Кіріспе

Кларктың жаңғақжарауышы (Nucifraga columbiana), кейде Кларктың қарғасы немесе ағаштікен қарғасы деп те аталады, Солтүстік Американың батыс тауларына тән Corvidae тұқымдасына жататын әнші құс. Жаңғақжарауыш – бәсекелес жемшіл, бірақ негізінен қарағай жаңғақтарымен қоректенеді, жазда тұқымдарын жерге көміп, қыста жады бойынша қайта табады. Бұл құсты Льюис және Кларк экспедициясы сипаттаған, ал Уильям Кларк оны алғаш рет 1805 жылы Колумбия өзенінің саласы – Салмон өзенінің жағасында байқаған.

Этимологиясы мен тарихы

Кларктың жаңғақ сығушының ғылыми атауы сөзбе-сөз "Колумбияның жаңғақ сығушысы" дегенді білдіреді. 1806 жылы Мериутер Льюис одан да егжей-тегжейлі сипаттама жазды. Экспедиция жинаған терісін орнитолог Александр Уилсон алды, ол оны өзінің монументалды «Америкалық орнитологиясы» еңбегі үшін гравюра жасауға пайдаланды.

Таксономия

Алғашында Льюис оны Corvus туысына жатқызған, бірақ кейін Уилсон Кларктың жаңғақжапырағын Nucifraga туысына қосты, оған өмір салты мен мекендеу ортасы ұқсас екі Еуропа-Азия түрі де кіреді.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Бұл түр Солтүстік Американың батысында Британ Колумбиясы мен солтүстіктегі Альбертаның батысынан бастап, оңтүстікте Баха-Калифорния және Нью-Мексиконың орталық бөлігіне дейін кездеседі. Мексиканың солтүстік-шығысындағы Нуэво-Леондағы Серро-Потоси тауының (3700 метр биіктікте) шағын, оқшауланған популяциясы да бар. Ол негізінен 900–3900 метр биіктіктегі қонысжайлы қарағай ормандарында таралған. Бұл түр көшіп-қонбайды, тек жоғары және төменгі биіктіктегі аймақтар арасында қысқа қашықтыққа жылсады. Көбелек шаруалық маусымынан тыс уақытта төменгі биіктіктерге және шығысқа қарай, тіпті Иллинойсқа (ал ерекше жағдайларда Пенсильванияға) дейін кеңінен таралуы мүмкін, әсіресе оның әдеттегі ареалындағы тұқымдардың нашар өнімі болған кезде.

Сипаттама

Nucifraga columbiana орташа есеппен белгілі бір ұзындыққа жете алады. Ол еуразиялық туысы – дақты жаңғақжаңғақтан (N. caryocatactes) сәл кіші. Денесінің көп бөлігі күлгін сұр түсті, жұмсақ қауырсындармен жабылған. Қанаттары мен құйрығы қара және ақ түсті. Құйрығының ортаңғы қауырсындары қара, ал шеткілері ақ. Сонымен қатар, тұмсығы, аяқтары мен тырнақтары да қара түсті. Тұмсығы ұзын, жуан және конус пішіндес.

Тағам

Бұл түрдің ең маңызды тағамдық ресурсы – қарағай тұқымы (Pinus sp.), негізінен суық климатты (жоғары биіктікте) өсетін ақ қарағайдың (Pinus subgenus Strobus) екі түрі, ірі тұқымдары бар P. albicaulis және P. flexilis, сондай-ақ P. balfouriana, P. longaeva және P. monticola сияқты басқа да жоғары биіктіктегі түрлерді пайдаланады. Төменгі биіктікке қоныс аударғанда пиньон қарағайының тұқымын да кеңінен қолданады. Cerro Potosí популяциясы жергілікті эндемикалық Potosi пиньонымен (Pinus culminicola) тығыз байланысты. Барлық Кларк жаңғақжазғыштарының тіл астында 50–150 тұқымға дейін сыйымды қапшығы болады, бұл тұқымның мөлшеріне байланысты; қапшық құстардың тұқымдарды тасымалдау және сақтау қабілетін арттырады. Кларк жаңғақжазғыштары тұқымдарды, әдетте, кейін пайдалану үшін жерге 1–15 тұқымнан (орташа 3–4 тұқымнан) тұратын жинақта сақтайды. Құстар басқа жануарлардың (тышқандар және т.б.) тұқымдарды ұрлауына қарсы сақтандыру үшін, сондай-ақ басқа тағамдардың жетіспеуіне байланысты қажетті мөлшерден артық тұқым сақтайды. Осы артық тұқымдар жинақта қалады және жағдайлар қолайлы болса, өсіп жаңа ағаштарға айналуы мүмкін. Осылайша құс өзінің тіршілік ортасын жаңартады. Бұл сақтау мінез-құлқымен тығыз байланысты құстың ұзақ мерзімді кеңістіктік есте сақтау қабілеті ерекше; олар тұқымдарды сақтаған жерін тоғыз ай өткен соң да, тіпті бір метрге дейін қар астында көмілген жерін де өте дәл таба алады. Оның есте сақтау қабілеті корвидалардың жоғары интеллектуалды деңгейін көрсетеді. Кларк жаңғақжазғыштары қысқы тіршілік үшін маңызды тұқымдарды көптеп сақтап, қайта табуға бейім. Қысқа мерзімді есте сақтау тапсырмалары жаңғақжазғыштардың кеңістіктік ақпаратты визуалды ақпараттан жақсы есте сақтайтынын көрсетті. Кларк жаңғақжазғыштарының жинақты табу қабілеті кеңістіктік ақпаратты сақтау үшін әртүрлі дамыған жад жүйесіне байланысты екені дәлелденді. Тамақ режиміне көптеген жәндіктер, жидектер, басқа да жемістер, ұсақ сүтқоректілер және кейде өлекселердің еті кіреді. Сонымен қатар жұмыртқалар мен балапандарды жейді, ал арахис пен май құстарға дастарханнан ұнайтын тағам. Тағамды жерден де, ағаштардан да алады, онда жаңғақжазғыштар бұтақтар арасында өте епті. Құстар қарағай конустарын бір немесе екі аяғының арасында бекітіп, тағамды табады. Содан кейін олар конустарды күшті мүсіктерімен ашып алады. Ірі қоңыздардың дернәсілін табу үшін шіріген ағаштарды да қияды, ал жануарлардың нәжірін жәндіктерді іздеу үшін аударып тастауы мүмкін. Кларк жаңғақжазғыштары дамыған аймақтарда да мүмкіндікті пайдалана алады және кейбіреулер оларды "лагерь тонаушылары" деп атайды.

Ұя салу

Бұл түр көктемнің басында әдетте қарағайлар немесе басқа түрдегі қызыл ағаштарда ұялайды. Екі-төрт жұмыртқа салады, олардың инкубациясы әдетте 16-18 күнге созылады. Инкубацияны ата да, ана да бірге жасайды, сондай-ақ екеуінің де ұрық жапсырмалары пайда болады. Балапандар көбінесе 22-ші күні ұшып кетеді. Жас құстар бірнеше ай бойы ата-аналарынан кейін жүреді, мүмкін күрделі тұқым сақтау дағдыларын үйрену үшін.

Аққабық қарағайдың өзара қарым-қатынасы

Кларктың жаңғақ сығушысы – аққабық қарағайдың (Pinus albicaulis) негізгі тұқымын таратушы. Аққабық қарағай өзінің таралған аймағының барлығында қырып тұр, себебі аққабық қарағайдың көпіршік тотығына (Cronartium ribicola) шалдығуы, таулық қарағай қоңызының кең таралуы және өртендіруді ұзақ мерзімге тоқтатудың салдарынан. Кларктың жаңғақ сығушысы аққабық қарағайды қалпына келтіру процесінің маңызды бөлігі болып табылады: Кларктың жаңғақ сығушысы аққабық қарағай ормандарында қалып, артық тұқымдарды жасырып, салауатты ағаштардың өсуін қамтамасыз етуі керек. Егер аққабық қарағай жойылып кетсе, Кларктың жаңғақ сығушысы маңызды тағам көзін жоғалтады және бұл ағаш тұқымның негізгі көзі болып табылатын аймақтарда, мысалы, Глейшер ұлттық паркінде, енді көрінбей қалуы мүмкін.

Дауыстау

Бұл құстың дауысы өте әртүрлі және көптеген түрлі дыбыстар тудырады. Дегенмен, ең көп естілетін шақыруы көбінесе былай сипатталады .