1066 жылдан кейінгі ағылшын соттарында қолданылған көне тілдік форма

Кіріспе

1066 жылдан бері ағылшын соттарында қолданылған архаикалық тіл формасы – Англия соттарында қолданылған француз тілінің диалектісі.

Тарих

"Француз" (яғни англо-норманд) тілінде ағылшын құқығы жөніндегі ең ерте белгілі жазбалар XIII ғасырдың үшінші тоқсанына жатады және екі нақты құжатты қамтиды. Біріншісі – 1258 жылғы «Оксфорд шарттары», онда король Генрих III әкімшілігіндегі кемшіліктерді түзетуге тағайындалған 24 салтанатты тұлғаның берген антының шарттары және олардың шешімдерінің қысқаша мазмұны келтірілген. Екіншісі – шамамен 1250–1270 жылдарға жатқан «Casus Placitorum», заңдық қағидалардың, ережелердің және істердің қысқаша сипаттамаларының жинағы. Бұл еңбектерде тілдің өзі күрделі және техникалық, жеке заң терминологиясымен жақсы қамтамасыз етілген. Ондағы көптеген сөздер латын тілінен шыққан, бірақ олардың формалары қысқартылған немесе бұрмаланған, бұл олардың француз тілінде ұзақ қолданылғандығын көрсетеді. Мысалдардың бірі – advowson (латынша advocationem) – шіркеу қызметкерін тағайындау құқығы; neif[e] (латынша nātīvā) – әйел құл; essoyne немесе essone (латынша sunnis) – патша жарлығынан босатуға мүмкіндік беретін жағдай (кейін essonia латын тілінде sunnis орнына келді, осылайша француз тілінен латын тіліне ауысты). XIV ғасырдың басына дейін заң француз тілі жоғарғы топтардың күнделікті қолданатын француз тілімен үлкен дәрежеде сәйкес келді. Сондықтан ол сол кезеңде материктік француз тілінің солтүстік диалекттерінде болған өзгерістерді көрсетті. Осылайша, жоғарыда аталған құжаттарда «патшаның» деген сөз del rey немесе del roy деп аударылған, ал шамамен 1330 жылға қарай ол du roi (қазіргі француз тілінде) немесе du roy болып өзгерді. XIV ғасырда француз тілі тез құлдырады. Заң француз тілін қолдануды заңгерлік мамандықтың кіріспе талаптарын шектеуге тырысатынын айтқандар тарапынан сынға іріккен. 1362 жылғы «Плединг туралы заң» (Ағылшын тілінде сотқа шағымдану туралы заң) осы өзгерісті мойындап, барлық сотқа шағымдану ағылшын тілінде болуын бекітті, «әр адам заңға қарсы бұзушылық жасамастан өзін жақсырақ басқара алатындай болсын». Сол кезден бастап заң француз тілі сөйлеу тілі ретінде мәртебесін жоғалтты. Ол жас заңгерлердің білімі үшін сот палаталарында өткізілетін «оқулар» (лекциялар) мен «пікірталастар» (академиялық дебаттар) үшін қолданыла берді, бірақ негізінен жазу тіліне айналды. Ол жаңа сөздерді қабылдауын тоқтатты, грамматикасы нашарлады (шамамен 1500 жылға қарай гендер жиі ескерілмейтін болды, мысалы, une home («әйел адам») немесе un feme («ер адам») сияқты абсурдты жағдайлар туды), ал сөздік қоры ағылшын тіліне жақындады, өйткені оны тек ағылшын, уэльс және ирланд заңгерлері мен судьялары қолданды, олардың көпшілігі француз тілін білмейтін. XVII ғасырда пікірталастар мен оқулар ұмытылды, ал Оливер Кромвельдің билігі, заңдық және үкіметтік процестерден архаикалық рәсімдердің қалдықтарын жоюға баса назар аударғандықтан, тілге тағы бір соққы берді. Одан бұрын, 1628 жылы сэр Эдвард Кок өзінің «Англия заңдарының институтының бірінші бөліміне» жазған алғы сөзінде заң француз тілінің сөйлеу тілі болып тоқтағанын мойындады. Ол ғасыр соңына дейін сот ісінің баяндамалары мен заң оқулықтарында қолданыла берді, бірақ тек ағылшын тіліне жақындатылған түрінде. 1730 жылғы «Сот процестері туралы заң» ғана Англия соттарында және Шотландияның қазынашылық сотында ағылшын тілін (заң француз және латын тілдерінің орнына) міндетті тіл етті. Кейін бұл заң Уэльске де қолданылды, ал жеті жылдан кейін Ирландияда да осыған ұқсас заң қабылданды – 1737 жылғы «Әділет (тіл) туралы заң» (Ирландия).

The earliest known documents in which 'French' (i. e. Anglo Norman) is used for discourse on English law date from the third quarter of the thirteenth century and include two particular documents. The first is The Provisions of Oxford (1258), consisting of the terms of oaths sworn by the 24 magnates appointed to rectify abuses in the administration of King Henry III, together with summaries of their rulings. The second is The Casus Placitorum (c. 1250 – c. 1270), a collection of legal maxims, rules and brief narratives of cases. In these works the language is already sophisticated and technical, well equipped with its own legal terminology. This includes many words which are of Latin origin but whose forms have been shortened or distorted in a way which suggests that they already possessed a long history of French usage. Some examples include advowson from the Latin advocationem, meaning the legal right to nominate a parish priest; neif[e], from the Latin nātīvā, meaning a female serf; and essoyne or essone from the Latin sunnis, meaning a circumstance that provides exemption from a royal summons (later essonia replaced sunnis in Latin, thus replacing into Latin from the French form). Until the early fourteenth century, Law French largely coincided with the French used as an everyday language by the upper classes. As such, it reflected some of the changes undergone by the northern dialects of mainland French during the period. Thus, in the documents mentioned above, 'of the king' is rendered as del rey, or del roy, whereas by about 1330 it had become du roi (as in modern French) or du roy. During the 14th century vernacular French suffered a rapid decline. The use of Law French was criticized by those who argued that lawyers sought to restrict entry into the legal profession. The Pleading in English Act 1362 ("Statute of Pleading") acknowledged this change by ordaining that thenceforward all court pleading must be in English so "every Man may the better govern himself without offending of the Law". From that time, Law French lost most of its status as a spoken language. It remained in use for the 'readings' (lectures) and 'moots' (academic debates), held in the Inns of Court as part of the education of young lawyers, but essentially it quickly became a written language alone; it ceased to acquire new words, its grammar degenerated (by about 1500 gender was often neglected, giving rise to such absurdities as une home ('a (feminine) man') or un feme ('a (masculine) woman'), and its vocabulary became increasingly English, as it was used solely by English, Welsh and Irish lawyers and judges who often spoke no real French. In the seventeenth century, the moots and readings fell into neglect, and the rule of Oliver Cromwell, with its emphasis on removing the relics of archaic ritual from legal and governmental processes, struck a further blow at the language. Even before then, in 1628, Sir Edward Coke acknowledged in his preface to the First Part of the Institutes of the Law of England that Law French had almost ceased to be a spoken tongue. It was still used for case reports and legal textbooks until almost the end of the century, but only in an anglicized form. A frequently quoted example of this change comes from one of Chief Justice Sir George Treby's marginal notes in an annotated edition of Dyer's Reports, published 1688:

Only the Proceedings in Courts of Justice Act 1730 made English (instead of Law French and Latin) the obligatory language for use in the courts of England and in the court of exchequer in Scotland. It was later extended to Wales, and seven years later a similar act was passed in Ireland, the Administration of Justice (Language) Act (Ireland) 1737.

Қазіргі заманғы заң терминологиясында сақталғандар

Ағылшын тіліндегі көптеген заңдық есімдердегі постпозитивтік сипаттауыштар (attorney general, fee simple) – құқық француз тілінен қалған мұра. Француз тілін ана тілі ретінде білетіндер қазіргі француз тілінде қолданылмайтын немесе басқа терминдермен ауыстырылған кейбір құқық француз тілінің терминдерін түсінбеуі мүмкін. Мысалы, қазіргі француз тілінде "ипотека" сөзі – "hypothèque". 20-шы ғасырда заңды ортақ құқық юрисдикцияларында түсінікті ету үшін құқық француз тілінің көптеген терминдері қазіргі ағылшын тіліне аударылды. Дегенмен, кейбір маңызды құқық француз тілінің терминдері сақталды, оның ішінде келесілер:

Термин немесе тіркес Сөздердің тура мағынасы Анықтамасы және қолданылуы

assizes отырыстар (көне французша assise, отырыс) Провинция немесе аймақ бойынша әртүрлі жерлерде өткізілетін сот отырысы. Бұл тіркестегі voir (немесе voire) сөзі көне француз тілінен шыққан және латынша verum ("шын") сөзінен туындаған. Бұл қазіргі француз тіліндегі voir ("көру") сөзімен байланысты емес, ол латынша video ("мен көремін") сөзінен шыққан; керісінше, voire ("тіпті", латынша vera, "шын нәрселер") сөзімен де, vrai ("шын") сипаттауымен де байланысты, мысалы, "à vrai dire" ("шындығында") тіркесінде. АҚШ-та, болашақ қазы немесе куәгердің қызмет етуге жарамдылығын анықтау үшін жауап беруі керек сұрақтар; немесе АҚШ және Англия заңдарында дәлелдердің (мысалы, айыпталушының мойындауы) қабылдануын анықтау үшін өткізілетін "сот ішіндегі сот", яғни алқабилер (немесе алқабилер болмаған жағдайда судья) оны қабылдауға бола ма.