Кіріспе
Тарихқа дейінгі Пангeяны қоршаған суперокеан, Панталасса мұхиты немесе Панталассан мұхиты (грек тілінен "барлығы" және "теңіз" деген мағыналарды білдіреді) – Жер планетасын қамтып, Пангeя суперконтинентін айналаған алып суперокеан. Бұл Жер тарихындағы суперконтиненттер тізбегінің соңғысы. Палеозой-мезозой кезеңінің ауысуында (250 миллион жыл бұрын) мұхит Жер бетінің шамамен 70% -ын құрады, ал Пангeя суперконтиненті одан аз бөлігін ғана алып жатты. Мұхиттың бастапқы қабаттары қазірге дейін толығымен жойылды, себебі континенттік шеттеріндегі үнемі жүретін субдукция процесі салдарынан олар су астына кетті. Панталасса сондай-ақ Палео Тынық мұхиты ("ескі Тынық мұхиты") немесе Прото Тынық мұхиты деп те аталады, өйткені Тынық мұхиты Панталассаның тікелей жалғасы болып табылады.
Panthalassa, also known as the Panthalassic Ocean or Panthalassan Ocean (from Greek [[wikt:πᾶν "all" and [[wikt:θάλασσα#Ancient Greek "sea"), was the vast superocean that encompassed planet Earth and surrounded the supercontinent Pangaea, the latest in a series of supercontinents in the history of Earth. During the Paleozoic–Mesozoic transition ( 250 Ma (million years ago)), the ocean occupied almost 70% of Earth's surface, with the supercontinent Pangaea taking up less than half. The original, ancient ocean floor has now completely disappeared because of the continuous subduction along the continental margins on its circumference. Panthalassa is also referred to as the Paleo Pacific ("old Pacific") or Proto Pacific because the Pacific Ocean is a direct continuation of Panthalassa.
Құрылу
Родиния суперконтиненті 870–845 млн жыл бұрын, суперконтиненттің шеттеріндегі мантиялық плиталардың көшкіндерінен туындаған суперплюмның салдарынан ыдырауға бастады. 750 млн жыл бұрын болған екінші эпизодта Родинияның батыс жартысы жарыла бастады: Батыс Калахари және Оңтүстік Қытай Лаурентияның батыс жиектерінен бөлініп шықты; ал 720 млн жыл бұрын Австралия мен Шығыс Антарктида да айырылды. Ерте юра кезеңінде Тынық мұхиты плитасы Паңталассикалық Фаралон, Феникс және Изанаги плиталарының үштік қиылысынан пайда болды. Паңталассаны магниттік сызықтар мен Батыс Тынық мұхитында сақталған жарылымдар негізінде қайта құруға болады. Батыс Лаурентияда (Солтүстік Америкада) осы жарылысқа дейінгі тектоникалық оқиға Батыс Лаурентияда ірі шөгінді алаптарды құраған сәтсіз жарылыстарға әкелді. Родинияны айнала қоршаған Мировия мұхиты, Панафрика мұхиты мен Паңталассаның кеңеюіне байланысты кішірейе бастады. 650–550 миллион жыл бұрын тағы бір суперконтинент қалыптаса бастады: «V» пішіндес Паннотия. «V»-нің ішінде Паңталасса, ал сыртында Панафрика мұхиты және Мировия мұхитының қалдықтары орналасқан.
Мұхит алабының қайта құрылуы
Панталассаның мұхит түбін құраған мұхиттық плиталардың көпшілігі субдукцияланған, сондықтан магниттік аномалияларға негізделген дәстүрлі плиталық тектоникалық реконструкцияларды тек креда кезеңінен бастап және одан кейінгі қалдықтар үшін ғана қолдануға болады. Дегенмен, мұхиттың бұрынғы шеттерінде триас-юр кезеңдеріне жататын, сақталған ішкі Панталассалық жанартаулық доғалары бар аллохтондық аймақтар кездеседі, олардың ішінде Колыма-Омолон (Солтүстік-Шығыс Азия), Анадыр-Коряк (Шығыс Азия), Оку-Ниикаппу (Жапония) және Врангелия мен Стикиния (Солтүстік Американың батысы) жатады. Бұдан әрі, сейсмикалық томография мантиядағы субдукцияланған плиталарды анықтау үшін қолданылады, олардың арқасында бұрынғы Панталассалық субдукциялық аймақтарының орналасқан жерін анықтау мүмкін. Телхиния деп аталатын мұндай субдукциялық аймақтардың тізбегі екі жеке мұхитты немесе мұхиттық плиталар жүйесін – Понт және Таласса мұхиттарын бөліп көрсетеді. Аталған шеткі мұхиттар немесе мұхиттық плиталар (сағат тілімен) монғолдық Охоцк (қазіргі Моңғолия мен Охоцк теңізі арасындағы тігіс), Оймякон (Азия кратоны мен Колыма-Омолон арасында), Слайд Тау мұхиты (Британдық Колумбия) және Мескалера (Батыс Мексика) кіреді.
Шығыс шегі
Лорантияның батыс шеті (қазіргі координаттары) неопротерозой дәуірінде Родинияның ыдырауы кезінде пайда болды. Солтүстік Американың Кордильерасы – аккрециялық ороген, ол осы шетке кейінгі палеозойдан бастап аллохтондық террандардың біртіндеп қосылуы арқылы өсті. Девон кезеңінің доғалық вулканизмі осы шығыс Панталасса шетінің палеозойдың ортасындағы қазіргі белсенді шетке қалай дамығанын көрсетеді. Лаврентияға осылай қосылған континенттік сынықтардың, жанартаулық доғалардың және мұхит алаптарының көпшілігі тетис немесе азиялық туыстыққа жататын фауналарды қамтыды. Ал, солтүстік Лорантияға қосылған террандар, керісінше, Балтика, Сібір және солтүстік Каледониямен туыстық байланыстарға ие. Бұл террандар, әдетте, шығыс Панталасса шеті бойымен Кариб-Скотия үлгісіндегі субдукция жүйесі арқылы қосылған болуы мүмкін.
Батыс маржа
Панталасса–Тетис шекарасының эволюциясы туралы мәліметтер жетімсіз, себебі мұхит қабығының аз бөлігі сақталған. Изанаги және Тынық мұхитының түбі екеуі де суға батып, оларды бөлген мұхит қырқасы шамамен 60–55 млн жыл бұрын суға батып кеткен. Бүгінде аймақта Австралия тақтасының Оңтүстік-Шығыс Азиядағы күрделі тақта шекаралары желісімен, оның ішінде Сундаланд блогымен соқтығысуы басым. Тынық мұхитының бойындағы Феникс қырқасының таралуы 83 млн жыл бұрын Тонга-Кермадек шұңқырындағы Осборн ойысында аяқталды. Осындай көшіп-қоныс жасайтын атолл кешендерінің бірі қазір Жапонияның оңтүстік-батысындағы орталық Кюсюдегі әктас тастан тұратын тау жыныстарын құрайды. Fusuline foraminifera, қазір жойылған бір жасушалы организмдер, кеңінен әртараптанды және гигантизмді дамытты – мысалы, Eopolydiexodina туысы, Карбон және Пермь кезеңдерінің соңында фотосинтездейтін балдырлармен симбиоздық қатынастарды қоса алғанда, көлем және құрылымдық күрделілік жағынан дамыды, бұл Карбонның ең ерте Пермь биодиверсификациялық оқиғасы деп аталады. Алайда, 260 млн жыл бұрын болған Капитаниялық жаппай құрып кету оқиғасы осы дамуға тоқтам салды, тек қана кішкентай түрлер Перм дәуірі бойына, Ұлы өлім-жітім 252 млн жыл бұрын соңғы фузулиндік құрып кетуіне дейін сақталды. Перм фузулиндары сонымен қатар айқын провинциализмді дамытты, олар фузулиндарды алты доменге топтастыруға мүмкіндік береді. Панталассаның үлкен аумағына байланысты, жүз миллион жылдар фузулиндардың әртүрлі топтарының жинақталуын бөліп тұруы мүмкін. Ең төменгі аккреция жылдамдығын ескерсек, осы топтар дамыған теңіз таулары тізбегі кем дегенде екі топпен бөлінеді. Олар, көрінетін болса, мүлдем басқа ортада дамыған. Перм дәуірінің соңындағы теңіз деңгейінің күрт төмендеуі Капитаниялық құрып кету оқиғасына әкелді. Құрып кетудің себебі даулы, бірақ ықтимал себеп – жаһандық салқындау эпизоды, ол теңіз суының көп бөлігін континенттік мұзға айналдырды. Жаңа Англия орогенінің бөлігі ретінде шығыс Австралияда жиналған теңіз таулары Панталассаның магмалық ошақтарының тарихын ашады. Девонның соңынан Карбонға дейін Гондвана мен Панталасса Австралияның шығыс шетімен батысқа қарай суға батып жатқан субдукция жүйесі бойымен жақындасты, нәтижесінде (батыстан шығысқа қарай) магмалық доға, алдыңғы арка алабы және аккрециялық кене пайда болды. Карбонның соңында субдукция тоқтады және шығысқа қарай жылды. Карбонның соңынан Пермнің басына дейін Жаңа Англия орогені субдукциядан жарылысқа өтуге байланысты экстенсиялық ортамен сипатталды. Пермде субдукция қайта басталды және Жаңа Англия батолитінің граниттік жыныстары магмалық доға арқылы пайда болды, бұл орогеннің көп бөлігінде белсенді тақта шегінің бар екенін көрсетеді. Пермнен кредаға дейінгі конвергенттік шеттің қалдықтары Зеландияда (Жаңа Зеландия, Жаңа Каледония және Лорд-Хау көтерілісі) фрагменттер ретінде сақталған, Австралиядан шығыс Гондвананың кредадан Ерте Үшінші кезеңге дейінгі бөлінуі кезінде және Тасман теңізінің ашылуы кезінде бөлінді. Австралияның солтүстігінде орналасқан кредалық қосылған тақта шығыс Тетисті Панталассадан бөлді.
Палеокеанография
Панталасса – жарты шар көлеміндегі мұхит, қазіргі Тынық мұхитынан әлдеқайда үлкен. Оның үлкен өлшемділігі нәтижесінде салыстырмалы түрде қарапайым мұхит ағындарының айналыс схемалары – әрбір жарты шарда бір ғана айналым және көбінесе тұрақтанған, қабатталған мұхит пайда болады деп күтілуі мүмкін. Алайда, модельдеу зерттеулері шығыстан батысқа қарай теңіз беті температурасының (SST) градиенті болғанын көрсетті, онда ең суық су шығыстағы көтеріліс арқылы бетке шығарылып, ал ең жылы су батысқа қарай Тетис мұхитына дейін созылған. Субтропикалық айналымдар циркуляция схемасына басымдық берді. Екі жарты шарлық белдеуді толқын тәрізді Интертропикалық конвергенция аймағы (ITCZ) бөліп тұрды. Солтүстік Панталассада 60°N-нен солтүстікке қарай орта ендіктегі батыс желдері және 60°N мен экватор арасындағы шығыс желдері болды. 30°N-нен солтүстікке қарайғы атмосфералық айналым Солтүстік Панталассаның жоғары қысымдық белдеуімен байланысты, ол 15°N мен 50°N арасында Экман конвергенциясын және 5°N мен 10°N арасында Экман дивергенциясын тудырды. Дивергенция аймақтарында солтүстікке, ал конвергенция аймақтарында оңтүстікке қарай бағытталған Свердруп көлігінің схемасы қалыптасты. Батыс шекаралық ағымдар орта ендіктерде Солтүстік Панталассаның циклонға қарсы субтропикалық айналымын және 20°N-ге бағытталған меридиандық циклонға қарсы айналымды құрады. Тропикалық Солтүстік Панталассада пассат желдері батысқа қарайғы ағынды, ал жоғары ендіктердегі батыс желдері экваторға қарайғы ағынды жасады. Нәтижесінде, пассат желдері суды Гондванадан Лавразияға қарай, Солтүстік Панталасса экваторлық ағыны арқылы жылжытты. Панталассаның батыс жиектеріне жеткенде, қарқынды батыс шекаралық ағымдар Шығыс Лавразия ағынын құрады. Орта ендіктерде Солтүстік Панталасса ағыны суды шығысқа жеткізді, ал әлсіз Солтүстік-Батыс Гондвана ағыны айналымды аяқтады. Батыс жиегінде судың жиналуы және Кориолис күші Панталасса экваторлық қарсы ағынын құрады. Оңтүстік Панталассада субтропикалық айналымның төрт ағыны, Оңтүстік Панталасса айналымы, сағат тіліне қарсы бағытта айналды. Оңтүстік экваторлық Панталасса ағыны экватор мен 10°S аралығында батысқа қарай ағып, қарқынды Оңтүстік Панталасса ағынына қосылды. Содан кейін Оңтүстік полярлық ағым айналымды Оңтүстік-Батыс Гондвана ағыны ретінде аяқтады. Полюстерге жақын шығыс желдері сағат тілі бойынша айналатын субполярлық айналымды құрады.