had a 1 in 100 gradient from the east end to the west end. Lardner asserted that if a train's brakes were to fail in the tunnel, it would accelerate to over , at which speed the train would break up and kill the passengers. Brunel pointed out that Lardner's calculations totally disregarded air resistance and friction, a basic error. In 1838 while Brunel was building the broad gauge Great Western Railway, Lardner carried out some experiments with the company's flagship locomotive, North Star. He asserted that, whilst the engine was capable of hauling at , it was only capable of hauling at He also recorded excessive fuel consumption at higher speeds. Lardner attributed this to the greater wind resistance of broad gauge engines. Brunel and his assistant Daniel Gooch carried out their own experiments on the same locomotive and found that the only problem was that the blast pipe was too small. This was easily rectified and the North Star's performance immediately improved. At the next meeting of the company's directors, Brunel triumphantly dismissed Lardner's evidence.
Қазіргі заманғы ықпал
Ларднер Карл Маркстың "Капитал" кітабында есімдері жиі кездеседі және экономист ретінде зор құрметке ие болған. Ол бай және танымал адамдармен қарым-қатынаста болды. Лондон университетінің құрылуына белсенді қатысып, онда табиғаттану философиясы және астрономия профессоры қызметін атқарған алғашқы адам болды. Чарльз Бэббидждің айырмашылық есептегіш машинасының танымал болуына зор үлес қосты. Америкада лекция оқып жүргенде, локомотивтерді жасаудағы ең ірі фирма – Норрис Бразерс компаниясы, Филадельфия маңындағы Рединг қаласында жаңадан салынған пойыздың қазандығы жарылған оқиғаны зерттеу үшін Ларднерге ақы төледі. Ларднер оқиғаның себебі найзағай болғанын мәлімдеді, осылайша Норрис бауырларының оқиғаға тікелей жауапкершілігі болмады. Бірақ Франклин институтының комиссиясы сол кезде найзағай болмағанын, сорғылардың бұзық болғанын, су көрсеткішінің дұрыс емес жасалғанын және көпірдің бандаларының құйма емес, соққы темірден жасалғанын көрсетті. Сот сарапшылары Ларднердің апатты "Құдайдың құдіретімен" болғанына көнді, бірақ компания келесі локомотивтерін соққы темірленген бандалармен жасауға көңіл бөлді.
Lardner is mentioned in Karl Marx's Das Kapital and was well respected as an economist. He mixed with the rich and famous. He was involved in the founding of the University of London and was the first person to hold the post of Professor of Natural Philosophy and Astronomy there. He was influential in publicising Charles Babbage's Difference Engine. Whilst lecturing in America Lardner was paid by Norris Brothers, the largest firm of locomotive builders, to investigate a fatal accident in Reading, near Philadelphia, where a boiler had exploded on a newly made train. Lardner pronounced that the accident had been caused by lightning, which meant that Norris Brothers were not personally liable for the accident. A committee of the Franklin Institute pointed out that there was no lightning present at that time and that the pumps had been faulty, the water indicator was ill designed and the bridge bands made of cast iron rather than wrought iron. The Coroner's inquest jury were persuaded by Lardner that the accident was an 'act of God' but the company were careful to design their later locomotives with wrought iron bands.