Кіріспе

Рим патшалығы мен Рим республикасы қолданған күнтізбе – католиктік діни күнтізбе. Рим күнтізбесі Рим патшалығы мен Рим республикасы қолданған күнтізбе болды. Бұл термин көбінесе Римнің Юлиан күнтізбесіне дейінгі кезеңдегі күнтізбесін білдірсе де, жиі 1 ғасырдың соңында диктатор Юлий Цезарь мен император Август реформаларымен құрылған Юлиан күнтізбесін де қамтиды. Римдіктердің айтуынша, олардың алғашқы күнтізбесін алғашқы патшасы Ромул құрған. Ол он айдан тұратын, наурыз айымен көктемде басталып, келесі жылға дейін қысқы айларды белгілемей қалдыратын. Бұл айлардың әрқайсысы 30 немесе 31 күнді құрап, 38 нундиналдық циклға бөлінген, әрқайсысы сегіз күндік апта құрады (римдік санау бойынша тоғыз күн), діни рәсімдермен және қоғамдық саудамен аяқталады. Бұл тұрақты күнтізбе айды бақылаудан пайда болғандығын көрсетеді. Атап айтқанда, әр айдың ең маңызды күндері – календасы, ноны және идысы тиісінше жаңа ай, бірінші тоқсан және толы айдан шыққан сияқты. Кейінірек, понтификтер коллегиясы Капитолий төбесінде осы күндердің әрқайсысын ресми түрде жариялап, римдік мерзім санау кез келген айдың келесі осындай күніне дейін жүргізілді. (Мысалы, жыл соңындағы 23 ақпандағы Терминалия мерекесі наурыз календасының алдындағы 6-шы күн деп аталды). Ромулдың ізбасары Нума Помпилийге қысқы уақытты қаңтар мен ақпан айларына бөліп, басқа айларды сәйкес қысқартып, кейбір интеркаляция жүйесі арқылы күнтізбені күн жылмен шамамен үйлестірген жаңа күнтізбе берілді. Бұл луносолярлық күнтізбелердің әдеттегі белгісі және римдік діни мерекелер мен басқа да шараларды дұрыс маусымда ұстау үшін қажет болды. Қазіргі тарихшылар осы оқиғаның әртүрлі аспектілерін даулайды. Алғашқы күнтізбе ауыл шаруашылығына негізделген, ай емес, жыл мезгілдері мен жұлдыздарды бақылаған, сондай-ақ әр түрлі ұзындықтағы он айдан тұрған болуы мүмкін. Егер мұндай күнтізбе болған болса, ол кейіннен этрускілер мен Пифагоршыл оңтүстік Италиялық гректердің ықпалымен патшалық немесе ерте Республика кезінде Нумаға жатқызылған луносолярлық жүйеге өзгеретін болған. Республика құрылғаннан кейін жылдар консулдықтармен саналып, күнтізбе мен оның рәсімдері Республиканың соңғы кезеңдеріне дейін өте консервативті сақталды. Тіпті нундиналдық циклдар ай фазаларымен байланысты болмай қалғанда да, понтифик жаңа айды байқағанын мәлімдеп, әр календаны салтанатты түрде өткізу үшін Юнонаға құрбандық шалуға міндетті болды. Әрине, түрлі себептерге байланысты жүйенің дәлдігі үшін қажетті интеркаляция әрқашан сақталмады. Ливийдің астрономиялық жазбаларында азаматтық күнтізбе б.з.д. 190 жылы күн жылдан бір маусымға қалысқандығы және б.з.д. 168 жылы екі айға қалысқандығы көрсетілген. Б.з.д. 191 жылы [[Lex Acilia de Intercalando]] немесе одан бұрын интеркаляцияны басқару pontifex maximus-қа берілді, бірақ олар көбінесе Цезарь сияқты белсенді саяси көшбасшылар болғандықтан, саяси факторлар оның тұрақты қолданылуына кедергі келтірді. Атап айтқанда, интеркаляцияны Римдегі бас понтифик жеке жариялауы керек болды, сондықтан оның Галлиядағы соғысы мен Помпейге қарсы азаматтық соғысы Цезарьді жылдар бойы қаладан тыс ұстаған кезде күнтізбе бірнеше рет түзетілмеді. Азамат соғысында жеңіске жеткен Цезарь б.з.д. 46 жылы күнтізбеге реформа енгізіп, оның үшінші консулдық жылын 446 күнге созды. Бұл жаңа Юлиан күнтізбесі Египет күнтізбесінің ықпалымен толығымен күн күнтізбесіне негізделген. Римнің діни рәсімдеріне кедергі келтірмеу үшін реформа тағайындалмаған күндерді айлардың соңына таратты және тіпті 31 күндік айларда да нондар мен идтерді өзгертпеді. Юлиан күнтізбесі 24 ақпанды қайталау арқылы төрт жылда бір рет көбісу күнін (VI. Кал. Март. немесе ante diem bis sextum Kalendas Martias) енгізуге арналған, бірақ Цезарь өлтірілгеннен кейін діни қызметкерлер санау қатесінен көбісу күнін үш жыл сайын қосып қойды. Күнтізбені дұрыс орнына келтіру үшін Август бір-екі онжылдыққа интеркаляцияны тоқтатуға мәжбүр болды. 365,25 күнді құрайтын Юлиан күнтізбесі күн жылдан (365,24 күн) сәл ұзақ болды. 16 ғасырға қарай, Пасха күні көктемгі күн мен түн теңелуінен соншалықты алыстап кеткендіктен, папа Григорий XIII күнтізбе әдісін одан әрі түзетуді бұйырды, нәтижесінде қазіргі Григориан күнтізбесі құрылды.

Тарихқа дейінгі күнтізбе

Алғашқы римдік күнтізбесі айдың жаңа ай фазасымен басталып, аяқталарлық, бақылауға негіделген ай күнтізбесі болған деп саналады. Ай циклы шамамен 29 жарым күнге созылғандықтан, мұндай айлар 29 мен 30 күн аралығында ауысқан. Римдіктердің егіншілік туралы еңбектері, оның ішінде Катон, Варро, Вергилий, Колумелла және Плинийдің еңбектері өз тәжірибелерін қолайлы жағдайларға немесе жұлдыздардың көтерілуіне байланыстыратса, сол замандағы азаматтық күнтізбеге сирек ғана сіңізген, 4-ші немесе 5-ші ғасыр авторы Палладийге дейін. Формалды римдік құс баяны – аугурия, кем дегенде 4-ші ғасырдың соңына дейін беделді, арнайы дін қызметкерлерінің назарында болды. Тарихи деректердегі римдік мерекелердің көпшілігі кейінгі күнтізбедегі нундиналдық циклмен тығыз байланысты болғанымен, Сементивтер сияқты, жергілікті жағдайларға байланысты жылжымалы мерекелер ("жарияланған мерекелер") сақталды. Михельс бұл барлық ежелгі мерекелердің бастапқы күйі болғанын, олар маусымдар мен олар ішіндегі оқиғалар арасындағы шекараларды белгілегенін ұсынады.

Флавий реформасы

Гней Флавий, цензор Апп. Клавдий Кекусқа хатшы (скриба) болып қызмет еткен, б.з.б. 304 жылы бірқатар реформалар енгізді. Олардың нақты мәні белгісіз, бірақ ол ай басталмас бұрын күнтізбе жариялауды қалыптастырды деп саналады, бұл дін қызметкерлерінің билігін азайтты, бірақ мемлекеттік істер үшін тұрақты күнтізбе болуына жағдай жасады.

Юлиан реформасы

Юлий Цезарь азаматтық соғысындағы жеңісінен кейін және Pontifex Maximus лауазымында бола отырып, б.з.д. 46 жылы күнтізбені реформалауға бұйрық берді. Бұл жұмысты ғалымдар тобы жүзеге асырды, олардың арасында Александриялық Сосиген және римдік М. Флавий болған. Реформаның негізгі мақсаты күнтізбеге он қосымша күн енгізу және рим күнтізбесін күн жылға жақындастыру үшін әр төрт жыл сайын бір күндік үстеме енгізу болды. Б.з.д. 46 жыл – ескі жүйенің соңғы жылы болды және ол үш үстеме айды қамтыды: біріншісі ақпан айына, ал қалған екеуі – желтоқсан календтерінен бұрын «Алдыңғы және кейінгі үстеме» (Intercalaris Prior and Posterior) деп аталды.

Жылдар

Жоғарыда айтылғандай, Римнің 10 айлық күнтізбесі шамамен 304 күнге созылған, бірақ әдетте қысқы уақытта күн жылдың қалған бөлігімен толықтырылатын еді. Ай күнтізбесі және Юлианнан бұрынғы азаматтық жыл 354 немесе 355 күнге дейін созылған, ал күн жылмен арадағы айырмашылық көбінесе ретсіз аралық аймен түзетілген. Юлиан жылы 365 күннен тұрады, ал төртінші жыл сайын күндіздің ұзақтығы екі есеге артты, бұл қазіргі григориандық жүйеге жақын. Рим патшаларының алдындағы және тұсындағы күнтізбелік дәуір белгісіз, бірақ билік жылдары бойынша санау ежелгі заманда кең таралған. Рим республикасы кезінде, б.з.д. 509 жылдан бастап жылдар көбінесе билік еткен консулдардың есімдерімен сипатталған, немесе Диоклетианның 15 жылдық салық циклымен байланысты болған. Алайда, бұл циклдер ерекшеленбеген, сондықтан «индикцияның 2-шы жылы» 298, 313, 328 және т.б. жылдардың кез келгеніне қатысты болуы мүмкін. Византия империясының православиелік халқы әртүрлі христиан дәуірлерін қолданды, олар Диоклетианның қуғын-сүргініне, Мәсіхтің дүниеге келуіне және әлемнің шамамен жасына негізделген. Римдіктерде ерте күнтізбелері туралы жазбалар болмаған, бірақ қазіргі тарихшылар сияқты, маусымнан кейінгі айлардың аттарына сүйене отырып, жылдың бастапқыда наурыз айында басталғанын болжаған. Консул М. Фулвий Нобилий (б.з.д. 189 ж.) Геркулес Музарум ғибадатханасында қаңтар айына қатысты түсіндірме жазды, онда қаңтар айының Янусқа арналғаны айтылды, себебі құдай екі бағытқа да қараған, бұл оның жылдың бірінші айы ретінде белгіленгенін көрсетеді. Дегенмен, ол көбінесе ақпанмен бірге құрылғаны айтылады, оның мәдениеті мен мерекелері бастапқыда жылдың соңғы айы деп есептелгенін көрсетеді. Консулдардың өкілеттігі – және осылайша республика кезеңіндегі жылдардың реті – бірнеше рет өзгерген сияқты. Олардың қызметке кіру рәсімі соңында 153 ж.б.з. 1 қаңтарға (Кал. Янв.) көшірілді, бұл Q. Фулвий Нобилийге кельтибер соғыстары кезінде Испаниядағы Сегедаға шабуыл жасауға мүмкіндік берді, ал бұрын ол 15 наурызда ([[Наурыз айының ішкі күні]]) өткен. 3-ші ғасырдың б.з.д. кезеңінде 1 мамыр күні де қызметке кіру рәсімі болған деген мәлімет бар, ал Ливий бұрынғы қызметке кіру рәсімдері 15 мамырда (Eid. Mai.), 1 шілдеде (Кал. Qui.), 1 тамызда (Кал. Sex.), 1 қазанда (Кал. Oct.) және 15 желтоқсанда (Eid. Dec.) өткенін айтады. Юлиан күнтізбесі бойынша жыл 1 қаңтарда басталса, индикция циклының жылдары 1 қыркүйекте басталған. Мысырдың жеке күнтізбесінен басқа, кейбір провинциялар өз жазбаларын жергілікті дәуірді пайдаланып сақтаған. Африка өз жазбаларын б.з.д. 39 жылдан бастап, Испания б.з. 38 жылдан бастап жүйелі түрде жазды. Бұл күнтізбелеу жүйесі ортағасырлық Испанияда қолданылған испан дәуірі ретінде жалғасты.

Юлиандық немесе григориандық күндерге ауыстыру

Римдік есімдердің Григорий күнтізбесіне көшуі, римдік күндердің Юлиан немесе Григорий күнтізбесімен сәйкес келеді деген жаңылыс пікірге әкелуі мүмкін. Шындығында, рим консулдарының толық тізімі республиканың құрылған кезінен бастап жылдардың сенімділігін қамтамасыз етеді, бірақ ай санаудың аяқталуына қатысты белгісіздік және римдік интеркаляцияның тұрақсыздығы тәуелсіз расталған күндердің "дұрыс" орнынан апталарға, тіпті айларға дейін ауытқуына себеп болады. Ливийдің екі астрономиялық оқиғасы 190 ж.б.д. күнтізбедегі Юлиандық күндермен төрт айлық айырмашылықты, ал 168 ж.б.д. екі айлық айырмашылықты көрсетеді. Осылайша, "Публий Корнелий Сципион Африканский мен Публий Лициний Красс консулдығының жылы" (әдетте "205 ж.б.д." деп беріледі) рим күнтізбесі бойынша 15 наурызда 205 ж.б.д. басталды және 14 наурызда 204 ж.б.д. аяқталды, бірақ оның дұрыс емес болуына байланысты 206 ж.б.д. қараша немесе желтоқсан айында басталуы мүмкін. Юлиан күнтізбесі орнатылғаннан кейін де рим дін қызметкерлері жылдарды дұрыс есептемеді, сондықтан күндер Августтың билікке келуінен кейін бірнеше онжылдыққа дейін "дұрыс" орнынан бірнеше күнге қалып қойды. Күнтізбе күйі және интеркаляцияға қатысты деректердің жеткіліксіздігін ескере отырып, тарихшылар римдік күндердің Юлиандық және Григориандық эквиваленттерін әртүрлі көздерден қайта құруға тырысты. Юлиандық реформаға дейінгі онжылдықтар туралы толық мәліметтер бар, әсіресе Цицеронның сөздері мен хаттары, бұл шамамен 58 ж.б.д. дейін белгілі бір хронологияны құруға мүмкіндік береді. Нундиналдық цикл және белгілі бір синхронизмдер – мысалы, аттикалық күнтізбесі мен Олимпиада бойынша римдік күндер – бірінші Пун соғысының 264 ж.б.д. басталуына дейінгі даулы хронологияны жасау үшін қолданылады. Бұдан кейін күндер егін жинау және маусымдық діни мерекелер сияқты белгілерге негізделген.