Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі нацистік тұтқындар лагері

Лагерьде анатомия ғылымын зерттеуші Август Херт еврейлердің бас сүйектерін жинады, мақсаты – еврейлерді нәсілдік тұрғыдан кемсіз көрсету болатын. Осы жоба үшін өлтірілген 86 адамның есімдері аталып, олар туралы деректі фильм түсірілді. Соғыс аяқталғаннан кейін осы лагерьдегі зұлматтарға жауапты адамдардың кейбіреуі сотқа тартылды. Лагерь мұнда ұсталғандар мен қаза тапқандардың естелігі үшін мұражай ретінде сақталған. Мұражайда Еуропалық депортациялық қарсылық мүшелерінің орталығы орналасқан, ол ұсталғандарға бағытталған. Осы орында қайтыс болғандарға арналған ескерткіш орнатылған. Қазіргі мұражай 1976 жылы неонацистердің келтірген зардабынан кейін 1980 жылы жаңартылды. Белгілі тұтқындардың арасында жазушы Борис Пахор Нацвейлер-Штрутхоф лагерінде тұтқын болды және өзінің басынан өткендері негізінде "Некрополь" романын жазды.

Өмірбаян

1940 жылы Германия Францияға басып кіріп, Эльзас аймағын қоса, оны оккупациялады. Германия шекарасына жақын орналасқан бұл аймақ толық германизациялау үшін таңдалды және Гау Баден-Эльзасқа қосылды. 1940 жылдың 2 шілдесінде, жақын орналасқан Страсбург қаласының түсуінен кейін екі апта өткен соң, Ширмекке жақын жерде тұтқын лагері құрылды, ол соғыс бойында жұмыс істеді, бірақ ешқашан концентрациялық лагерьтер жүйесіне кірмеді. 1941 жылдың 1 мамырында, Бруше алқабындағы Натцвайлерде, тас карьеріне жақындығы себепті, Натцвайлер-Струт бас лагері құрылды.

Операциялар

Натцвайлер Струтоф лагерінің құрылысын 1941 жылдың көктемінде Ханс Хюттиг қадағалады, ол орманды және шалқары далалы, биік жатқан аймақта салынды. Лагерь 1941 жылдың 21 мамырынан бастап 1944 жылдың қыркүйегінің басына дейін жұмыс істеді, сол кезде СС аман қалған тұтқындарды Дахауға "өлім жорығына" эвакуациялады, лагерьтің жұмысын тек шағын СС бөлімшесі сақтап қалды. 1944 жылдың 23 қарашасында бұл лагерь және оның кішігірім штаты АҚШ-тың алтыншы армия тобының құрамындағы француз бірінші армиясы тарапынан анықталып, азат етілді. (Бөлімшелер жүйесі үшін Натцвайлер Струтоф лагерінің бөлімшелер тізілімін қараңыз.)

Бастапқы бағыт және кейінгі іс-шаралар

Үш жыл ішінде 32 ұлттан шыққан тұтқындардың жалпы саны 52 000-ға жетті. Кейбір тұтқындар тікелей, асылып, оқтан атылып немесе газбен уланды. Лагерьдегі әйел тұтқындардың саны аз болды, Нацвайлер-Струтхоф лагерінде бар болғаны жеті әйел СС қызмет етті (600-дан астам СС ер адамдарымен салыстырғанда) және Нацвайлер лагерь кешеніндегі қосалқы лагерьлерде 15 әйел. Нацвайлердегі әйел күзетшілердің басты міндеті – медициналық тәжірибелер үшін немесе өлім жазасын алу үшін лагерге келген әйелдерді күзету еді. Лагерьде сондай-ақ бірнеше әйел күзетшілер даярланды, олар Германияның батысындағы Гейзенхайм және Гейслинген қосалқы лагерьлеріне жіберілді. Нюрнберг процесінде медициналық кеңесші болған Лео Александр Нацвайлер-Струтхофта кейбір балалар нацистік шенеуніктер мен тұтқындарды жасырын өлтіру үшін удың сынақтарын жүргізу мақсатында ғана өлтірілгенін мәлімдеді. Мұндай өлім жазалары Булленхузер Даммда орын алды. Лагерь 1944 жылдың соңында соғыс аймағына айналды және 1944 жылдың қыркүйек айының басында эвакуацияланды. Лагерь эвакуацияланбастан бұрын, 1944 жылдың 31 тамызы мен 1 қыркүйегінде 141 тұтқын атып өлтірілді. 2014 жылы мұражайда нацистік оккупацияға қарсылық көрсеткендердің осы өлім жазасының 70 жылдығы салтанатты түрде атап өтілді.

Белгілі тұтқындар

1944 жылдың 6 шілдесінде төрт британдық SOE агенті – Диана Роуден, Вера Ли, Андре Боррель және Соня Олшанецки бірге өлім жазасына тартылды. Британдық SOE-дің Брайан Стоунхаус және бельгиялық құтылу желісінің басшысы Альберт Гериссе төрт әйелдің келгеніне, олардың өлім жазасына тартылуы мен кремациялануына әкелген оқиғаларға куә болды; екеуі де соғыстан кейінгі сот процестерінде төрт әйелдің өлім жазасына тартылғаны туралы куәлік берді. Екі ер адам Дахауға жіберілді, онда олар босатылды. Роджер Булангер доктор Плаза мен доктор Родтың қадағалауымен өлім жазасына кесілген төрт британдық әйел туралы "Аяқтық жаза" (Les executions capitales) бөлімінде жазды. Берлиннің RSHA, Рейх қауіпсіздік бас басқармасының ниеті, олардың есімдері осы лагерьде тіркелмегендіктен, ізсіз жоғалуы болды. Кейін Стоунхаус төрт әйелдің суреттерін салды, бұл оларды анықтауға көмектесті. Армияның бас көсемі Шарль Делестрайнт Натцвайлер-Струтхофта ұсталды, содан кейін Гестапо оны Дахауда лагерь азат етілгенге дейін және соғыс аяқталғанға дейін бірнеше күн бұрын өлім жазасына кесті. Француз қарсыласының мүшесі Анри Гайо 1944 жылдың сәуір және қыркүйек айлары аралығында Струтхофта тұтқында болды. Ол өзінің азапты тәжірибесін суреттермен баяндады, қазір олар Струтхоф концентрациялық лагерінің мұражайында сақталуда. "Ұлы қашуға" қатысқан және қайта ұсталғаннан кейін Гестапо өлтірген екі британдық Корольдік әуе күштерінің ұшқышы (ұшқыш офицері Деннис Х. Кокран және ұшу лейтенанты Энтони "Тони" Р. Х. Хейтер) Натцвайлер-Струтхофта кремацияланды. Британдық бомбалаушы сержанты Фредерик ("Фредди") Хабгуд осы лагерьде асылды, оның Ланкастер бомбалаушысы 1944 жылдың 27 шілдесінде Эльзаста құлағаннан кейін және оны жергілікті әйел нацистерге сатқаннан кейін. Апаттан екі адам қаза тапты, үш адам Польшадағы лагерьде тұтқын ретінде аман қалды, біреуі қарсылық қозғалысының көмегімен Англияға оралды, ал Хабгуд мырза 1944 жылдың 31 шілдесінде асылды. Оның өлімі 1947 жылы соғыс қылмысы ретінде танылды және оның отбасына хабарланды, бірақ оның сол жерде болғанының ең жеке куәлігі – оның есімі жазылған күміс білезік, 2018 жылдың шілдесінде, ерікті адам гүлдерді суарған кезде топырақтан табылды. Натцвайлердегі белгілі норвегиялық тұтқындардың арасында газет редакторы және кейін Норвегияның премьер-министрі болған Лейборист партиясының саясаткері Тригве Браттели және бұрын Германияда Гамбургер СВ үшін ойнаған футболшы Асбьёрн Халворсен болды. Екеуі де Германияның Норвегияны басып алуы кезінде заңсыз газеттер таратқаны үшін Натцвайлер түрмесіне қамалды. Барлығы 504 норвегиялық Натцвайлер түрмесінде тұтқындалды. Олардың тек 266-сы ғана аман-есен үйлеріне оралды. Словениялық жазушы Борис Пахор 1944 жылы лагерьде тұтқындалды. Кейін Пахор Дахау лагеріне және басқа лагерлерге жеткізілді, соңында Берген-Белсенде босатылды. Соғыстан кейін ол лагерьдегі тәжірибесі туралы "Некрополис" романын жазды. Роман кейін көптеген еуропалық тілдерге аударылды.

Қызметкерлердің тізімі

Лагерь тарихында бес комендант пен көптеген дәрігерлер қызмет етті.

Яһуди бас сүйектер жинағы

Яһуди бас сүйегі жинағы – нацистердің «жүйелік нәсілдің» нәсілдік кемшілігін көрсету үшін антропологиялық көрме жасау әрекеті болды, сондай-ақ яһудилердің германдық «Übermenschen» («супер адамдар») арий нәсіліне қарсы «Untermenschen» («адам емес») мәртебесін көрсету мақсатында жасалған. «Еврей нәсілінің» ең жақсы мысалдары ретінде таңдалған адамдар Аушвиц лагерінен алынып, Нацвайлер-Струтхофқа жақсы тамақтану үшін, содан кейін газбен өлтіру үшін жеткізілді, ал олардың мәйіттері Рейх университетінің Страсбургтегі (Reichsuniversität Straßburg) Анатомия институтына жеткізілді. Мәйіттерді зерттеу жұмыстары жүргізілді, бірақ соғыстың барысы жинақтың аяқталуына кедеріс келтірді. Жинақты SS рейхсфюрері Генрих Гиммлер санкциялаған, ал Август Хирт Рудольф Брандт пен Вольфрам Сиверспен бірге басқарды. Сиверс Ахненербе (Арий нәсілінің) гипотезалық археологиялық және мәдени тарихын зерттеген ұлттық-социалистік ғылыми институттың мәйіттерді сатып алу және дайындау жұмыстарына жауапты болды. Соня Роли және басқалардың 2013 жылғы деректі фильмінде екі тарихшы «Хирт – ұлттық-социалистік идеологияның ең қылмыстық тұлғаларының бірі» деді, тарихшы Ив Тернон қосты. «Профессор Йохан Шапуто [fr] жалғастырады, «жобаның өзі – ғылымның саясатқа, немесе саясаттың ғылымға инвестициялауының мысалы, яғни нацизм»». Нацвайлер-Струтхофтың командирі Йозеф Крамер (Аушвицте лагерь фюрері және Берген-Бельсеннің соңғы командирі) Нацвайлер-Струтхофта 86 құрбанның 80-ін газбен өлтірді. Бұл «жинақтың» келесі қадамы – мәйіттерді Рейх университетіне жеткізу болды, онда Хирттің жоспары денелердің анатомиялық қалыптарын жасау еді. Рейх университетінде одақтастар тапқан мәйіттердің суреттері осы ерекше жобаның толық көрінісін көрсетті. Қалыптар жасалғаннан кейін мәйіттерді қаңқаға дейін азайту жоспарланған. Алайда, қалыптар жасау және мәйіттерді қаңқаға айналдыру ешқайсысы орындалмады. 1944 жылы одақтастар жақындаған кезде мәйіттердің табылуы мүмкін екендігіне алаңдаушылық туды. 1944 жылдың қыркүйегінде Сиверс Брандтке телеграмма жіберді: «Мәйіттер еттен ажыратылып, танымас болып келуі мүмкін. Алайда, бұл бүкіл жұмыстың бекер жасалғанын білдіреді, кем дегенде, ішінара, және бұл ерекше жинақ ғылым үшін жоғалады, өйткені кейін гипстен қалыптар жасау мүмкін емес». Лагерь 1944 жылдың қыркүйегінде эвакуацияланғаннан кейін, қалдықтар Страсбургтегі Рейх университетінің бір бөлмесінде қалдырылды. Жобаны ойлап тапқан Август Хирт 1953 жылдың 23 желтоқсанында Мецтегі әскери соғыс қылмыстары сотында қамауда өлім жазасына кесілді. Көп жылдар бойы тек бір құрбан, Менахем Таффель (тұтқын № 107969), Берлинде тұратын поляк еврейі, Серж және Беате Кларсфельдтің күш-жігері арқылы анықталды. 2003 жылы Тюбинген университетінің неміс профессоры Ханс Йоахим Ланг Хирттің француз көмекшісі Анри Генрипьеррдің жасырын жазған мәйіттердің тізімін Аушвицте вакцинацияланған тұтқындардың тізімімен салыстыра отырып, барлық құрбандарды анықтауға қол жеткізді. Құрбандардың есімдері мен өмірбаяны «Номерлердің есімдері» (Die Namen der Nummern) кітабында жарияланды. Рейчел Гордон мен Йоахим Зепелин кітаптың кіріспесін ағылшын тіліне аударды, кітаптың барлығы, соның ішінде 86 адамның өмірбаяны неміс тілінде сайтта орналастырылған. Ланг еврей бас сүйектерін жинау жобасы үшін газбен өлтірілген 86 адамның жеке басын қалай анықтағаны туралы егжей-тегжейлі баяндады. Олардың 46-сы Грекияның Салоника қаласынан шыққан. 86 адам Германия басып алған Еуропаның сегіз елінен: Австрия, Нидерланды, Франция, Германия, Грекия, Норвегия, Бельгия және Польшадан келген. 86 адамның өмірбаяны Лангтың сайтында ағылшын тілінде сипатталған. 1951 жылы 86 құрбанның сүйектері Кроненбург Страсбург еврей зиратында бір жерге қайтадан жерленді. 2005 жылдың 11 желтоқсанында зиратта 86 құрбанның есімдері жазылған ескерткіш тастар орнатылды. Бірі – жаппай қабірдің жанында, екіншісі – зират қабырғасының бойында. Құрбандарды еске алу үшін тағы бір тақташа Страсбург университетінің ауруханасындағы Анатомия институтының алдына қойылды. 2022 жылы газ камерасы жұртшылыққа қайта ашылды, бірақ Гийом д’Андлау басқаратын Еуропалық қарсылық күресшілерінің орталығы (CERD) «осы қасіретті орынды тойлауға» ниеті жоқ екенін, себебі ол «жаппай өлтіруге арналғандармен ешқандай қатысы жоқ» екенін, бұл орынды Рейх университетінің Страсбургпен байланысты «лагерь және оның қызметінің символдық орны» ретінде қарастыратынын, бұл қайтыс болғандарға деген сезімсіздік ретінде қабылданады.

Құжаттамалық фильмдер

2014 жылы лагерьде өлтірілген 86 адам туралы деректі фильм көрсетілді, олардың қалдықтары кейіннен аты-жөнімен анықталды, бұл жоғарыдағы "Еврей бас сүйектерінің жинағы" бөлімінде сипатталғандай. "86-ның есімдері" фильмін Эммануэль Хейд пен Рафаэль Толедано (Dora Films) режиссерлік етті. 2013 жылы "Нәсіл және ғылым атынан, Страсбург 1941–1944" (ағылш. In the name of Race and Science, Strasbourg 1941–1945) атты тағы бір деректі фильм жасалды. Оның мақсаты – Страсбург Рейх университетінде және Нацвайлер Струтоф концлагерінде болған оқиғаларды түсіндіру, сондай-ақ еврейлерді жоюға бағытталған нацистердің жобасында ғылымның қолданылуын, тарих пен ғылым үшін қалдықтарды сақтап қалуды көрсету еді, алайда жоба толыққанды аяқталған жоқ.