Кіріспе

Француз тарихшысы және жазушысы 1723–1799 жылдары өмір сүрген Жан Франсуа Мармонтель (ʒɑ̃ fʁɑ̃swa maʁmɔ̃tɛl; 11 шілде 1723 – 31 желтоқсан 1799) – француз тарихшысы, жазушысы және «Энциклопедияшылар» қозғалысының мүшесі.

Өмірбаян

Ол Лимюзеннің Борт қаласында (қазіргі Коррезе) кедей отбасында дүниеге келді. Мауриак, Канталдағы иезуиттермен білім алғаннан кейін, Клермон-Ферран және Тулуза колледждерінде сабақ берді; 1745 жылы Вольтердің кеңесімен әдеби жетістікке жету үшін Парижге аттанды. 1748 жылдан 1753 жылға дейін бір-бірінен кейін трагедиялар жазды: «Денис Тиран» (1748); «Аристомен» (1749); «Клеопатра» (1750); «Гераклид» (1752); «Египтус» (1753). Бұл әдеби туындылары сахнада толыққанды табысқа жетпесе де, Мармонтельдің әдеби және әлеуметтік топтарға жол ашты. Ол «Энциклопедияға» сындық ой-пікір мен терең түсініктерді көрсететін мақалалар жазды, олар жинақталған түрінде «Әдебиет элементтері» деген атпен француз классикасының қатарына енді. Ол сондай-ақ бірнеше комедиялық опералар жазды, олардың ең жақсылары – «Сильвен» (1770) және «Земир мен Азор» (1771). Глюк пен Пиччини арасындағы дау кезінде ол Пиччиниді ынтамен қолдады, оның «Роланд» (Пиччини) (1778) және «Атис» (1779) операларында бірге жұмыс істеді, екеуі де Жан-Батист Лүллидің Кюноның либреттосын негіз ретінде пайдаланды, сондай-ақ «Дидон» (1783) және «Пенелопа» (1785) операларын жазды. 1758 жылы ол Мадам де Помпадурдың қамқорлығына ие болды, ол оған мемлекеттік қызметке орналастырып, «Le Mercure» ресми журналының басқаруын тапсырды, онда ол әйгілі «Ахлақтық әңгімелер» сериясын бастаған еді. Бұл әңгімелердің артықшылығы стильдің нәзік өңделуінде, бірақ бастысы – король Людовик XV тұсындағы француз қоғамының көрнекті және тартымды бейнесінде жатыр. 1763 жылы автор Француз академиясының мүшесі болып сайланды. 1767 жылы ол «Белизарий» атты еңбегін жариялады, қазір ол діни төзімділік туралы тарауының арқасында ерекше, ол Сорбонна мен Париж архиепископының сын-пікірін тудырды. Мармонтель «Инкалар, немесе Перу империясының құлауы» (1777) еңбегінде испан Америкасындағы қатыгездіктерді басқыншылардың діни фанатизміне байланыстырып жауап берді. Ол Франция тарихшысы (1771), академия хатшысы (1783) және Лицейде тарих профессоры (1786) болып тағайындалды. Тарихшы ретінде Мармонтель регенттіктің тарихын жазды (1788). Француз революциясы кезінде кедейлікке ұшыраған Мармонтель Террор кезінде Эвреге, одан кейін көп ұзамай Эур департаментіндегі Абловильдегі шағын үйге зейнеткерлікке шықты. Ол жерде «Әкесінің естеліктері» (4 том, 1804) атты еңбегін жазды, онда өмірінің суреттемесі, екі маңызды патшалықтың әдеби тарихы, жарты ғасыр бұрын Клермонтта көрген құрметті Жан-Батист Массильоннан бастап Оноре Мирабоға дейінгі портреттердің үлкен галереясы бар. Бұл кітап ата-анасының балаларына нұсқау беру үшін жазылған. Онда оның Лимузендегі балалық шағының көркем суреті бар; әдебиет тарихшысы үшін оның құндылығы зор. Мармонтель біраз уақыт Мадам Жофреннің үйінде тұрды және суретшілерге арналған әйгілі кешкі асқа қатысты; оны энциклопедистер кездескен үйлердің көпшілігіне шақырды және «Энциклопедия немесе ғылымдардың, өнердің және кәсіптердің рационалды сөздігіне» үлес қосты. Осылайша ол портреттерін жасауға ең жақсы материалды қолдана алды және мүмкіндіктерін толық пайдаланды. 1797 жылы Парижге қысқа уақытқа келгеннен кейін ол Ескі кеңеске сайланды, ол Абловильде қайтыс болды. Ол «Тоғыз әпкелер» масондық ложасының мүшесі болды. Джон Раскин оны тарихтағы өзіне ең көп әсер еткен үш адамның бірі деп атады. Джон Стюарт Милл өзінің өмірбаянында «Әкесінің естеліктері» еңбегінің өзін депрессиядан құтқарып, жазылғанын айтады.