Кіріспе

Сергей Рахманиновтың "Концертантасы" – Паганинидің тақырыбына рапсодия (Op. 43, Рапсодия на тему Паганини, Rapsodiya na temu Paganini) – Сергей Рахманиновтың фортепиано мен оркестр үшін жазған, бір бөлімнен тұратын, фортепиано концертіне ұқсас концертант шығармасы. Рахманинов осы шығарманы 1934 жылдың 3 шілдесінен 18 тамызына дейін Швейцариядағы Вилла-Сенардағы жазғы үйінде жазған. Рахманинов, өзінің туындыларын шебер орындаушы болғандықтан, 1934 жылдың 7 қарашасында Балтимордағы Лирикалық опера театрында (Мэриленд штаты) Леопольд Стоковский жетекшілігімен Филадельфия оркестрімен бірге шығарманың тұңғыш көрсетілімінде фортепиано партиясын орындады. Рахманинов, Стоковский және Филадельфия оркестрі алғашқы жазбаны 1934 жылдың 24 желтоқсанында Нью-Джерси штатының Камден қаласындағы RCA Victor Trinity Church студиясында жасады. Англиядағы тұңғыш көрсетілімі 1935 жылдың 7 наурызында Манчестер еркін сауда залында Николай Малко жетекшілігімен The Hallé оркестрінің қатысуымен өтті. Шығарманың ең танымал вариациясы – 18-ші вариация, ол классикалық музыка жинақтарында көбінесе жеке таңдалып алынады.

Талдау

Қысқаша кіріспеден кейін, бірінші вариация тақырыптан бұрын орындалады. Паганинидің тақырыбы, бірінші вариациядан кейін, фортепианоның ерекше ноталарын бөліп көрсетуімен, струналы аспаптарда ойнатылады. Рахманиновтың бұл идеясы, Бетховеннің «Эроика» симфониясының финалынан туған болуы мүмкін. II-VI вариациялар тақырыптың элементтерін қайта құрайды. VI вариациядағы фортепианоға арналған үзілістер мен риторикалық әсемдемелер темп пен мәнердің өзгеруін білдіреді. Содан кейін фортепиано, Паганини тақырыбының кері нұсқасы (шамалы дәрежеде) болып табылатын, орта ғасырлық ақтық тізімдегі «қаһарлы күн» әнін – Dies Irae-ді, салтанатты түрде орындайды, ал оркестр Паганини тақырыбының бастапқы мотивінің баяу нұсқасымен сүйемелдейді. Бұл шығарма – Рахманиновтың Dies Irae әуеніне сілтеме жасайтын көптеген шығармаларының бірі. Баяу 18-ші вариация ең танымал, және ол көбінесе классикалық музыка жинақтарына жұмыстың қалған бөлігісіз қосылады. Ол Паганини тақырыбының мелодиясының кері нұсқасына негізделген. Яғни, А минор Паганини тақырыбы, бірнеше өзгерістермен бірге, D мажорда «кері» ойнатылады. Рахманинов өзінің бұл вариацияның тартымдылығын мойындап: «Бұл менің агентім үшін» деген. 24-ші вариация, көптеген вариацияларға қарағанда көңіл көтеруге арналған, соңғы тактта бастапқы тақырыпты келтірмес бұрын, пернетақта бойынша глиссандомен аяқталады. Рапсодияның 24-ші және соңғы вариациясы, фортепианодағы жылдамдық пен үлкен секірулерге байланысты, пианист үшін елеулі техникалық қиындықтар туғызады. Әлемдік премьераға дейін, өнернамалық үрейден зардап шеккен Рахманинов, оны орындай алатынына қатысты алаңдаушылығын білдірді. Досы Бенно Моисеевичтің кеңесімен, Рахманинов әдетте алкоголь ішпеу ережесін бұзып, жүйкесін тыныштандыру үшін, фортепианоның астында сақталған деп есептелетін, крем де менттен бір стақан ішті. Оның орындауы керемет сәттілікке ие болды, және әр келесі рапсодия орындалысынан бұрын ол крем де мент ішетін болды. Осыдан Рахманинов бұл вариацияны «Крем де Менте Вариациясы» деп атады.

Балеттік ойнау

1939 жылы Мишель Фокин Жаңа Зеландияның Окленд қаласынан Рахманиновқа хат жазып, композитордан «Паганини» балеті үшін Паганини тақыбындағы рапсодияны пайдалануға рұқсат сұрады, ол балетті хореографиялауды шамалы аяқтаған еді. Фокин партитураға шағын өзгеріс енгізгісі келді, ол 12 бұрынғы таксті 18-ші вариацияға көбірек театрлық әсерлі кіріспе ретінде қайта пайдалануды қамтиды, және оны D мажордың орнына A мажорда орындауды жоспарлаған. Рахманинов қосымша такстерге келісті, бірақ A мажордың қолайсыз екенін айтты және 18-ші вариацияны D мажорда орындауды сұрады, осылайша көбірек кернеу тудыруға болады. Ол сондай-ақ, Фокиннің сценарийінде Никколо Паганини неліктен гитарашыға айналғанын білгісі келді, бірақ қарсылық білдірмеді. «Паганинидің» премьерасы 1939 жылы Лондонның Ковент-Гардендегі Корольдік опера театрында Корольдік балетімен өтті. Балет сәтті аяқталды, бұл Рахманиновты қуантты, ол 1940 жылы Фокинды еске алып «Симфониялық билерін» жазды. Ол Фокинге фортепианода орындап берді, бірақ екеуі де идеяны дамытуға үлкермей қайтыс болды. Рапсодия Леонид Лавровскийдің (Большой балет, Мәскеу, 1960), Фредерик Эштонның (Корольдік балет, Лондон, 1980) және Иво ван Цвитеннің балеттерінде де қолданылды.

Таңдалған жазбалар

Пианино Дирижер Оркестр Жазу компаниясы Жазу жылы Форматы Сергей Рахманинов Леопольд Стоковский Филадельфия оркестрі RCA Victor Red Seal 1934 CD Бенно Моисеевич Басил Камерон Ливерпуль филармониясы Naxos Records 1938 CD Уильям Капел Фриц Райнер Робин Гуд Делл оркестрі RCA Victor Red Seal 1951 CD Артур Рубинштейн Фриц Райнер Чикаго симфониялық оркестрі RCA Victor Red Seal 1956 CD Леон Флешер Джордж Шелл Клевенд оркестрі Columbia Masterworks 1957 CD Леонард Пеннаррио Эрих Лейнсдорф Лос-Анджелес филармониясы Capitol Records 1958 LP, Seraphim арқылы қайта шығарылды Владимир Ашкенази Андре Превин Лондон симфониялық оркестрі London Records 1971 CD Дмитрий Алексеев Юрий Темирканов Санкт-Петербург филармониясы оркестрі RCA Victor Red Seal 1995 CD Ван Клиберн Кирилл Кондрашин Мәскеу филармониясы оркестрі RCA Victor Red Seal 1972 CD Южа Ванг Клаудио Аббадо Малер камералық оркестрі DG 2011 CD Данил Трифонов Янник Незет-Сеген Филадельфия оркестрі DG 2015 CD