Кіріспе

Қазіргі Бельгия композиторы (1741–1813)

Андре Эрнест Модесте Гретри (gʁɛtʁi; 11 ақпан 1741 жылы крещение алған; 24 қыркүйек 1813 жылы қайтыс болды) – 1767 жылдан бастап Францияда жұмыс істеген және француз азаматтығын алған Льеж князьдік епископтығының (қазіргі Бельгия) композиторы. Ол көбінесе комедиялық операларымен танымал.

Өмірбаян

Ол Льеж қаласында дүниеге келді, әкесі кедей музыкант болған. Ол Санкт-Денис (Льеж) шіркеуінің хорында оқыды. 1753 жылы Жан Панталеон Леклерктің, кейіннен Санкт-Пьер-де-Льеждегі органшы Николас Реннекиннің фортепиано және композициядан, ал Анри Мороның, Санкт-Пол колледжінің музыка шебері болды. Бірақ, оның итальяндық опера труппасының қойылымын тамашалау арқылы алған тәжірибелі сабағы одан да маңызды болды. Бұл жерде ол Балдассаре Галуппи, Джованни Баттиста Перголези және басқа да шеберлердің операларын тыңдады; ал Италияда өз оқуларын аяқтау ниеті оның тікелей нәтижесі болды. Қажетті қаражатты табу үшін ол 1759 жылы Лиеж соборының канондарына арналған месса жазды, ал 1759 жылғы наурыз айында канон Хёрлидің қаржысымен Италияға барды. Римде ол Лиеж колледжінде оқыды. Гретри осы жерде бес жыл тұрып, Джованни Баттиста Казалидің жетекшілігімен музыка білімін аяқтады. Оның гармония мен контрапункттағы шеберлігі, оның өзінің мойындауынша, әрқашан орташа болды. Оның алғашқы үлкен жетістігіне "La vendemmiatrice" атты итальяндық интермеццо немесе оперетта қол жеткізді, ол Римдегі "Алиберти" театры үшін жазылып, зор қолдауға ие болды. Гретридің француздық комедиялық операсына ден қоюына Римдегі француз елшілігінің хатшысы берген Пьер-Александр Монсиньидің операсының бірінің партитурасын зерттеуі себеп болды. 1767 жылғы 1 қаңтарда ол Римнен кетіп, Женевада қысқа уақыт болғаннан кейін (ол жерде Вольтермен танысып, тағы бір оперетта қойды) Парижге барды. Сол жерде ол екі жыл бойы кедейлік пен беймәлімдікпен күресті. Алайда, ол достарынан айырылмады, швед елшісі граф Густав Филипп Круцтың арашалығымен Гретри Жан Франсуа Мармонтелден либретто алды, оны алты аптадан кем уақыт ішінде музыкаға қойды және ол 1768 жылғы тамызда қойылғанда беспрецеденттік табысқа жетті. Операның аты – "Ле Хурон". Ұзақ өтпей "Люсиль" және "Le tableau parlant" шықты, содан кейін Гретридің комедиялық операның жетекші композиторы ретіндегі орны нығайды. Барлығы ол елуге жуық опера жазды. Оның шедеврлері – 1771 жылы қойылған "Земир мен Азор" және 1784 жылы қойылған "Ричард Сердце льва". Соңғысы тікелей емес, үлкен тарихи оқиғамен байланысты болды. Онда айтылған романс, "О Рихард, О моң король, l'univers t'abandonne", ол банкет кезінде орындалды – "Тиесттің банкеті сияқты өлімге әкелетін", – деп атап өтті Карлайл, 1789 жылғы 3 қазанда Версаль гарнизонының офицерлеріне берілді. Ұзақ өтпей "Марсельеза" Гретри операсынан алынған адалдыққа халықтың жауабы болды. "Арыстан жүрегі" атты шығарманы Джон Бургойн ағылшын сахнасына аударды. Гретри "туба-курва" үшін алғаш рет жазды, бұл аспап римдіктер заманынан бері "cornu" ретінде белгілі болған. Ол Вольтердің жерлеу рәсіміне арналған музыкада туба қисығын қолданды. Оның опера-балеті "La caravane du Caire", арфа мен үшбұрыш сүйемелдемесіндегі қарапайым түркілік экзотизммен, "Die Entführung aus dem Serail" желісі бойынша құтқару оқиғасы; 1783 жылы Фонтенблода премьерасы өтті, ол елу жыл бойы француз репертуарында болды. Гретри де мандолинаны өз шығармаларында қолданды. Филип Дж. Боун Гретридің Италияда болған кезінде аспапқа тап болғанын болжады және "ол оны әр түрлі жағдайларда қолданады, бұл жағдайда айқын әсер қалдырады" деді. Бұл Гретридің "Ламант жалу" операсынан "Барлығы ұйықтап жатқанда" серенадасы. Боун серенаданы "екі мандолиннің нәзік сүйемелдеуі" деп атады. Композитордың өзі өзі куә болған үлкен оқиғалардан әсер алды, ал оның кейбір операларының атаулары, мысалы, "La rosière républicaine" және "La fête de la raison", олар тиесілі дәуірді жеткілікті түрде көрсетеді; бірақ олар жай ғана жағдайға байланысты туындылар, ал республикалық ынта-жігер шынайы емес. Гретри классикалық пәндермен жұмыс істегенде сәл сәтті болды. Оның шынайы күші кейіпкердің мінез-құлқын сипаттауда және нәзік және әдетте француз сезімдерін білдіруде болды. Оның концерттік шығармаларының құрылымы жиі әлсіз, ал оның аспаптары соншалықты әлсіз, сондықтан оның кейбір шығармаларының оркестрлік бөліктерін басқа композиторлар қайта жазуға мәжбүр болды, оларды қазіргі аудиторияға қолайлы ету үшін. Революция кезінде Гретри өзінің мүлкінің көп бөлігін жоғалтты, бірақ Францияның бірінен соң бірі келген үкіметтері саяси айырмашылықтарға қарамастан композиторға қолдау көрсетуде бәсекелесті. Ескі соттан ол әр түрлі марапаттар мен сыйлықтар алды; республика оны консерваторияның инспекторы етіп тағайындады; Наполеон оған құрмет легионының айқасын және зейнетақы берді. Гретри опера композициясы бойынша шәкірттер қабылдады, олардың ішінде оның қызы Люсиль және Каролин Вуиет болды. Ол Монморенсидегі Эрмаж үйінде қайтыс болды, бұрынғыда Руссоның үйі болған. Оның өлімінен кейін он бес жыл өткен соң Гретридің жүрегі оның туған жеріне қайтарылды, ұзақ соталған сот процесінен кейін рұқсат алынды. 1842 жылы композитордың үлкен қола мүсіні Льежде орнатылды. Оның жүрегі онда сақталған, ал денесі Париждің Пер-Лашез зиратында жерленген. Өмірінде одан Жан Батист Стуф мүсін жасады. Ол 1804 жылы Ипполит де Ливри графы тапсырыс берді және 1809 жылы Опера Комикке орнатылды. Қазір ол Нью-Йорктегі Метрополитен өнер музейінде сақталады. Гретри суретші Жанна Мари Грандонға үйленген.