Луи Гектор Берлиоз: Француз романтик композиторы және дирижері

Кіріспе

Француз романтикалық композиторы және дирижері (1803–1869)

Луи Гектор Берлиоз (11 желтоқсан 1803 – 8 наурыз 1869) – француз романтикалық композиторы және дирижері. Оның туындыларына оркестрлік шығармалар, мысалы, «Симфония фантастикалық» және «Италиядағы Гарольд», хорлық шығармалар, оның ішінде «Реквием» және «Балалық шақ», оның үш операсы – «Бенвенуто Челлини», «Троялықтар» және «Беатрис пен Бенедикт», сондай-ақ «драматикалық симфония» «Ромео мен Джульетта» және «драматикалық легенда» «Фаусттың кінәсі» сияқты гибридтік жанрлар кіреді. Облыстық дәрігердің үлкен ұлы Берлиоздың медицина саласында әкесінің жолын жалғастыруы күтілді, бірақ ол музыканы кәсіп етіп, отбасына қарсы шығып, Париждің медициналық колледжіне түсті. Оның тәуелсіз ойлау қабілеті және дәстүрлі ережелер мен формулаларды қабылдамауы оны Париждің консервативті музыкалық ортасымен келіспеушілікке түсірді. 1830 жылы ол стилін сәл өзгертіп, Францияның ең бағалы музыкалық сыйлығы – «Prix de Rome» жүлдесін жеңіп алды, бірақ Париж консерваториясының оқытушыларынан көп нәрсе үйренбеді. Көп жыл бойы пікірлер екіге бөлінді: бірі Берлиозды ерекше талант иесі деп санады, ал енді бірі оның музыкасында форма мен үйлесімнің жетіспейтінін айтты. Жиырма төрт жасында Берлиоз ирландтық Шекспир актрисасы Харриет Смитсонға ғашық болды және ол жеті жылдан кейін оны қабылдағанға дейін талмай іздеді. Олардың некесі бастапқыда бақытты болды, бірақ ақырында бұзылды. Харриет оның алғашқы үлкен жетістігіне – «Симфония фантастикалыққа» шабыттандырды, онда оның идеализирован келген бейнесі жиі кездеседі. Берлиоз үш опера аяқтады, олардың біріншісі – «Бенвенуто Челлини» толық сәтсіздікке ұшырады. Екіншісі, «Троялықтар» эпопеясы настолько үлкен болғандықтан, оның өмірінде толыққанды қойылған жоқ. Оның соңғы операсы – Шекспирдің «Көп нәрседен шу» комедиясына негізделген «Беатрис пен Бенедикт» премьерасында сәтті ойналды, бірақ тұрақты опералық репертуарға енбеді. Францияда композитор ретінде сирек табысқа жеткен Берлиоз дирижерлік өнерге көбірек назар аударды және халықаралық деңгейде танымал болды. Ол Германияда, Ұлыбританияда және Ресейде композитор және дирижер ретінде жоғары бағаланды. Оның табысын арттыру үшін мансабының көп бөлігінде музыка туралы жазбалар жасады, олардың кейбіреулері кітап түрінде сақталған, соның ішінде оның 1844 жылғы «Аспаптану туралы трактаты», ол 19 және 20 ғасырларда үлкен әсер етті. Берлиоз 65 жасында Парижде қайтыс болды.

Louis Hector Berlioz (11 December 1803 – 8 March 1869) was a French Romantic composer and conductor. His output includes orchestral works such as the Symphonie fantastique and Harold in Italy, choral pieces including the Requiem and L'Enfance du Christ, his three operas Benvenuto Cellini, Les Troyens and Béatrice et Bénédict, and works of hybrid genres such as the "dramatic symphony" Roméo et Juliette and the "dramatic legend" La Damnation de Faust. The elder son of a provincial physician, Berlioz was expected to follow his father into medicine, and he attended a Parisian medical college before defying his family by taking up music as a profession. His independence of mind and refusal to follow traditional rules and formulas put him at odds with the conservative musical establishment of Paris. He briefly moderated his style sufficiently to win France's premier music prize – the Prix de Rome – in 1830, but he learned little from the academics of the Paris Conservatoire. Opinion was divided for many years between those who thought him an original genius and those who viewed his music as lacking in form and coherence. At the age of twenty four Berlioz fell in love with the Irish Shakespearean actress Harriet Smithson, and he pursued her obsessively until she finally accepted him seven years later. Their marriage was happy at first but eventually foundered. Harriet inspired his first major success, the Symphonie fantastique, in which an idealised depiction of her occurs throughout. Berlioz completed three operas, the first of which, Benvenuto Cellini, was an outright failure. The second, the epic Les Troyens (The Trojans), was so large in scale that it was never staged in its entirety during his lifetime. His last opera, Béatrice et Bénédictbased on Shakespeare's comedy Much Ado About Nothingwas a success at its premiere but did not enter the regular operatic repertoire. Meeting only occasional success in France as a composer, Berlioz increasingly turned to conducting, in which he gained an international reputation. He was highly regarded in Germany, Britain and Russia both as a composer and as a conductor. To supplement his earnings he wrote musical journalism throughout much of his career; some of it has been preserved in book form, including his Treatise on Instrumentation (1844), which was influential in the 19th and 20th centuries. Berlioz died in Paris at the age of 65.

1803-1821: алғашқы жылдары

Берлиоз 1803 жылдың 11 желтоқсанында дүниеге келді. Ол дәрігер Луи Берлиоздың (1776–1848) және оның әйелі Мари Антуанетта Жозефинаның (1784–1838) үлкен баласы еді. Бірақ, ол орындаушыларының ынталы қолдауынан және көрермендер арасындағы музыканттардың, оның ішінде Консерватория профессорларының, Опера және Опера-Комик директорларының, сондай-ақ композиторлар Аубер мен Эрольдтың шапалақтарынан үлкен шабыт алды. Берлиоз Шекспирдің пьесаларына қызығып, оларды түпнұсқада оқу үшін 1828 жылы ағылшын тілін үйренуге кірісті. Сонымен қатар, ол шамамен сол кезде тағы екі шығармашылық күшке ие болды: Бетховен мен Гёте. Ол Консерваторияда Бетховеннің үшінші, бесінші және жетінші симфонияларын тыңдады, ал Гётенің «Фауст» туын Жерар де Нервалдың аудармасында оқыды. Гётенің шығармасы келесі жылы премьерасы өткен «Фаусттың сегіз көрінісі» (Берлиоздың 1-опусы) үшін негіз болды, кейін ол қайта жөнделіп, кеңейтіліп «Фаусттың кінәсі» болып аталды.

1830-1832: Рим сыйлығы

Берлиоз негізінен саяси емес еді, 1830 жылғы шілде революциясын қолдаған да, қарсы болған да жоқ, бірақ ол басталғанда өзін оқиғаның ортасында тапты. Ол оқиғаларды өз естеліктерінде жазды: Кантатасы – «Сарданапалдың өлімі» («La Mort de Sardanapale»), ол осы туындысымен Рим сыйлығын жеңіп алды. Алдыңғы жылы ұсынған «Клеопатра» шығармасы судьялардың наразылығын тудырды, себебі консервативті музыканттар үшін ол «қауіпті тенденцияларды» көрсеткен, ал 1830 жылғы жұмысы үшін ол ресми мақұлдауға ие болу үшін өзінің табиғи стилін мұқият өзгертті. Смитсонға деген құштарлығынан суыған Берлиоз он тоғыз жасар Мари («Камилла») Мок атты пианисткаға ғашық болды. Оның сезімі өзара болды, және олар үйленуді жоспарлады. Желтоқсан айында Берлиоз «Фантастикалық симфонияның» тұсаукесерін өткізген концерт ұйымдастырды. Орындаудан кейін ұзақ сонар шапалақтар жауды, ал баспасөз мақалалары жұмыстың қызықтырып, қуантқандығын білдірді. Берлиоздің өмірбаяуын жазған Дэвид Кернс бұл концертті композитор мансабында ғана емес, қазіргі заманғы оркестрдің дамуындағы маңызды кезең деп атады. Концертке Франц Лист та келді, бұл олардың ұзаққа созылған достығының бастауы болды. Кейін Лист «Фантастикалық симфонияны» фортепианоға көшіріп, оны көптеген адамдарға тыңдау мүмкіндігін берді. Концерттен кейін Берлиоз Италияға аттанды: Рим сыйлығының талаптары бойынша жеңімпаздар Римдегі француз академиясы – Вилла Медичиде екі жыл оқыды. Келгеннен кейін үш апта өткен соң ол рұқсатсыз кетіп қалды: Мари олардың никесін бұзғанын және Плейел пианино фабрикасының мұрагері Камил Плейелге үйленетінін білген. Берлиоз екеуін де (сондай-ақ оның «гиппопотам» деп атаған анасын) өлтірудің жоспарын жасады және осы мақсат үшін у, тапаншалар мен маскировка сатып алды. Бірақ оқиғалар көрсеткендей, ол бақытты түрде құтылған болуы мүмкін: Мариға үйленгеннен кейін бес жыл өткен соң Камил Плейел оны тастап, оның ұятты мінез-құлқы мен адалсыздығын жариялады. Ол қалаға келген Феликс Мендельсонмен кездесуді ұнатты, бірақ Рим оған ұнамады: «Мен білетін ең ақымақ, қарапайым қала; ол ақыл-ойы мен сезімі бар адамдарға жарамайды». Верне Берлиоздың екі жылдық мерзімі аяқталғанша Вилла Медичиден кетуіне рұқсат беру туралы өтінішін қабылдады. Верненің кеңесі бойынша, Парижге оралуын кейінге қалдыру ақылды болар еді, себебі консерватория басшылары оның оқуын ерте аяқтауына ықылас білдірмейді, сондықтан ол үйіне қайтар жолда Ла-Кот-Сен-Андре арқылы өтіп, отбасымен кездесті. Ол 1832 жылдың мамыр айында Римнен шығып, қараша айында Парижге келді.

Berlioz was largely apolitical, and neither supported nor opposed the July Revolution of 1830, but when it broke out he found himself in the middle of it. He recorded events in his Mémoires:

The cantata was La Mort de Sardanapale, with which he won the Prix de Rome. His entry the previous year, Cléopâtre, had attracted disapproval from the judges because to highly conservative musicians it "betrayed dangerous tendencies", and for his 1830 offering he carefully modified his natural style to meet official approval. By now recoiling from his obsession with Smithson, Berlioz fell in love with a nineteen year old pianist, Marie ("Camille") Moke. His feelings were reciprocated, and the couple planned to be married. In December Berlioz organised a concert at which the Symphonie fantastique was premiered. Protracted applause followed the performance, and the press reviews expressed both the shock and the pleasure the work had given. Berlioz's biographer David Cairns calls the concert a landmark not only in the composer's career but in the evolution of the modern orchestra. Franz Liszt was among those attending the concert; this was the beginning of a long friendship. Liszt later transcribed the entire Symphonie fantastique for piano to enable more people to hear it. Shortly after the concert Berlioz set off for Italy: under the terms of the Prix de Rome, winners studied for two years at the Villa Medici, the French Academy in Rome. Within three weeks of his arrival he went absent without leave: he had learnt that Marie had broken off their engagement and was to marry an older and richer suitor, Camille Pleyel, the heir to the Pleyel piano manufacturing company. Berlioz made an elaborate plan to kill them both (and her mother, known to him as "l'hippopotame"), and acquired poisons, pistols and a disguise for the purpose. although events showed that he may have had a lucky escape: within five years of marrying Marie, Camille Pleyel left her and publicly denounced her scandalous conduct and persistent infidelity. and he enjoyed his meetings with Felix Mendelssohn, who was visiting the city, but he found Rome distasteful: "the most stupid and prosaic city I know; it is no place for anyone with head or heart." Vernet agreed to Berlioz's request to be allowed to leave the Villa Medici before the end of his two year term. Heeding Vernet's advice that it would be prudent to delay his return to Paris, where the Conservatoire authorities might be less indulgent about his premature ending of his studies, he made a leisurely journey back, detouring via La Côte Saint André to see his family. He left Rome in May 1832 and arrived in Paris in November.

1832-1840: Париж

1832 жылдың 9 желтоқсанында Берлиоз консерваторияда өзінің шығармаларынан концерт ұсынды. Бағдарламаға «Les Francs juges» увертюрасы, премьерасынан бері кеңінен өңделген «Симфония фантастикалық» және Бокаждың, танымал актердің монологтар оқыған «Le Retour à la vie» кірді. Концерт өте сәтті болды, бағдарлама бір ай ішінде қайталанды, бірақ оның тікелей салдары Берлиоз бен Смитсонның, соңғы кездесуіне әкелді. 1832 жылы Смитсонның мансабы төмендеді. Ол алдымен Théâtre Italien-де, содан кейін шағын сахналарда сәтсіз маусым өткізді, ал 1833 жылдың наурызына қарай үлкен қарызға батты. Биографтар Смитсонның Берлиоздың қызығушылығына қаржылық жағдайлардың ықпалы болды ма, жоқ па, әртүрлі пікірде; алайда ол оны қабылдады және екі отбасының қарсылығына қарамастан, 1833 жылдың 3 қазанында Париждегі британ елшілігінде үйленді. Көбінесе скрипкашы ретінде танымал Паганини Stradivarius альтын домбырасын сатып алып, қолайлы музыка тапса, оны жұрт алдында ойнауды жоспарлады. «Симфония фантастикалықтан» қатты әсер алған ол Берлиозды өзіне арналған шығарма жазуын сұрады. Берлиоз өте виртуоздық туынды жаза алмайтынын айтты және «Италиядағы Гарольд» деп аталатын симфонияны жаза бастады. Паганини болжағандай, солистік партия оған жеткіліксіз сезілді: «Менің істеуім үшін онда жеткілікті емес, мен үнемі ойнауым керек». 1835 жылдың соңына дейін Берлиоз Рим сыйлығының лауреаты ретінде шамалы стипендия алды. Ол жеке және кейде мақалаларында музыка туралы сын жазудың орнына музыка жазуға көбірек уақыт жұмсағанын айтып шағымданды, бірақ өзінің жақтырмаған музыканттарын сынап, сүйіктілерін мақтауға мүмкіндік алды. Олардың қатарында музыкалық педанттар, колоратуралық ән салу, жақсы скрипкашы емес альтшілер, мағынасыз либреттолар және барокколық контрапункт болды. Бетховеннің симфонияларын, Глюктің және Вебердің операларын жоғары бағалады, ал өзінің шығармаларын жарнамалаудан мүлдем бас тартты. Оның журналистикасы көбінесе музыкалық сын-қараулардан тұрды, олардың кейбіреулерін жинап, жариялады, мысалы, «Оркестрдегі кештер» (1854), сондай-ақ оның «Аспаптану туралы трактатының» (1844) негізін құраған техникалық мақалалар. Берлиоз француз үкіметінен өзінің «Реквиемі» – «Grande messe des morts» үшін тапсырыс алды, ол 1837 жылдың желтоқсанында Les Invalides-те алғаш рет орындалды. 1840 жылы екінші үкіметтік тапсырыс – «Grande symphonie funèbre et triomphale» операсы келді. Екеуі де оған сол кезде көп ақша немесе шығармашылық атақ әкелген жоқ.

On 9 December 1832 Berlioz presented a concert of his works at the Conservatoire. The programme included the overture of Les Francs juges, the Symphonie fantastique – extensively revised since its premiere – and Le Retour à la vie, in which Bocage, a popular actor, declaimed the monologues. The concert was such a success that the programme was repeated within the month, but the more immediate consequence was that Berlioz and Smithson finally met. By 1832 Smithson's career was in decline. She presented a ruinously unsuccessful season, first at the Théâtre Italien and then at lesser venues, and by March 1833 she was deep in debt. Biographers differ about whether and to what extent Smithson's receptiveness to Berlioz's wooing was motivated by financial considerations; but she accepted him, and in the face of strong opposition from both their families they were married at the British Embassy in Paris on 3 October 1833. Paganini, known chiefly as a violinist, had acquired a Stradivarius viola, which he wanted to play in public if he could find the right music. Greatly impressed by the Symphonie fantastique, he asked Berlioz to write him a suitable piece. Berlioz told him that he could not write a brilliantly virtuoso work, and began composing what he called a symphony with viola obbligato, Harold in Italy. As he foresaw, Paganini found the solo part too reticent – "There's not enough for me to do here; I should be playing all the time"

Until the end of 1835 Berlioz had a modest stipend as a laureate of the Prix de Rome. Although he complained – both privately and sometimes in his articles – that his time would be better spent writing music than in writing music criticism, he was able to indulge himself in attacking his bêtes noires and extolling his enthusiasms. The former included musical pedants, coloratura writing and singing, viola players who were merely incompetent violinists, inane libretti, and baroque counterpoint. He extravagantly praised Beethoven's symphonies, and Gluck's and Weber's operas, and scrupulously refrained from promoting his own compositions. His journalism consisted mainly of music criticism, some of which he collected and published, such as Evenings in the Orchestra (1854), but also more technical articles, such as those that formed the basis of his Treatise on Instrumentation (1844). Berlioz secured a commission from the French government for his Requiem – the Grande messe des morts – first performed at Les Invalides in December 1837. A second government commission followed – the Grande symphonie funèbre et triomphale in 1840. Neither work brought him much money or artistic fame at the time,

One of Berlioz's main aims in the 1830s was "battering down the doors of the Opéra". In Paris at this period, the musical success that mattered was in the opera house and not the concert hall. Robert Schumann commented, "To the French, music by itself means nothing". Berlioz worked on his opera Benvenuto Cellini from 1834 until 1837, continually distracted by his increasing activities as a critic and as a promoter of his own symphonic concerts. A few days later Berlioz was astonished to receive a cheque from him for 20,000 francs. Paganini's gift enabled Berlioz to pay off Harriet's and his own debts, give up music criticism for the time being, and concentrate on composition. He wrote the "dramatic symphony" Roméo et Juliette for voices, chorus and orchestra. It was premiered in November 1839 and was so well received that Berlioz and his huge instrumental and vocal forces gave two further performances in rapid succession. refn|Berlioz assembled an orchestra of 160 players, three soloists and a chorus of 98 singers for the vocal sections. and who later drew on it when composing Tristan und Isolde. At the close of the decade Berlioz achieved official recognition in the form of appointment as deputy librarian of the Conservatoire and as an officer of the Legion of Honour. The former was an undemanding post, but not highly paid, and Berlioz remained in need of a reliable income to allow him the leisure for composition.

1830-шы жылдарда Берлиоздің басты мақсатының бірі – «Опера үйінің есіктерін бұзу» болды. Осы кезеңде Парижде музыкалық табыс концерт залында емес, опера театрында бағаланды. Роберт Шуман: «Француздар үшін музыканың өзі ештеңе білдірмейді» деп түсіндірді. Берлиоз 1834 жылдан 1837 жылға дейін «Бенвенуто Челлини» операсымен жұмыс істеді, ол өзінің сыншы және симфониялық концерттерін ұйымдастырушы ретіндегі белсенділігімен үнемі алаңдады. Бірнеше күннен кейін Берлиоз одан 20 000 франк көлемінде чек алды. Паганинидің сыйлығы Берлиозға Гарриеттің және өзінің қарыздарын өтеуге, уақытша музыка туралы сын жазудан бас тартуға және композицияға назар аударуға мүмкіндік берді. Ол дауыстар, хор және оркестр үшін «драматикалық симфония» – «Ромео мен Джульетта» шығармасын жазды. Ол 1839 жылдың қарашасында алғаш рет орындалды және Берлиоз бен оның үлкен аспаптық және вокалдық тобы екі қосымша қойылымды тез арада өткізді. Берлиоз вокалдық бөлімдер үшін 160 музыканттан тұратын оркестр, үш солист және 98 әншіден тұратын хор жинады. Кейіннен ол «Тристан мен Изольда» шығармасын жазғанда да соған сүйенді. Онжылдықтың соңында Берлиоз консерваторияның кітапханашысының орынбасары және Құрмет легионының офицері болып тағайындалды. Бірінші лауазым көп талап етілмейтін, бірақ жалақысы жоғары емес еді, ал Берлиоз композицияға бос уақыт табу үшін тұрақты табысқа мұқтаж болды.

1840-шы жылдар: күресіп жатқан композитор

1830 жылғы революцияның он жылдығына арналған «Symphonie funèbre et triomphale» 1840 жылғы шілдеде композитордың жетекшілігімен ашық ауада орындалды. Сол жылы ол досы Теофил Готьедің алты өлеңіне музыка жазып, «Les Nuits d'été» ән циклын құрады (пианиномен сүйемелдеу, кейін оркестрленді). Ол сондай-ақ Эжен Скрибтің либреттосына негізделген «La Nonne sanglante» («Қанды монах») операсының жобасымен жұмыс істеді, бірақ көп ілгерілемеді. 1841 жылғы қарашада ол «Revue et gazette musicale» журналында оркестрлеу туралы өз ойларын білдірген он алты мақаладан тұратын серия жариялай бастады; олар 1843 жылы жарық көрген «Инструментация туралы трактаттың» негізі болды. 1840 жылдары Берлиоз көп уақытын Франциядан тыс жерлерде музыка жасауға арнады. Париждегі концерттерінен ақша табу қиын болды, ал басқа елдерде оның музыкасын орындаудан промоутерлер тапқан үлкен табыс туралы білгеннен кейін, ол шетелде дирижерлік тағылымдамадан өтуге шешім қабылдады. Ол 1842 жылғы қыркүйекте Брюссельде екі концерт беріп бастады. Одан кейін Германияда кең ауқымды гастрольдік сапар жасады: 1842 және 1843 жылдары Германияның он екі қаласында концерттер берді. Ол жақсы қабылдады. Неміс тыңшылары оның инновациялық шығармаларына француздықтарға қарағанда көбірек құрмет көрсетті, ал оның дирижерлік шеберлігі жоғары бағаланды. Осы кезде Берлиоздың некесі қиындыққа тап болды. Гарриет оның атақтылығына және өзінің артынан қалуына ренжіді, ал Раби айтқандай, «Берлиоз әнші Мари Ресиомен жақын қарым-қатынасқа түскен кезде иелік етушілік күдік пен қызғанышқа айналды». Берлиоз 1843 жылдың ортасында Парижге оралды. Келесі жылы ол өзінің ең танымал екі қысқа шығармасын жазды: «Le carnaval romain» (музыкасы «Benvenuto Cellini» шығармасынан алынған) және «Le corsaire» (алғашқыда «La tour de Nice» деп аталған). Жыл соңында ол Гарриеттен ажырасты. Берлиоз екі шаңырақта өмір сүрді: Гарриет Монмартрда қалды, ал ол Ресиомен бірге Париждің орталық бөлігіндегі пәтеріне көшті. Ұлы Луи Руандағы пансионға жіберілді. 1840 және 1850 жылдары Берлиоздың өмірінде шетелдік сапарлар маңызды орын алды. Олар өте табысты болды, әрі өнерлік, әрі қаржылық тұрғыдан, сонымен қатар Парижде концерттер ұйымдастырумен байланысты әкімшілік қиындықтармен күресудің қажеті болмады. Макдональд былай деді:

The Symphonie funèbre et triomphale, marking the tenth anniversary of the 1830 Revolution, was performed in the open air under the direction of the composer in July 1840. In the same year he completed settings of six poems by his friend Théophile Gautier, which formed the song cycle Les Nuits d'été (with piano accompaniment, later orchestrated). He also worked on a projected opera, La Nonne sanglante (The Bloody Nun), to a libretto by Eugène Scribe, but made little progress. In November 1841 he began publishing a series of sixteen articles in the Revue et gazette musicale giving his views about orchestration; they were the basis of his Treatise on Instrumentation, published in 1843. During the 1840s Berlioz spent much of his time making music outside France. He struggled to make money from his concerts in Paris, and learning of the large sums made by promoters from performances of his music in other countries, he resolved to try conducting abroad. He began in Brussels, giving two concerts in September 1842. An extensive German tour followed: in 1842 and 1843 he gave concerts in twelve German cities. His reception was enthusiastic. The German public was better disposed than the French to his innovative compositions, and his conducting was seen as highly impressive. By this time Berlioz's marriage was failing. Harriet resented his celebrity and her own eclipse, and as Raby puts it, "possessiveness turned to suspicion and jealousy as Berlioz became involved with the singer Marie Recio". Berlioz returned to Paris in mid 1843. During the following year he wrote two of his most popular short works, the overtures Le carnaval romain (reusing music from Benvenuto Cellini) and Le corsaire (originally called La tour de Nice). Towards the end of the year he and Harriet separated. Berlioz maintained two households: Harriet remained in Montmartre and he moved in with Recio at her flat in central Paris. His son Louis was sent to a boarding school in Rouen. Foreign tours featured prominently in Berlioz's life during the 1840s and 1850s. Not only were they highly rewarding both artistically and financially, but he did not have to grapple with the administrative problems of promoting concerts in Paris. Macdonald comments:

«Ол қанша сапар жасаса, соғұрлым үй жағдайына ашуланып бара жатты; бірақ ол шетелде қоныстанбаса да, мысалы, Дрезденде немесе Лондонда, ол әрқашан Парижге оралып қайтты. Шығарманың сәтсіз аяқталуы Берлиозды үлкен қарызға батып қалдырды; ол келесі жылы Ресейге жасаған екі өте табысты сапарының біріншісімен қаржысын қалпына келтірді. Одан кейін Англияға бес сапар жасады, ол жеті айдан астам уақытқа созылды (1847 жылғы қарашадан 1848 жылғы шілдеге дейін). Лондонда оны құштарлықпен қарсы алды, бірақ оның импресариосы, дирижер Луи Антуан Жюльеннің дұрыс емес басқаруынан сапар қаржылық жағынан сәтті болмады. Берлиоз 1848 жылғы қыркүйектің ортасында Парижге оралғаннан кейін Гарриет бірнеше рет инсульт алды, ол оны жартылай параличке ұшыратты. Ол үнемі күтімге мұқтаж болды, ол оның шығындарын өтеді. Парижде ол оны үнемі, кейде күніне екі рет барып көретін».

1850-ші жылдар: халықаралық жетістік

"Фаусттың жазасы" атты шығармасының сәтсіздігінен кейін Берлиоз келесі сегіз жылда композицияға аз уақыт арнады. Ол 1849 жылы аяқталған, бірақ 1855 жылға дейін жарияланбаған "Te Deum" және бірнеше қысқа шығармалар жазды. "Қарауыл" және "Троялықтар" (1856–1858) эпосы арасындағы ең маңызды жұмысы – "Қасиетті трилогия", "L'Enfance du Christ" (Мәсіхтің балалық шағы), оны 1850 жылы бастады. 1851 жылы ол Лондондағы Ұлы көрмеге музыкалық аспаптарды бағалайтын халықаралық комиссия мүшесі ретінде қатысты. 1852 және 1853 жылдары Лондонға оралып, өзінің және басқалардың шығармаларын дирижерлік етті. "Ковент-Гарден" театрындағы "Бенвенуто Челлини" операсының қайта қойылымы бір көрсетілімнен кейін тоқтатылғаннан басқа, ол онда тұрақты табысқа ие болды. Опера 1852 жылы Лейпцигте Берлиоздың келісімімен Лист дайындаған қайта жөнделген нұсқада қойылды және орташа сәттілікке қол жеткізді. Онжылдықтың басында Берлиоз Германияда дирижер ретінде көптеген рет өнер көрсетті. 1854 жылы Харриет қайтыс болды. Берлиоз бен оның ұлы Луи екеуі де оның қайтысы алдында оның қасында болды. Сол жылы Берлиоз "L'Enfance du Christ" шығармасын аяқтады, естеліктері үстінде жұмыс істеді және Мари Ресиоға үйленді. Ұлына көп жылдар бойы бірге өмір сүргеннен кейін, оны жасауды өзінің міндеті деп санағанын түсіндірді. Жыл соңында "L'Enfance du Christ" атты алғашқы қойылым оның таңғалысына орай жылы қабылданып, құттықталды. Келесі жылдың көп бөлігін дирижерлік және прозалық шығармалармен өткізді. 1841 жылғы "Жазғы түндер" вокальдық циклының оркестрленуін аяқтағаннан кейін, Вергилийдің эпосына негізделген өзінің либреттосын жазып, "Les Troyens" ("Троялықтар") жұмысына кірісті. Ол дирижерлік міндеттерінің арасында екі жыл бойы осы жұмыстың үстінде жұмыс істеді. 1858 жылы ол көптен іздеген Франция институтына сайланды, бірақ оған берген маңыздылығын азайтып көрсетті. Сол жылы ол "Les Troyens" ("Троялықтар") эпосын аяқтады. Содан кейін ол оны сахналауға бес жыл бойы тырысты.

1860-1869: соңғы жылдары

1862 жылдың маусым айында Берлиоздың әйелі 48 жасында күрт қайтыс болды. Ол өмір бойы Берлиозға адал болған және оны күткен анасынан айырылды. "Les Troyens" – бес акті, бес сағаттық опера – Опера басшылығына тым ауыр болып көрінді, және Берлиоздың оны сахнаға қоюға жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталды. Ол шығарманы көрсетудің жалғыз жолын екі бөлікке бөлуде көрді: "Трояның құлауы" және "Карфагендегі троялықтар". Соңғысы, түпнұсқаның соңғы үш актісінен тұратын, 1863 жылдың қараша айында Париждегі Théâtre-Lyrique театрында қойылды, бірақ тіпті осы қысқартылған нұсқа да одан әрі қысқартылды: 22 қойылымның ішінде көптеген бөлімдер алынып тасталды. Бұл оқиға Берлиозды зор қайғыға батырды, ол осыдан кейін ешқандай музыка жасамады. Берлиоз "Les Troyens" операсын қайта қоюға тырыспады, және ол 30 жылға жуық уақыт бойы қайта қойылмады. Ол басылым құқығын үлкен ақшаға сатты, және соңғы жылдары қаржылық тұрғыда жайлы өмір сүрді; ол сыншылық жұмысынан бас тартты, бірақ депрессияға түсті. Екі әйелінен бөлек, ол екі қарындасынан да айырылды, бірақ Парижге денсаулығы нашарлап қайтып келді. Ол Жерорта теңізінің ыстық климатында емделу үшін Ниццаға барды, бірақ жағадағы тастарға құлап, мүмкін инсульттан зардап шегіп, бірнеше ай бойы сауығу үшін Парижге оралуға мәжбүр болді. Парижге келгеннен кейін ол күнден-күнге әлсіреп, 1869 жылдың 8 наурызында Кале көшесіндегі үйінде 65 жасында қайтыс болды. Ол Монмартр зиратына екі әйелімен бірге жерленді, олардың денелері қайтадан шығарылып, оның қасына қойылды.

Шығармалары

1983 жылғы кітабында, "Берлиоздың музыкалық тілі" атты еңбегінде Джулиан Раштон: «Берлиоз музыкалық формалар тарихында қайдан шықты және оның ізбасарлары кімдер?» деп сұрайды. Раштонның осы сұрақтарға берген жауабы – «ешқайда» және «ешкім жоқ». Ол Берлиоз туралы тек тоқыраумен немесе мүлдем еске алынбаған музыка тарихының белгілі зерттеулерін келтіреді және бұл Берлиоздың алдыңғыларынан үлгі алмағандығымен және оның кейінгілері үшін үлгі болмағандығымен байланысты екенін ұсынады. «Өмірінде де, шығармаларында да Берлиоз жалғыз қасқыр болды». Қырық жыл бұрын Берлиоздың музыкасын өмір бойы қолдаған сэр Томас Бичем де осыған ұқсас пікір білдіріп, мысалы, Моцарт үлкен композитор болғанымен, оның музыкасы алдыңғыларының еңбектеріне сүйенген, ал Берлиоздың шығармалары толығымен түпнұсқа болды: «Симфония фантастическая немесе Ла Дамнация де Фауст әлемге ешқандай ата-аналық механизмді қажет етпеген спонтанды туылудың түсініксіз күші сияқты келді». Раштон «Берлиоздың жолы сәулеттік немесе дамымалы емес, иллюстрациялық» деп санайды. Ол мұны неміс «сәулеттік» тәсілінен гөрі «декоративтік» композициялық тәсілді ұнататын француз музыкалық эстетикасының жалғасы деп санайды. Абстракция мен дискурсивтілік бұл дәстүрге жат, операларда және, көбінесе, оркестрлік музыкада үздіксіз даму аз; оның орнына өздігінен тұрған бөлімдерге басымдық беріледі. Берлиоздың композициялық әдістері қатты сынға ұшырады, сонымен бірге қорғалды. Оның ырғаққа қатысты көзқарасы консервативті көзқарасты замандастарына қызығушылық тудырды; ол төрт немесе сегіз тақтық өзгермейтін фраза – carrée фразасын жек көрді және музыкасына ырғақтың жаңа түрлерін енгізді. Ол 1837 жылғы мақаласында осы тәжірибесін былай түсіндірді: күшті соққылардың есебінен әлсіз соққыларды ерекшелеу, үштік және екілік ноталар топтарын ауыстыру және басты мелодиядан тәуелсіз күтпеген ырғақты тақырыптарды пайдалану. Макдональд Берлиоздың табиғи мелодист болғанын, бірақ оның ырғақтық сезімі оны тұрақты фраза ұзындығынан алшақтатқанын жазды; ол «икемді музыкалық прозамен табиғи түрде сөйледі, онда таңғажайып және контур маңызды элементтер болды». Раштонның талдауы бойынша, Берлиоздың көптеген мелодиялары «нақты тоналды және гармониялық әсерге» ие, бірақ композитор кейде сәйкес үйлесімділік жасауды қаламайды. Раштон Берлиоздың ырғақсыз ырғақты ұнатуы дәстүрлі гармонияны бұзатынын айтады: «Классикалық және романтикалық мелодия әдетте белгілі бір тұрақтылық пен тегіс гармониялық қозғалысты білдіреді; Берлиоздың музыкалық прозаға деген ұмтылысы мұндай тұрақтылыққа қарсы тұрады». Пианист және музыкалық сарапшы Чарльз Розен Берлиоз өзінің мелодияларының шыңында көбінесе ең баса назар аударатын акордты – тамыр позициясындағы үштік және жиі мелодия тыңдаушыны доминантты күтуге итермелейтін тоник акордты көрсетеді деп жазды. Ол мысал ретінде «классикалық сезімге шоқ түсіргенімен әйгілі» Симфония фантастическаяның негізгі тақырыбының екінші фразасын келтіреді, онда мелодия өзінің кульминациясында тоникпен шешілген доминантты білдіреді, бірақ Берлиоз кульминациялық нотаның астына тоник қою арқылы шешімді күтеді. Ричард Штраус Берлиоз қазіргі заманғы оркестрді ойлап тапқанын жазды. Берлиоздың оркестрлеу шеберлігін мойындағандардың кейбіреулері оның кейбір экстремалды әсерлерін ұнатпайды. Реквиемнің «Хостиялар» бөліміндегі тромбондар үшін педальдік нүкте жиі айтылады; Гордон Джейкоб сияқты кейбір музыканттар бұл әсерді жағымсыз деп тапты. Макдональд Берлиоздың тығыз, төменгі акорда бөлінген виолончель мен басқаларды ұнатуына күмән келтірді, бірақ ол мұндай даулы тұстар «бақсылық пен шеберлік» санына қарағанда сирек кездесетінін атап өтті. Берлиоз бұрын арнайы мақсаттар үшін қолданылған аспаптарды алып, оларды өзінің тұрақты оркестріне енгізді: Макдональд арфаны, cor anglais, бас кларинетті және клапанды кернейді атады. Берлиоздың оркестрлеуіндегі Макдональд атап өткен сипаттамалық белгілердің арасында «қайталанған ноталарға» шамал «жарық» деп аталады, немесе Ромеоның Капулеттер қақпасына келуіне «көк түстер» қосу үшін пайдаланылады, және Лелиодағы «Chœur d'ombres». Берлиоздың қоласы туралы ол былай деп жазады: қола салтанатты немесе намысты болуы мүмкін; «Симфония фантастическая» -дегі «Марш ау соплици» – қоланың қазіргі заманғы қолданылуы. Тромбондар Мефистофельді үш жарқыраған акордпен таныстырады немесе Нарбальдың Лес Троянс ш...

In his 1983 book The Musical Language of Berlioz, Julian Rushton asks "where Berlioz comes in the history of musical forms and what is his progeny". Rushton's answers to these questions are "nowhere" and "none". He cites well known studies of musical history in which Berlioz is mentioned only in passing or not at all, and suggests that this is partly because Berlioz had no models among his predecessors and was a model to none of his successors. "In his works, as in his life, Berlioz was a lone wolf". Forty years earlier, Sir Thomas Beecham, a lifelong proponent of Berlioz's music, commented similarly, writing that although, for example, Mozart was a greater composer, his music drew on the works of his predecessors, whereas Berlioz's works were all wholly original: "the Symphonie fantastique or La Damnation de Faust broke upon the world like some unaccountable effort of spontaneous generation which had dispensed with the machinery of normal parentage". Rushton suggests that "Berlioz's way is neither architectural nor developmental, but illustrative". He judges this to be part of a continuing French musical aesthetic, favouring a "decorative" – rather than the German "architectural" – approach to composition. Abstraction and discursiveness are alien to this tradition, and in operas, and to a large extent in orchestral music, there is little continuous development; instead self contained numbers or sections are preferred. Berlioz's compositional techniques have been strongly criticised and equally strongly defended. His approach to rhythm caused perplexity to conservatively inclined contemporaries; he hated the phrase carrée – the unvaried four or eight bar phrase – and introduced new varieties of rhythm to his music. He explained his practice in an 1837 article: accenting weak beats at the expense of the strong, alternating triple and duple groups of notes and using unexpected rhythmic themes independent of the main melody. Macdonald writes that Berlioz was a natural melodist, but that his rhythmic sense led him away from regular phrase lengths; he "spoke naturally in a kind of flexible musical prose, with surprise and contour important elements". In Rushton's analysis, most of Berlioz's melodies have "clear tonal and harmonic implications" but the composer sometimes chose not to harmonise accordingly. Rushton observes that Berlioz's preference for irregular rhythm subverts conventional harmony: "Classic and romantic melody usually implies harmonic motion of some consistency and smoothness; Berlioz's aspiration to musical prose tends to resist such consistency." The pianist and musical analyst Charles Rosen has written that Berlioz often sets the climax of his melodies in relief with the most emphatic chord a triad in root position, and often a tonic chord where the melody leads the listener to expect a dominant. He gives as an example the second phrase of the main theme – the idée fixe – of the Symphonie fantastique, "famous for its shock to classical sensibilities", in which the melody implies a dominant at its climax resolved by a tonic, but in which Berlioz anticipates the resolution by putting a tonic under the climactic note. Richard Strauss wrote that Berlioz invented the modern orchestra. Some of those who recognise Berlioz's mastery of orchestration nonetheless dislike a few of his more extreme effects. The pedal point for trombones in the "Hostias" section of the Requiem is often cited; some musicians such as Gordon Jacob have found the effect unpleasant. Macdonald has questioned Berlioz's fondness for divided cellos and basses in dense, low chords, but he emphasises that such contentious points are rare compared with "the felicities and masterstrokes" abounding in the scores. Berlioz took instruments hitherto used for special purposes and introduced them into his regular orchestra: Macdonald mentions the harp, the cor anglais, the bass clarinet and the valve trumpet. Among the characteristic touches in Berlioz's orchestration singled out by Macdonald are the wind "chattering on repeated notes" for brilliance, or being used to add "sombre colour" to Romeo's arrival at the Capulets' vault, and the "Chœur d'ombres" in Lélio. Of Berlioz's brass he writes:

quote|Brass can be solemn or brazen; the "Marche au supplice" in the Symphonie fantastique is a defiantly modern use of brass. Trombones introduce Mephistopheles with three flashing chords or support the gloomy doubts of Narbal in Les Troyens. With a hiss of cymbals, pianissimo, they mark the entry of the Cardinal in Benvenuto Cellini and the blessing of little Astyanax by Priam in Les Troyens. Some pictorial touches were included in symphonies by Beethoven, Mendelssohn and others, but the symphony was not customarily used to recount a narrative. but the work tells a story, graphically and specifically. The recurring idée fixe theme is the composer's idealised (and in the last movement caricatured) portrait of Harriet Smithson. Schumann wrote of the work that despite its apparent formlessness, "there is an inherent symmetrical order corresponding to the great dimensions of the work, and this besides the inner connexions of thought", and in the 20th century Constant Lambert wrote, "Formally speaking it is among the finest of 19th century symphonies". Harold in Italy, despite its subtitle "Symphony in four parts with viola principal", is described by the musicologist Mark Evan Bonds as a work traditionally seen as lacking any direct historical antecedent, "a hybrid of symphony and concerto that owes little or nothing to the earlier, lighter genre of the symphonie concertante". In the 20th century critical opinion varied about the work, even among those well disposed to Berlioz. Felix Weingartner, an early 20th century champion of the composer, wrote in 1904 that it did not reach the level of the Symphonie fantastique; fifty years later Edward Sackville West and Desmond Shawe Taylor found it "romantic and picturesque Berlioz at his best". In the 21st century Bonds ranks it among the greatest works of its kind in the 19th century. The "Dramatic Symphony" with chorus, Roméo et Juliette (1839), is still further from the traditional symphonic model. The episodes of Shakespeare's drama are represented in orchestral music, interspersed with expository and narrative sections for voices. Among Berlioz's admirers the work divides opinion. Weingartner called it "a style less mixture of different forms; not quite oratorio, not quite opera, not quite symphony – fragments of all three, and nothing perfect". Countering accusations of lack of unity in this and other Berlioz works, Emmanuel Chabrier replied in a single emphatic word. Cairns regards the work as symphonic, albeit "a bold extension" of the genre, but he notes that other Berliozians including Wilfrid Mellers view it as "a curious, not entirely convincing compromise between symphonic and operatic techniques". Rushton comments that "pronounced unity" is not among the virtues of the work, but he argues that to close one's mind on that account is to miss all that the music has to give. The last of the four symphonies is the Symphonie funebre et triomphale, for giant brass and woodwind band (1840), with string parts added later, together with optional chorus. The structure is more conventional than the instrumentation: the first movement is in sonata form, but there are only two other movements, and Berlioz did not adhere to the traditional relationship between the various keys of the piece. In its final version (1849) it was described by the Berlioz scholar Tom S. Wotton as like "a miniature symphonic poem". The first version, written at the Villa Medici, had been in fairly regular rhythm, but for his revision Berlioz made the strophic outline less clear cut, and added optional orchestral parts for the last stanza, which brings the song to a quiet close. The songs remain on the whole among the least known of Berlioz's works, and John Warrack suggests that Schumann identified why this might be so: the shape of the melodies is, as usual with Berlioz, not straightforward, and to those used to the regular four bar phrases of French (or German) song this is an obstacle to appreciation. Warrack also comments that the piano parts, though not lacking in harmonic interest, are discernibly written by a non pianist. Despite that, Warrack considers up to a dozen songs from the 33 Mélodies well worth exploring – "Among them are some masterpieces."

Жазбалар

Берлиоздың барлық маңызды шығармалары және оның көптеген екінші дәрежелі туындылары коммерциялық мақсатта жазылған. Бұл салыстырмалы түрде жаңа құбылыс. 1950 жылдардың ортасында халықаралық дыбыс жазу каталогтарында жеті маңызды шығарманың толық жазбалары тізілген: «Фантастикалық симфония», «Симфония фунебре және триумфаль», «Италиядағы Гарольд», «Жазғы түндер», «Ромео мен Джульетта», «Реквием» және «Te Deum», сондай-ақ түрлі увертюралар. «Трояндықтар» операсынан үзінділер қол жетімді болды, бірақ опералардың толық жазбалары болған жоқ. Колин Дэвис дискографиясында Берлиоздың жазбалары ерекше орын алады, олардың кейбіреулері студияда, ал кейбіреулері тікелей эфирде жазылған. Алғашқысы – 1960 жылғы «Христос балалығы», ал соңғысы – 2012 жылғы «Реквием». Олардың арасында «Жазғы түндер» атты бес жазба, «Беатриче мен Бенедикт», «Фантастикалық симфония» және «Ромео мен Джульетта» шығармаларының әрқайсысынан төрт, «Италиядағы Гарольд», «Трояндықтар» және «Фаусттың кінәсі» шығармаларынан үш жазба бар. Дэвистің нұсқаларынан басқа, «Трояндықтар» шығармасы Чарльз Дютойт пен Джон Нельсонның студиялық жазбаларын алды; Нельсон мен Дэниел Баренбойм «Беатриче мен Бенедикт» шығармасының нұсқаларын жазды, ал Нельсон мен Роджер Норрингтон «Бенвенуто Челлини» операсын CD үшін дирижерлік етті. «Жазғы түндер» әндерін орындаған әншілер қатарында Виктория де лос Анхелес, Леонтин Прайс, Джанет Бейкер, Режин Креспан, Джесси Норман және Кири Те Канава, сондай-ақ жақында Карен Каргилл мен Сьюзан Грэм бар. Берлиоздың ең көп жазылған шығармасы – «Фантастикалық симфония». Ұлыбританиялық Hector Berlioz веб-сайтының дискографиясында 96 жазба тізілген, олардың ішінде 1928 жылғы Габриэль Пьерне мен Консертс Колонның алғашқы нұсқасынан бастап Бичем, Пьер Монте, Шарль Мунк, Герберт фон Караян және Отто Клемперер дирижерлік еткен жазбалар, сондай-ақ Булез, Марк Минковски, Янник Незет Сегин және Франсуа Ксавье Роттың жақындағы нұсқалары бар.