Кіріспе

АҚШ-тың USS Swordfish (SSN 579) атомдық су асты кемесі – АҚШ Әскери-теңіз күштерінің қылыш балығы аталған екінші су асты кемесі. Қылыш балығы – ұзын, қылыш тәрізді мұрын және жоғары арқа қанаты бар ірі балық.

Құрылыс және іске қосу

Swordfish кемесін салуға арналған келісімшар 1955 жылғы 18 шілдеде Мэн штатының Киттери қаласындағы Портсмут теңіз кеме жасау кешеніне берілді, ал келінің қадағалауы 1956 жылғы 25 қаңтарда жасалды. Ол 1957 жылғы 27 тамызда Юджин С. Райдерс ханымның қамқорлығымен суға түсірілді және 1958 жылғы 15 қыркүйекте командир Шэннон Д. Крамер, кіші, басқаруымен қолданысқа берілді.

1958-1981 жылдар

"Кемсербалық" кемесі Атлант мұхитында жөндеу жұмыстарын аяқтады. Шейк-дауннан кейін және шығыс жағалауда теңіз сынақтарынан кейін, ол 1959 жылдың 16 наурызынан бастап Гавайи территориясындағы Перл-Харборға тағайындалды. Ол шілде айында Гавайиге кемемен барды және АҚШ Тынық мұхиты флотына қосылған екінші ядролық су асты кемесі болды. Су асты кемелерінің 1-ші эскадрильясына тағайындалған "Свордфиш" кемесі алғашқы жылы 35 000 мильді басып өтті, оның 80% -дан астамы су астында қалды. 1960 жылы қаңтарда "Свордфиш" батыс Тынық мұхитына (WestPac) төрт айға жіберілді және сол аймақтағы алғашқы ядролық су асты кемесі болды. Осы уақыт аралығында Қытай Республикасының Президенті Чан Кай Шек бір күндік ілім-тәрбие сапарына шықты. 20 маусымда ол тағы да WestPac-қа жіберілді. Бұл жолы Филиппин Президенті Карлос П. Гарсияны бір күндік демонстрация үшін теңізге алып кетті. 1961 жылдың қаңтар мен мамыр айларында Гавайи аймағында жергілікті операцияларды жүргізді. Мамыр айының соңында су асты кемесі АҚШ-тың батыс жағалауына қарай жүріп, Сан-Диего мен Сан-Франциско арасында Тынық мұхит флотының түрлі бөлімшелерімен жұмыс істеді. "Свордфиш" 14 шілдеде Перл-Харборға оралды және қыркүйекке дейін жергілікті жерде жұмыс істеді, содан кейін екі ай бойы батыс Тынық мұхитқа жіберілді. 1962 жылы қаңтарда "Свордфиш" кемесі Маре аралына жетіп, Тынық мұхит жағалауында күрделі жөндеуден өткен алғашқы ядролық су асты кемесі болды. Ол 29 қыркүйекте Хавайға қайта оралды. 26 қазанда су асты кемесі қайтадан ВестПакке жіберілді. 1963 жылдың соңында "Свордфиш" тынық мұхиттағы совет теңіз асты кемелеріне қарсы әскери жаттығуларды жақын аралықтан бақылады. Ол табылды, бірақ кеңестер оны су бетіне шығара алмады. Миссия кеңестердің радиоарналы әңгімелерін және олардың радарлық іздеу үлгілерін жазды. Сол операция кезінде "Свордфиш" бірінші совет ядролық су асты кемесін бір кеме жасау зауытынан екіншісіне ауыстырылып, сүйретіліп әкетіліп отырғанын суретке түсірді. "Свордфиш" 1965 жылдың 30 маусымына дейін Пёрл-Харбордан жергілікті операцияларды және батыс Тынық мұхит аймағына орналасуды жалғастырды. 1965 жылдың соңында "Свордфиш" әскери-теңіз бөлімінің мақтау грамотасына ие болды. Ол 1963 жылдың 8 қазанынан 3 желтоқсанына дейін, 1964 жылдың 22 қыркүйегінен 25 қарашасына дейін және 1965 жылдың 20 мамырынан 23 шілдесіне дейін арнайы операциялар жүргізді. "Свордфиш" 1965 жылдың 1 қарашасында Сан-Францискодағы әскери-теңіз кеме жасақтарына келіп, отын құю және SubSafe капиталды жөндеуден өту үшін 1967 жылдың 31 тамызына дейін созылды. Теңізде сынақтар қыркүйекте, ал қару сынақтары қазан айының басында өткізілді. Ол Перл-Харборға 13 қазанда оралды және 1967 жылдың 31 желтоқсанына дейін жаңарту жаттығуларын өткізді. 1968 жылдың 1 қаңтарынан 2 ақпанына дейінгі аралық шетелге көшіруге дайындықпен өтті. 3 ақпанда Тынық мұхиттың батысына жіберілген "Свордфиш". 1968 жылы 8 наурызда советтік Golf II класындағы К 129 атты су асты кемесі Оаху аралының солтүстік-батысында батып кетті. 17 наурызда "Свордфиш" япондық Йокосукаға ауысқан перископты жөндеу үшін жіберілді. Кеңестер K 129 "Свордфишпен" соқтығысқаннан кейін жоғалған деп болжаған. АҚШ-тың әскери-теңіз флоты "Свордфиш" Жапон теңізінде мұздықта зақымдалған және K 129 "Свордфиштен" алыс болған кезде жоғалған деп мәлімдейді. 1968 жылы мамыр айында ядролық қаруға қарсы белсенділер "Свордфиш" радиоактивті салқындатқыш суды сол кезде кеме жамылған Жапонияның Сасебо портына жіберген деп мәлімдеді. Кейбір дереккөздерде жапондық ғалымдар радиацияның деңгейін 20 есеге дейін арттырған, ал басқалары радиацияның артуын байқай алмады. Жапония АҚШ-қа наразылық білдірді, ал Жапонияның премьер-министрі Эйсаку Сато АҚШ-тың ядролық кемелеріне олардың қауіпсіздігіне кепілдік берілмесе, жапон порттарына кіруге рұқсат етілмейтінін мәлімдеді. "Свордфиш" 5 қыркүйекте Перл-Харборға оралды және жылдың қалған төрт айында портта қалды. "Свордфиш" 1969 жылдың 1 қаңтарынан 11 мамырына дейін Гавай аймағында жергілікті операцияларды жүргізді, бұл кезде ол 4 қарашаға дейін қайтадан орналасты. Жылдың қалған бөлігін демалыста және күтіп-ұстауда өткізді. Ол арнайы операцияларға 24 ақпаннан 9 сәуірге дейін жіберілді, содан кейін Перл-Харборға құрғақ докқа кіріп, 30 қыркүйекке дейін жұмыс істеді. 1970 жылдың қалған бөлігін кемежайдың кезеңі талап еткен экипаж оқуларын өткізуге жұмсалды. 1971 жылы жергілікті операциялар 24 наурыздан 22 қыркүйекке дейін Вест-Пак қаласында турмен үзілді. Бұл сапар кезінде подлодка Йокосука, Бакнер шығанағы, Пусан және Гонконгқа барды. "Свордфиш" 1972 жылдың 26 маусымына дейін жергілікті операцияларды жалғастырды, содан кейін жылдық күрделі жөндеуге Перл-Харбор әскери-теңіз кемежайына кірді, ол 1973 жылдың 31 желтоқсанына дейін созылды. Кемежай кезеңі аяқталғаннан кейін "Свордфиш" Перл-Харбордағы базалық эскадрильясымен жұмысын жалғастырды. 1977 жылдың 22 маусымында "Свордфиш" Mark 14 торпедасын іске қосты, ол айналып өтіп, сол қанатын шағып алды. Бақытына орай, ол жаттығу торпедасы болды. "Свордфиш" 24 сағатқа портқа оралды, қанатты ауыстырып, қайтадан теңізге шықты. "Свордфиш" 1977 жылдың қазанынан 1978 жылдың наурызына дейін Тынық мұхитына сапар жасады, Йокосука, Пусан, Чинхае, Гуам, Филиппин және Гонконгта тоқтады. 1978 жылдың қыркүйегінде 15 центтік бояу қаспасы қателікпен торпедалық шахтаға түсіп, цилиндрдегі жүктеу поршенін тоқтатты. Бір апта бойы су астында жүргенде су тегістері поршенді босатуға тырысты, бірақ барлық әрекеттер сәтсіз аяқталды. Оны құрғақ докқа апару қажет болды және одан кейінгі жөндеулерге 171 000 доллар жұмсалды. 1979 жылдың шілдесінде "Свордфиш" Тынық мұхитына сапар бастады, Йокосука, Пусан және Гуам территориясында тоқтады. Гуамда қайта жабдықталғаннан кейін кеме қайтадан жұмыс істеді, бірақ бірнеше күннен кейін дизель қозғалтқышын жөндеу үшін Гуамға қайта оралуға мәжбүр болды, себебі глушительдің шығару клапаны бұзылып, қозғалтқышты су басты. Жөндеу жұмыстары аяқталғаннан кейін сапар кедергісіз жалғасты, кеме 1979 жылдың желтоқсанында Перл-Харборға оралды. Жергілікті операциялар кеме 1980 жылдың жазында Тынық мұхитына жіберілгенге дейін жүргізілді. Перл-Харборға оралғаннан кейін кеме жергілікті операцияларды қайта бастады, содан кейін 1981 жылдың наурызында Перл-Харбор әскери-теңіз кемежайына күрделі жөндеуге және отын құюға кірді.

1985 жылғы қауіпсіздік оқиғасы

1985 жылдың қазан айының соңында Swordfish суды сығатын сорғысының істен шығуына байланысты Пёрл-Харбордан шығуы кешіктірілді. Skate кемесінен ауыстыру сорғысы алынды, ол жаңғырту үшін кемежайда болған, бірақ Swordfish сорғы толық орнатылып, сынақтан өтпестен теңізге шықты, ал экипаж сорғыны іске қоса алмады. Машина бөлімінің төменгі бөлігіндегі суды сыға алмағандықтан, 23 қазан күні кешке дейін, теңіздегі алғашқы күні, машина бөлімінің төменгі қабаттарындағы су палуба тақталарынан (төрт футтан астам) жоғары көтерілді. Экипаж портативті су асты сорғысын пайдалануға тырысты, бірақ сәттілікке жетпеді. Су деңгейі жоғарылап, негізгі май сорғыларының электрмоторларына жеткенде, қысқа тұйықтама тудырып, капитан артқа қарай жүріп жағдайды көрді және суды сыға алу үшін кемені жақын суға батыруға шешім қабылдады. Бағытталғандар кемені сәл көтеріп, судың тереңдігін азайтуға тырысқанда, су тез арада артқа қарай ағылып, кеменің тепе-теңдігіне елеулі әсер етті (бұл "еркін бет әсері" деп аталады, кейінгі субмариналар кластарында машина бөлімінің төменгі қабатында мұны болдырмау үшін су тасқынына қарсы бөлімдер бар) және шамамен 45 градусқа көтерілуге әкелді. "Машина бөлімінің төменгі қабатында өрт" деп хабарланғанда, негізгі май сорғысының электрмоторларында су болғандықтан, машина бөлімінің жоғарғы қабатындағы артқы жағындағы адам өрт сөндіргішті алу үшін су өткізбейтін есікті ашып, артқы бөлмеге кірді. Сол сәтте көтерілу бұрышы күрт өсіп, су ағып кіре бастады. Кеме су бетіне шығудан бұрын есік жабылды. Кеме тік тұрғанда, су есіктегі шамдандырғышқа дейін көтерілді. Маневрлік күзетшілер шахталық майлау майының жоғалуына қатысты дереу шаралар қолдана бастады; газбен басқарушы негізгі қозғалтқыштардың газды жаба бастады. Қозғалтқышсыз кеме жылдам тоқтап, артқа қарай қозғала бастады, еңкейіп батып кетті. Өрт туралы хабарланған кезде инженер маневрлеу орталығына (машина бөлімінің басқару орталығына) барды. Тереңдік көрсеткіші тереңдіктің тез өсіп жатқанын көрсетті, ол өз бастамасымен "Алға толық жылдамдықпен!" бұйрығын берді және кемені су бетіне көтеру үшін оң жақ алдыңғы газды өзі ашты. Басқару орталығында капитан осыған ұқсас көрсеткіштерді көріп, "Артқа соққы!" деп бұйырды. Күзетші-бастық артқы топқа соққы беруге үлкерместен бұрын, көтерілу бұрышы соншалықты тік болды, ол табандылығын сақтай алмады және басқару бөлімінің артқы жағына сығылып түсті. Ол дереу шұғыл соққыға арналған "құс" түймелеріне қайта көтеріліп, артқы топ клапанын ашты. Swordfish сәтті су бетіне шықты. Алайда, көтерілу кезінде тұщы суды жинау резервуарының желдеткіштері суға батып, ластанған суды жүйеге сорып алды. Бу генераторының суын бірден талдау мүмкін болмады, өйткені артқы бөлмедегі ядролық зертхана су астында қалды. Біраз уақыттан кейін жетекші ЭЛТ қажетті реагенттерді тауып, реактор бөлімінің жоғарғы қабатындағы "қалпақта" екі бу генераторынан алынған сынамаларды талдады. Осы уақытқа дейін кеме тікелей Байланыс орнатып, реакторды тоқтатуды, суытуды, бу генераторларын құйып, қайта толтыруды бұйырды. Авариялық дизель генераторы, машина бөлімінің төменгі қабатында орналасқан, бастапқыда оқиға кезінде суға толып, бірақ суы сығылып, реактор тоқтатылар алдынан дизель іске қосылды. Реактор суытылды және бу генераторлары қызметтік ауамен тазартылып, кемедегі барлық тұщы су сарқылып біткенше толтырылды, бұл Пёрл-Харборға оралуға бірнеше сағат қалғанда болды. Бу генераторларының суын талдау реактор салқындатқышының бу генераторларына ағып кетуін көрсетпеді. Кемедегі төрт кондиционер компрессордың үшеуі электр қуатын азайту шарасы ретінде өшірілді. Кемедегі температура 100% ылғалдылықпен бірнеше сағат бойы, Пёрл-Харбордан сүйрегіш қайықты шақыру және Swordfish-ты үйге сүйреу үшін қажет болды. Келесі күні таңертең "Реклаймер" сүйрегіші келді және сағат 12-де сүйреуді бастады, Пёрл-Харборға түн ортасында жетті. Күзетші-бастық пен инженердің әрекеттері Swordfish пен оның экипажының өмірін сақтап қалды. Кеме 1985 жылдың қалған бөлігін портта жөндеу жұмыстарын жүргізумен өткізді және 1986 жылдың қаңтар айында теңізге қайта оралды, содан кейін 1986 жылдың соңында Батыс Тынық мұхитына сәтті сапар жасады.

Пайдаланудан шығару және жою

Swordfish 1989 жылғы 2 маусымда қолдан шығарылып, Әскери-теңіз кемелерінің тізілімінен өшірілді. Оның кемелерді және суасты кемелерін қайта өңдеу бағдарламасы (SRP) арқылы Вашингтон штатының Бремертон қаласындағы Пьюгет Саунд әскери-теңіз кеме жасаушылығында 1995 жылғы 11 қыркүйекте жою жұмыстары аяқталды.

K-129 оқиғасының мұрасы

Ресей K-129 жоғалған кезде оның орнын анықтау үшін Swordfish кемесінің бортындағы жазбалардың көшірмелерін бірнеше рет сұрады, бірақ Пентагон оларды беруден бас тартады; Swordfish сол кезде жоғары құпиялы операцияларға қатысты. АҚШ K-129 кемесінің бір бөлігін құтқарып алып, 1974 жылы Hughes Glomar Explorer теңіз тереңдігінде бұрғылап K-129 кемесінің бөліктерін тауып алған кезде қалдықтары табылған K-129 экипажының алты мүшесі үшін теңізде жерлеу рәсімінің бейнежазбасын Ресей үкіметіне ұсынды.