Кіріспе

Орвието (orˈvjɛːto) – Италияның Оңтүстік-батысындағы Умбрия аймағының Терни провинциясындағы қала және коммуна. Қала вулкани тұфтан құралған үлкен төбешіктің жазық шыңында орналасқан. Қала, осы тастан салынған қорғаныс қабырғаларымен күшейтілген, тік тұрған тұф жартастарынан биікке көтеріледі.

Этруск дәуірі

Ежелгі қала (латын тілінде urbs vetus, содан "Orvieto" деген ат шыққан), этрус дәуірінен бері қоныстанған, көбінесе этрус Velzna қаласымен байланыстырылады, бірақ кейбір қазіргі ғалымдар осымен келіспейді. Орвието, сөзсіз, этрус цивилизациясының маңызды орталығы болды; археологиялық мұражайда (Museo Claudio Faina e Museo Civico) жақын жерде табылған этрус артефакттарының бір бөлігі сақталған. Орвието Канничелла некрополіндегі бір қабірде "Мен Авиле Катацинаның ұрпағымын" деген жазу бар; қабірде жатқан адамның аты этрус-латынша Аул есімімен және келттік текті болуы мүмкін отбасылық атымен ("Катакос" сөзінен туындаған) белгіленген. Бұл қызықты артефакт ежелгі Италиядағы этникалық қарым-қатынастардың күрделілігін және олардың бейбіт болу мүмкіндігін көрсетеді. Аймақта б.з.д. төртінші ғасырда салынған Голини қабірі де бар. Оның қабырғаларындағы суреттер этрус аристократтарының қайтысынан кейін өткізілген әдеттегі тойлар туралы мәлімет береді. Суреттерде қызметшілердің тойға әртүрлі дайындықтары бейнеленген.

Римдік және Римнен кейінгі дәуірлер

Орвието қаласы б.з.б. үшінші ғасырында Римге қосылды. Қаланың биік, тік тұғырлы туф тауларында орналасқандығының арқасында, оны басып алу өте қиын болды. Рим империясы құлағаннан кейін оның қорғанысқа қолайлы орны жаңа маңызға ие болды: епископтық орын Болсенадан көшірілді, қала готтар мен ломбардтардың билігінде болды, ал он бірінші ғасырда өздік басқарушы коммуна құрылды, онда консулдар епископқа адалдық серт беру арқылы билік етті. Орвиетоның папалықпен тығыз байланысы болды; он бірінші ғасырда Папа Бенедикт VII өзінің туысы Филиппо Альберичимен бірге Орвието қаласына сапар шекті, кейін ол сол жерде қоныстанды және 1016 жылы қала мемлекетінің консулы атанды. Он үшінші ғасырға қарай үш папалық сарай салынды.

Орта ғасырлар

Орвието Флоренция мен Рим арасындағы жолды, Киана өзенін кесіп өтетін жерді бақылап тұрған мықты қала болды: 13 ғасырдың соңында оның халқы шамамен 30 000 адамды құрады. 1157 жылғы папалық бұйрықпен мойындалған қалалық билік органдары 1201 жылдан бастап Орвиетоны подста арқылы басқарды, ол көбінесе епископ болды, бірақ әскери губернатормен, «халық капитанымен» бірлесіп жұмыс істеді. 13 ғасырда қала өзінің байлығының шыңында болғанмен, ащы жанжалдарға бөлінді және тіпті тыйым салынған кезде де папалық билікпен жиі келіспеушіліктер туды. Папа Урбан IV 1262 жылдан 1264 жылға дейін Орвиетода болды. Томас Аквинский қаладағы студиумда сабақ берген кезде қала сол заманның маңызды мәдени орталықтарының біріне айналды. Кішкентай университет (қазір Перуджа университетінің бөлігі) 1236 жылы Папа Григорий IX қалаға берген studium generale-ден бастау алды. Орвиетода сабақ бергеннен кейін Аквинас 1265 жылы Римге шақырылды, ол жаңа сайланған Папа Клемент IV-тің папалық теологы және Санта-Сабина провинциалдық студиумінің регент-магистрі қызметін атқарды, бұл Сан-Томас Аквинаның Понтификалдық университетінің, Анжеликумның алға басушысы болды.

Папалық билік

Орвието аумағы Папалық мемлекеттерге ресми түрде қосылмас бұрын ұзақ жылдар бойы Папаның билігінде болды (әртүрлі мерзімдер айтылады). 1860 жылға дейін Папаның меншігінде болды, кейін біріккен Италияға қосылды.

Дуомо

15 қарашада 1290 жылы Папа Николай IV қазіргі ғимараттың іргетасын қалады және оны Құдай ананың көкке көтерілуіне арнады – қаланың ұзақ тарихында ерекше құрметпен тойланатын мереке. Бұл жобаның авторы Арнольфо ди Камбио деп жиі айтылса да, қазіргі заманғы басым пікір бойынша, шебер ұста Перужалық Фра Бевиньат есімді белгісіз монах болған. Шіркеу ақ травертин және жасыл-қоңыр базальттан жасалған тар жолақтармен әсемделген, бұл Сиена соборына және сол дәуірдегі басқа орталық Италия соборларына ұқсас. Келесі онжылдықта собор басшылары Сиеналық сәулетші және мүсінші Лоренцо Майтаниді ғимаратты нығайту және қасбетті жобалау үшін шақырды. Ол хорды кеңейтіп, екі капелласы бар трансепт құрамын жоспарлады (шамамен 1308–1330 жылдар), бірақ бұл бөліктер оның қайтысынан соң көп жылдар өткен соң ғана аяқталды. Собордағы бес қоңырау E-flat тонында дыбысталады және олардың тарихы Ренессанс дәуіріне дейін жетеді. Қасбет (жоғарыдағы суретте) ерекше көзге түседі және Лоренцо Майтанидің (XIV ғасыр) тамаша мүсіндерін қамтиды. Собордың ішінде Сан-Брицио капелласы Фра Анжелико және Лука Синьореллидің шедеврлерімен – оның «Соңғы үкім» фрескасымен (1449–51) әсемделген. Болсенаның Корпоралы Дуомода көрсетіледі, ол 1263 жылы Болсена қаласындағы ғибадатнамалық кереметке байланысты, онда киелі хостия қанды қызыл түске боянып, хостия мен тостаған қойылатын кішкентай матаға тамған.

Орвието Città del Corpus Domini және Папаның резиденциясы

XI ғасырдан бастап папалар Италияның орталық бөлігін алып жатқан папалық аймақтарында саяси үстемдік сақтады. Папа өзінің сарайымен бірге Еуропадағы басқа монархтар сияқты сарайдан сарайға көшіп-қонып жүрді. Папа мен оның свитасы орталық Италияның бірнеше қаласында саяхаттап, епископ сарайында орналасты. Римнен тыс жерлерде тек Орвието мен Витербо (кейіннен Авиньон) қалаларында ғана папалық сарайлар болды. Папа Адриан IV (1154–59) Орвиетода көп уақыт өткізген алғашқы папа болды. Оның ізбасары, Папа Иннокентий III (1198–1216), қалаға енген катарлық ереске қарсы күресті және оны жою үшін шаралар қолданды. 1227 жылы Папа Григорий IX Орвиетодағы доминикан studium generale, теология мектебін бекітті, ол Еуропадағы алғашқы мектептердің бірі болды. Папа Урбан IV (1261–64), Витербодағы доминикан шіркеуінде тәж киген және папалығының көп бөлігін Орвиетода өткізген француз, қалада маңызды із қалдырды. 1263 жылы ол Римнен тыс жердегі алғашқы папалық сарайдың құрылысын бастады және Орвиетодағы жаңа доминикан шіркеуін киеледі. Папа Николай IV (1288–92) 1291–92 жылдары Курияның орнын Римдегі туған қаласына қарағанда Орвиетоны таңдады, бұл Орвиетода Курияның отырысын өткізу дәстүрін қалыптастырды. Орвиетолықтар оған Podestà және Capitano del Popolo лауазымдарына сайлау арқылы жауап берді, бұл қалада азаматтық қызмет атқарған алғашқы папа болды. Оның ізбасары, Папа VIII Бонифаций (1294–1303), Орвиетомен папалық байланысты жалғастырды. Тарихшылардың непотизм мен ашкөздік үшін сынағанына қарамастан, Орвиетолықтар папаның жомарттығынан бағасын білді және 1297 жылы оны қаланың капитаны және подстасы етіп сайлады, ал 1298 жылы қайтадан капитан етіп тағайындады. Ол үшінші және соңғы Папалық сарайды, Палаццо Солианоны салдырды. Ол сондай-ақ қаланың басты қақпаларында өзінің мүсіндерін орнатты, бұл оның көптеген жауларынан сыни пікірлерге ие болды. Папа Бенедикт XI (1288–1305) Авиньон папалығынан бұрын Италияда тұрған соңғы папа болды. Николай IV-тен Бенедикт XI-ге дейінгі жылдары Орвието Римге қарағанда папаны жиі қабылдады, ал Римнің папалық резиденциясы болып қалуы туралы пікірталас жалғасты. Папа Урбан IV 1264 жылы Bolla Transiturus арқылы Орвиетодан христиан әлеміне бүкіл католик әлемі тойлайтын Corpus Domini мерекесін бекітті және жариялады. Әулие Томас Аквинский және Багнорегиялық әулие Бонавентура, сондай-ақ Хьюг де Сент-Шер Орвиетодағы Studium Curiae-де оқытушылар болды, олар жалпыға бірдей христиандық Евхаристиялық мереке институтының тірегі болды. Папа Николай V (1447–55) қалаға қолдау көрсетті. 1449 жылғы хатында папа Николай IV жобасына сәйкес епископ сарайын қалпына келтіруге қаржы бөлді. Сондай-ақ, ол Фра Анжеликогоға собордың Каппелла Нуовасында сурет салуды бастауға рұқсат берді. 1527 жылы Римді киелі Рим императоры Карл V тонап алған кезде Папа Климент VII Орвиетоға паналады. Шарль әскерлері қаланы қоршап алған жағдайда қаланың суы жеткіліксіз болуы мүмкін деп қорқып, ол 62 метр тереңдіктегі керемет құдық, Pozzo di San Patrizio немесе "Патрик құдығын" салдыруға тапсырыс берді. Бұл итальяндық атау ортағасырлық аңыздарға сүйеніп, Ирландиядағы Сент-Патрик Чистилищесі Чистилищеге түсуге жол ашады, бұл өте терең екенін білдіреді. Құрылысын инженер-архитектор Антонио да Сангалло кіші жасаған. Орталық құдық шахтасы Салахдин құдығына ұқсас екі спиральді пандустармен қоршалған. Бұл пандустардың әрқайсысы бір бағытты қозғалыс үшін жоспарланған, сондықтан су құмыраларымен жүктелген есектелер кедергісіз төмен және жоғары өте алатын болды. Құдыққа жазылған жазуда QUOD NATURA MUNIMENTO INVIDERAT INDUSTRIA ADIECIT ("табиғат қамқорлық көрсетпеген нәрсені еңбекпен толықтырды") деп мақтанады.

Жер асты туннельдеу жүйесі

Орвието қаласы ұзақ жылдар бойы өзінің бетінің астында жатқан үңгірлер мен туннельдер лабиринтінің құпиясын сақтап келді. Вулкандық тау жынысы – туфтың тереңіне қазылған осы құпия жасырын туннельдер қазір тек экскурсиялар арқылы ғана көрініс береді. Олардың таңғажайыпдығы көптеген тарихи және археологиялық жаңалықтарға жол ашты. Сент-Анселм колледжі жазда студенттерін Италияға жіберіп, қала сыртындағы Корилья қазба алаңында орналасқан колледждің археологиялық қазбасында жұмыс істеуге мүмкіндік беретін бағдарлама құрды. Жер асты қаласында 1200-ден астам туннель, галерея, құдық, баспалдақ, карьер, жертөле, күтпеген өткелдер, цистерналар, көгершіндерге арналған көптеген кішкентай шаршы нишалары бар, бөлмелер бір-бірінің үстіне орналасқан, олардың ғасырлар бойы қалай салынғанын көрсетеді. Көптеген ақсүйек отбасылардың үйлері қоршау кезінде биік қаладан қашу үшін жұмсақ тастан қазылған құпия туннельдермен жабдықталған. Бұл туннельдер қала сарайынан басталып, қала қабырғаларынан қашықтағы қауіпсіз жерге шығатын болған.

Капитано дель Пополо сарайы

Орвието ортағасырлық сарайларының, атап айтқанда Капитано сарайының құрылысы XIII ғасырда басталды. Бұл жер 1157 жылдан бері Папа Адриан IV тұсында салынған папалық сарайдың орнында болған. Алғашқы Капитано сарайы – бір қабатты лоджия болған, ол базар немесе жиналыстар өткізу үшін пайдаланылған. Содан қала басшысы азаматтарға үндеу жасаған. Орвиетоға адалдықтарын білдіру үшін осы жерге айналасындағы билеушілер немесе жеңілген қалалардың өкілдері келген. Сарай алғашқы құрылысынан кейін он жыл ішінде кеңейтілді. 1315 жылы қоңырау мұнарасы салынды, ал келесі жылы онда үлкен қоңырау ілінді. 1472 жылы құрылыстың жоғарғы бөлігі жабылып, үлкен зал екі бөлмеге бөлінді: бірі үлкен, екіншісі кішкентай. Екі бөлмеден үлкені бүгінгі "Кватроченто залы" деп аталатын бөлмеге шамамен сәйкес келетін аумақты алып жатты. Кейіннен бұл ғимарат Капитано дель Пополо, Подеста және Синьори Сетте үшін резиденция қызметін атқарды. 1596 жылдан бастап төменгі қабаттың бір бөлмесінде Лоренцо Магалотти бірнеше жыл бұрын қайта құрған Studium орналасты. Заң, теология және логиканы оқыған студенттер күніне екі рет, Палаццо дель Пополоның қоңырауы соғылғанда, 1651 жылға дейін оқуға келді. Осы мерзімнен кейін осы университет туралы мәліметтер азайып кетті. Кейбір дереккөздер бұл оқу орны 1013 жылға дейін барып тірелетінін және бенедикт монахтары Грациано мен Орвиетолық Гоцио сияқты тұлғалармен байланысты екенін көрсетеді.

Альборноз бекінісі

Қазан алаңында Альборноз бекінісі орналасқан. Ол испан кардиналы Альборноздың бұйрығымен, Папа Иннокентий VI-ның тапсырмасымен салынған және кондотьеро және әскери инженер Уголино ди Монтемарте жобалаған. Альборноз бекінісі бір кезде латын тілінде Аугурал деп аталған ғибадатхана орналасқан жерде тұр. Бастапқыда Рокка ди Сан-Мартино деп аталған бұл қамалдың құрылысы 1359 немесе 1353 жылдары қала зиратының жанында басталды. Оның мақсаты – шіркеуді қаладағы қауіпсіз орынмен қамтамасыз ету және кардинал мен оның қолбасшыларына соңғы әскери жеңістерін бекітуге мүмкіндік беру болды. Алғашқы шаршы жоспарында қамалдың басты кіреберісі жанында шағын ғимарат болды және оны қоршап тұрған бекініс орлары мен көпірлі ор қазбасы болды. Алайда, 1395 жылы Рокка жартылай қиратылды және оны қайта құруға жасалған келесі әрекеттер сәтсіз аяқталды. Бекініс ақыры 15 ғасырдың ортасында, түпнұсқа жоспарларды және қосымша дөңгелек қорғаныс қабатын пайдалана отырып қайта салынды. 1527 жылдың соңында Рим тоналып, Папа Клемент VII Орвиетоға қашқаннан кейін, қала қоршауға түскен жағдайда сумен жеткілікті қамтамасыз етілуін қамтамасыз ету үшін ол қазір әйгілі артезиан құдығын – Сан Патрицио құдығын (1528–1537) қазуға бұйрық берді. Қосымша қауіпсіздік үшін, Папа тек бекіністі қамтамасыз ету үшін екінші құдық қазуды тапсырды.

Басқалар

1004 жылы салынған Сан-Джовенале, бұрыннан бар шіркеудің орнында салынған болуы мүмкін, Орвиетодағы ең көне шіркеу. Ішінде 13 ғасырға жататын көптеген фрескалар сақталған. Сан-Доменико – доминикандықтардың алғашқы шіркеулерінің бірі. Сан-Франческо (1266) – бұрынғы францискан шіркеуі.

Экономика

Қаланың солтүстік-шығысында орналасқан Орвието ауданының ақ шараптары жоғары бағаланады; қызыл шараптар да өсіріледі. Орвието қаласы "Cittaslow" қозғалысының мүшесі, бұл баяу тамақтану қозғалысы. Орвиетода көптеген мейрамханалар бар. Орвиетоның арнайы тағамдарының бірі – трюфельді макарон. Италияның Cassa di Risparmio di Orvieto банкі осы қалада негізделген. Орвието керамикасы, қалайымен жалатылған қыш ыдыстар (майолика) бастапқыда Орвиетода жасалған, және ол жерде 13 ғасырдан бері өндіріліп келеді.

Көлік

Орвието фуникулері Орвието қаласын тарихи қала орталығымен байланыстырады. 2016 жылдың желтоқсанынан бері Орвието станциясы Австрия темір жолдары ÖBB-нің Мюнхен және Вена қалаларына түнгі жолсерік пойыздарымен қызмет көрсетеді.

Әр түрлі

Сент-Анселм колледжімен бірге Орвието қаласында археолог Дэвид Сорен негіздеген Аризона университетінің шетелдегі оқу бағдарламасы да орналасқан.