Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
17 ғасырдағы астроном және Гданьск қаласының мэрі, астроном Иоганн Хевелиус (неміс тілінде Хевел деп те аталады; Ян Хевелиуш; – 28 қаңтар 1687) астроном ретінде ол "ай топографиясының негізін қалаушы" деп танылды және он жаңа шоқжұлдызды сипаттады, олардың жетісі қазірге дейін астрономдар қолданып келеді.
17th century astronomer and mayor of Gdańsk
the astronomer
Johannes Hevelius (in German also known as Hevel; Jan Heweliusz; – 28 January 1687) As an astronomer, he gained a reputation as "the founder of lunar topography", and described ten new constellations, seven of which are still used by astronomers.
Этимология
Польша ғылым академиясының (1975) мәліметінше, атаудың шығу тегі Хоук фамилиясына, ағылшын тіліндегі "hawk" сөзінің тарихи жазбасына байланысты, ол Хауэлке немесе Хавелекеге айналған. Польшада ол Ян Хевелиуш деп белгілі. Атаудың басқа түрлері: Hewel, Hevel, Hevelke немесе Hoefel, Höwelcke, Höfelcke. Феликс Бентковскийдің (1814) сөзіне сүйенсек, ол өмірінің басында Хофелиус деп те қол қойған. Латын тіліндегі нұсқасымен қатар, Людвиг Гюнтер Фюрстенвальд (1903) 1631 жылы Хевелиус қолтаңбасын Иоганн Хёффелиус Дантисканус, ал 1639 жылы Ханс Хёвельке деп жазғанын хабарлайды.
According to the Polish Academy of Sciences (1975) the origin of the name goes back to the surname Hawke, a historical alternative spelling for the English word hawk, which changed into Hawelke or Hawelecke. In Poland he is known as Jan Heweliusz. Other versions of the name include Hewel, Hevel, Hevelke or Hoefel, Höwelcke, Höfelcke. According to Feliks Bentkowski (1814), during his early years he also signed as Hoefelius. Along with the Latinized version of his name, Ludwig Günther Fürstenwalde (1903) also reports Hevelius's signature as Johannes Höffelius Dantiscanus in 1631 and Hans Höwelcke in 1639.
Ерте өмір
Хевелиустің әкесі Абрахам Хевельке (1576–1649), анасы Кордула Хекер (1576–1655) болды. Олар неміс тілінде сөйлейтін лютерандықтар, богемиялық текті бай сыра сатушылар еді. Кішкентай шағында Хевелиус Гąдеч (Гондеч) қаласына поляк тілін оқуға жіберілді. Хевелиус танымал Jopen сырасын қайнататын, сондай-ақ ол сыраның атымен "Jopengasse"/"Jopejska" көшесі аталды, ол 1945 жылдан кейін Пивна көшесі (Сыра көшесі) деп өзгертілді, сол көшеде Әулие Мария шіркеуі орналасқан. Гимназияны (орта мектепті) бітірген соң, оны Питер Крюгер оқытты, 1630 жылы Хевелиус Лейденде құқық білімін оқыды, содан кейін Англия мен Францияға саяхаттап, Пьер Гассенди, Марин Мерсенн және Афанасиус Кирхермен танысты. 1634 жылы ол туған қаласына оралып, 1635 жылдың 21 наурызында өзінен екі жас кіші көршісі, екі үйдің иесі Катарина Ребешкеге үйленді. Келесі жылы Хевелиус сыра қайнату гильдиясына мүше болды, және 1643 жылдан бастап оған жетекшілік етті.
Hevelius's father was Abraham Hewelke (1576–1649), his mother Kordula Hecker (1576–1655). They were German speaking Lutherans, wealthy brewing merchants of Bohemian origin. As a young boy, Hevelius was sent to Gądecz (Gondecz) where he studied the Polish language. Hevelius brewed the famous Jopen beer, which also gave its name to the "Jopengasse"/"Jopejska" Street, after 1945 renamed as Piwna Street (Beer Street), where St. Mary's Church is located. After gymnasium (secondary school), where he was taught by Peter Crüger, Hevelius in 1630 studied jurisprudence at Leiden, then travelled in England and France, meeting Pierre Gassendi, Marin Mersenne and Athanasius Kircher. In 1634 he settled in his native town, and on 21 March 1635 married Katharine Rebeschke, a neighbour two years younger who owned two adjacent houses. The following year, Hevelius became a member of the beer brewing guild, which he led from 1643 onwards.
Астрономия
Өмір бойы ол қалалық басқаруда белсенді қатысып, 1651 жылы қалалық кеңес мүшесі болды, бірақ 1639 жылдан бастап оның басты қызығушылығы астрономияға ауды. 1641 жылы ол үш үйінің шатырында обсерватория салып, оны керемет құралдармен жабдықтап, соның ішінде 150 фут (46 м) фокус арақашықтығы бар үлкен Кеплер телескобын орнатты.
Throughout his life, Hevelius took a leading part in municipal administration, becoming town councillor in 1651; but from 1639 on, his chief interest was astronomy. In 1641 he built an observatory on the roofs of his three connected houses, equipping it with splendid instruments, ultimately including a large Keplerian telescope of 150 feet (46 m) focal length,
Обсерватория Sternenburg (Stellaeburgum; Gwiezdny Zamek) немесе "Жұлдызды қамал" деген атпен белгілі болды. Бұл жеке обсерваторияға 1660 жылдың 29 қаңтарында Польша патшайымы Мария Луиза Гонзага келді. Польша патшаларының поддандысы ретінде Гевелий Польшаның төрт патшасының қамқорлығын көрді, ал оның отбасы 1660 жылы Польша королі Ян II Казимирдің бұйрығымен дворян мәртебесіне көтерілді. Мәртебе Польша Сеймімен расталмаса да, Гевелийдің гербінде ерекше поляк патшалық тәжі бар. Польша королі Ян III Собеский 1677-1683 жылдары Гевелийге бірнеше рет келіп, оны сыра қайнатуға байланысты салықтан босатты және оның сырасын қала шегінен тыс еркін сатуға рұқсат берді. 1679 жылдың мамыр айында жас ағылшын ғалымы Эдмонд Галлей, 1664 жылдан бері Гевелий Корольдік қоғамның мүшесі болғандықтан, оның елшісі ретінде келді. Корольдік қоғам оны алғашқы неміс мүшелерінің бірі деп есептейді. Малгожата Черняковская (2005) «Ян Гевелий Лондондағы Корольдік қоғамға қабылданған алғашқы поляк болды. Бұл маңызды оқиға 1664 жылдың 19 наурызында болды» деп жазады. Гевелий өзін «Поляк әлемінің азаматы» (civis Orbis Poloniae) деп санады және 1681 жылдың 9 қаңтарындағы хатында: «Civis orbis Poloni, qui in honorem patriae suae rei Literariae bono tot labores molestiasque, absit gloria, cum maximo facultatum suarum dispendio perduravit», яғни «өз елінің даңқы мен ғылымның пайдасы үшін көп еңбек еткен, мақтанбай, бар күшімен жұмысын атқарған поляк әлемінің азаматы» екенін мәлімдеді. Роберт Хук пен Джон Фламстид Галлейге Гевелийді өлшемдері үшін телескоптарды пайдалануға көндіруді тапсырған еді, бірақ Гевелий квадрант пен алидадамен де жақсы жұмыс істей алатынын көрсетті. Сондықтан ол телескопсыз маңызды жұмыстар жасаған соңғы астроном деп есептеледі. Гевелий күн дақтарын байқады (1642–1645), төрт жыл бойы Айдың бетін картаға түсірді, Айдың бойлық либрациясын ашты және нәтижелерін «Selenographia, sive Lunae descriptio» (1647) еңбегінде жариялады, бұл оны «ай топографиясының негізін қалаушы» деп атауға негіз береді.
The observatory was known by the name Sternenburg (Stellaeburgum; Gwiezdny Zamek) or "Star Castle". This private observatory was visited by Polish Queen Marie Louise Gonzaga on 29 January 1660. As a subject of the Polish kings, Hevelius enjoyed the patronage of four consecutive kings of Poland, and his family was raised to the position of nobility by the King of Poland John II Casimir in 1660, who previously visited his observatory in 1659. While the noble status was not ratified by the Polish Sejm Hevelius's coat of arms includes the distinctive Polish royal crown. The Polish King John III Sobieski who regularly visited Hevelius numerous times in years 1677–1683 released him from paying taxes connected to brewing and allowed his beer to be sold freely outside the city limits. In May 1679 the young Englishman Edmond Halley visited him as emissary of the Royal Society, whose fellow Hevelius had been since 1664. The Royal Society considers him one of the first German fellows. Małgorzata Czerniakowska (2005) writes that "Jan Heweliusz was the first Pole to be inducted into the Royal Society in London. This important event took place on 19th March 1664". Hevelius considered himself as being citizen of the Polish world (civis Orbis Poloniae) and stated in a letter dated from 9 January 1681 that he was Civis orbis Poloni, qui in honorem patriae suae rei Literariae bono tot labores molestiasque, absit gloria, cum maximo facultatum suarum dispendio perduravit, i. e. "citizen of Polish world who, for glory of his country and for the good of science, worked so much, and while not boasting much, executed his work with most effort per his abilities". Halley had been instructed by Robert Hooke and John Flamsteed to persuade Hevelius to use telescopes for his measurements, yet Hevelius demonstrated that he could do well with only quadrant and alidade. He is thus considered the last astronomer to do major work without the use of a telescope. Hevelius made observations of sunspots, 1642–1645, devoted four years to charting the lunar surface, discovered the Moon's libration in longitude, and published his results in Selenographia, sive Lunae descriptio (1647), a work which entitles him to be called "the founder of lunar topography".