Мексика штатының тарихы мен географиясы

Кіріспе

Орталық Мексика штаты – Мексика штаты (исп. Estado de México; esˈtaðo ðe ˈmexiko), ресми түрде Мексика (исп. México), Мексика Біріккен Штаттарының 32 федералды құрамының бірі. Көбінесе бүкіл елден ажырату үшін Эдомекс (Estado de México-тан) деп аталады, бұл елдегі ең көп халқы бар және ең тығыз қоныстанған штат. Мексиканың оңтүстік-орталық бөлігінде орналасқан штат 125 муниципалитетке бөлінген. Штаттың астанасы – Толука-де-Лердо ("Толука"), ал ең ірі қаласы – Экатепек-де-Морелос ("Экатепек"). Мексика штаты үш жағынан Мексика қаласын қоршап, солтүстікте Керетаро және Идальго, оңтүстікте Морелос және Герреро, батыста Мичоакан, шығыста Тлаксала және Пуэбла штаттарымен шектеседі. Қазіргі Мексика штатын құрайтын аумақ бұрын Испаниялықтарға дейінгі ацтек империясының ядросы болған. Испания отарлау кезеңінде аймақ Жаңа Испания құрамына енді. 19 ғасырда тәуелсіздік алғаннан кейін Мексика қаласы жаңа мемлекеттің астанасы болып таңдалды, оның аумағы штаттан бөлінді. Кейбір жылдардан кейін штаттың бір бөлігі Идальго, Герреро және Морелос штаттарын құру үшін бөлінді. Бұл аумақтық бөліністер штатты бүгінгі көлемі мен пішінінде қалдырды – Мексика қаласының батысындағы Толука аймағы және осы аймақтың солтүстігі мен шығысындағы тік төртбұрышты бөлік. Штатқа және оның халқына қатысты қолданылатын атау – мексикенсе, ол "мексикалық" деген сөзден ерекшеленеді, ол бүкіл елдің халқы мен нәрселерін сипаттайды.

Шығуы мен этимологиясы

Мексико – бастапқыда мексика қалалары орналасқан Мексика алқабының науатль тіліндегі атауы (ацтектердің Үштік одағының дұрыс аты). Осылайша, Мексика қаласы болып қалыптасқан аудан, испан жаулап алуына дейін және одан кейін Мексика Теночтитлан деп аталды. Испан жаулап алуынан кейін, Мексико термині Теночтитлан/Мексика қаласы және оның билігінде болған барлық жаулап алуға дейінгі жерлерді білдіру үшін қолданыла бастады, соның ішінде жоғарыда аталған Мексиканың бірнеше штаты бастапқыда Мексика штатының шекарасына енген. "Мексико" атауының екі мүмкін шығу тегі бар. Біріншісі, ол metztli (ай) және xictla (көбелек) сөздерінен туындаған, "айдың көбелегі" деген мағынаны білдіреді. Бұл ацтектердің ежелгі ойынан туындаған, айдағы кратерлер қоян бейнесін құрайды, ал біреуі көбелекке ұқсайды. Екінші мүмкін шығу тегі – ол "Mextictli", яғни Хьюицилопочтли құдайының басқаша аты. Anáhuac – ацтек империясы билік еткен барлық территорияны білдіретін дұрыс термин, Cem Anáhuac, "бүкіл жер" немесе "сулармен оралған" – мысалы, ацтектердің әлемінің орталығы саналған Тескоко көлінің сулары. Сондықтан ол тәуелсіздікке дейін Мексиканың бүкіл ұлты үшін ерте атау ретінде ұсынылды, осылайша ол Мексика штаты болған Жаңа Испанияның (бұрынғы) әкімшілік бөлімінен ерекшеленді.

Тарихқа дейінгі және испандықтарға дейінгі кезең

Қазіргі штаттың аумағында адам қоныстануының ең ерте дәлелі – бұрынғы Халко көліндегі арал болған Тлапакоя аймағында табылған кварцты қабысқа және обсидиан пышақ. Олар Плейстоцен дәуіріне жатады, яғни адам 20 000 жыл бұрын қоныстанған. Алғашқы адамдар аң аушы-жинаушылар болған. Тас дәуірінің құралдары бүкіл аумақтан табылған, мамонт сүйектерінен бастап, тас құралдарға және адам дене қалдықтарына дейін. Көбінесе Лос-Рейс Акозак, Тизаюка, Тепекспан, Сан-Франциско Мазапа, Эль-Риско және Текиккьяк аудандарында кездеседі. Б.з.д. 20 000 – 5 000 жылдар аралығында, осы аймақтағы адамдар аң аулау мен жинаудан тұрақты елді мекендерге, егіншілік пен үй жануарларын өсіруге көшкен. Басты егін – жүгері, ал оны ұнтақтауға арналған тас құралдары кеңінен таралған. Кейінірек бұршақ, перец және қабақ та егілген, олар негізгі елді мекендерге жақын жерлерде өсірілген. Б.з.д. 2500 жыл шамасында керамика пайда болды, ал оның ең ерте артефакттары Тлапакоя, Атото, Малиналько, Акатзинго және Тлатилкода табылды. Мексика штатының тарихында Тепекспан адамы мексикалық және шетелдік антропологтар үшін маңызды жаңалық болып табылады; ол 5 000 жыл бұрын Мексика алқабының қандай болғанын түсінуге көмектеседі, сондай-ақ аймақтың қоныстану хронологиясын анықтауға ықпал етеді. Қазіргі таңда кейбір ғалымдар оның жасын 11 000 жыл, ал басқалары 8 000 жыл, ал кейбіреулері 5 000 жыл деп есептейді. Бұл адам бастапқыда ер адам деп саналған, бірақ соңғы зерттеулер әйел екенін растады, дегенмен бұл мәселе әлі де талқыланып жатыр. Сенімсіз дереккөз: дата=2015 мамыр.

Тексиккьякта табылған сакраль сүйек тарихқа дейінгі өнердің туындысы деп есептеледі. Бұл адамдардың көшпелі болып, мамонттар сияқты ірі жануарларды аулап, жемістер жинағандығы археологиялық дәлелдермен расталған. Америкадағы алғашқы өнердің ең маңызды жаңалығы осы жерде табылған, ол Текисккьяк сүйегі деп аталады. Оның нақты мақсаты белгісіз, бірақ б.з.д. 22 000 жыл бұрын түйе тұқымдас жануардың сүйегінен ойылған бұл туынды суретшінің идеологиялық сезімін көрсетеді. Текисккьяк жерінің алғашқы қоныстанушылары – ацтектер мен отомилер, олар өзендер мен бұлақтардың көптігіне байланысты мұнда тұрақты қоныстануға шешім қабылдады. Олар негізінен ауыл шаруашылығымен және үй жануарларын өсірумен айналысты. Штаттың ең ерте дамыған өркениеті – Теотиуакан, оның Күн және Ай пирамидалары б.з.д. 100 және б.з. 100 жылдары салынған. Б.з. 800-900 жылдары Матлатзинкалар Теотенангоны астана етіп, өз билігін орнатты. Бұл қала алаңдармен, террасалармен, ғибадатханалармен, құрбандық орындарымен, тұрғын үйлермен және мезоамерикалық доп алаңымен қоршалған. 15-ғасырда ацтектер Мексика алқабының батысындағы Толука және шығысындағы Чалко аңғарларын жаулап алды. Толука аңғарының бір бөлігі пурепечалардың да бақылауында болды. Испан кезеңінен бұрынғы басқа да иеліктерге Чичимекалардың Тенеюкадағы және Акольуалардың Хьюэксотала, Текскотизинго және Лос-Мелонестегі иеліктері кірді. Атлакомулько аймағындағы Мазауалар да маңызды топ болды. Олардың орталығы Жокотитлан жанартауының жанындағы Мазауакан қаласында орналасқан. Отомилердің орталығы Жилотепекте болды. Штаттың астанасы 1830 жылы Толукаға көшірілді. 19-ғасырда либералдар (федералистер) мен консерваторлар (орталықтандырылған билік) арасындағы күрес штатқа, әсіресе кейінірек Хидальго, Морелос және Герреро штаттарын құру үшін бөлініп шыққан аудандарға әсер етті. Мексика-Америка соғысы кезінде американдықтар Толука мен Мехико қаласын басып алды, ал штаттық үкімет уақытша басылмаған Султепекте орналасқан. Мексика штаты Мексика Республикасының орталық аймағында, Анауак үстелінің шығыс бөлігінде орналасқан. Солтүстікке қарай Керетаро және Идальго штаттарымен; оңтүстікке қарай Герреро және Морелос штаттарымен; шығысқа қарай Пуэбла және Тлаксала штаттарымен; батысқа қарай Герреро және Мичоакан штаттарымен, сондай-ақ солтүстікке (солтүстік-батысқа), шығысқа (оңтүстік-шығысқа) және батысқа (оңтүстік-батысқа) қарай Мексика қаласымен шектеседі.

Sacrum bone found in Tequixquiac is considered a work of prehistoric art. These people were thought to be nomadic, hunting large animals such as mammoths and gathering fruits as evidenced by archaeological evidence found at the site. One of the most salient discoveries of primitive art in America was found in here, called the Tequixquiac Bone, which had no known purpose, but reflected the ideological sense of the artist who carved the piece of bone from a camelid around 22,000 years BCE. The first native settlers of Tequixquiac were the Aztecs and Otomi, who decided to settle here permanently for the abundance of rivers and springs. They were engaged mainly in agriculture and the breeding of domestic animals. The earliest major civilization of the state is Teotihuacan, with the Pyramids of the Sun and Moon being built between 100 BCE and 100 CE. Between 800 and 900 CE, the Matlatzincas established their dominion with Teotenango as capital. This city is walled with plazas, terraces, temples, altars, living quarters and a Mesoamerican ball game court. In the 15th century, the Aztecs conquered the Toluca and Chalco valleys to the west and east of the Valley of Mexico respectively. Part of the Toluca Valley was held by the Purépechas as well. Other dominions during the pre Hispanic period include that of the Chichimecas in Tenayuca and of the Acolhuas in Huexotla, Texcotizingo and Los Melones. Other important groups were the Mazahuas in the Atlacomulco area. Their center was at Mazahuacán, next to Jocotitlán volcano. The Otomis were centered in Jilotepec. The capital of the state was moved permanently to Toluca in 1830. The struggles between the liberals (federalists) and the conservatives (centralized power) in the 19th century affected the state, especially in those areas which would later break away to form the states of Hidalgo, Morelos and Guerrero. During the Mexican–American War, the Americans occupied Toluca and Mexico City with the state government temporarily located in the unoccupied Sultepec. The State of Mexico is located in the central zone of the Mexican Republic, in the eastern part of the Anáhuac table. It borders to the north with the states of Querétaro and Hidalgo; to the south with Guerrero and Morelos; to the east with Puebla and Tlaxcala; and to the west with Guerrero and Michoacán, as well as with Mexico City, which it surrounds to the north (northwest), east (southeast) and west (southwest).

Білім

Штат бойынша балабақшадан жоғары сыныпқа дейінгі 15000 мектепте оқитын үш миллионнан астам оқушы бар. Бұл Мексика қаласынан кейінгі ең үлкен мектеп жүйесі. Алайда, 1990 жылға дейін 15 жастан асқан жарты миллионнан астам адам сауатсыз болған. Штат университеті – 48 мамандықты ұсынатын Universidad Autónoma del Estado de México (UAEM). Осы және басқа да жоғары білім беру орындарында 100000-нан астам студент білім алады. Тағы бір маңызды мемлекеттік университет – Текскоко қаласында орналасқан Universidad Autónoma de Chapingo. Ол техникалық және бакалавр дәрежелерін ұсынатын ауыл шаруашылығы колледжі. Мекеме 1854 жылы Мексика қаласындағы Сан-Хасинто монастырында құрылған Escuela Nacional de Agricultura (Ұлттық Ауыл Шаруашылығы Мектебі) ретінде бастау алды. 1923 жылы мектеп президент Альваро Обрегонның Чапингодағы бұрынғы хасиендасына көшірілді. Кампустың ерекшелігі – Диего Ривера салған, қазіргі Университет Салтанат Залы болған ескі капелладағы "Tierra Fecundada" (Жердің құнарлылығы) атты монументалды суреті. Бұл Ривераның ең жақсы туындыларының бірі саналады. Соңғы кезде мекеме Луис Нишизава салған, аты аталмаған монументалды суретке ие болды. Бұл туынды Мексиканың өткен және қазіргі ауыл шаруашылығын бейнелейді. Ол көбінесе "Эль Партенон" деп аталатын ғимаратта орналасқан. Басқа да маңызды білім беру мекемелері – Мексика штатының оңтүстігіндегі Universidad Tecnológica del Sur del Estado de Mexico және ITESM Tecnológico de Monterrey Campus Toluca кампусы. Жақында Tecnológico de Estudios Superiores de Ecatepec (TESE) студенттер саны, мамандықтары мен орналасқан жеріне байланысты маңызға ие болды.

Көлік

Штаттың құрамында 9 723 км автомобиль жолдары бар, олардың шамамен 90% мемлекеттік, ал 10% федералдық. 1227,4 км теміржол желісі және екі әуежай бар: Толукадағы "Лиценсиадо Адольфо Лопес Матеос" және Атизапан-де-Сарагосадағы "Доктор Хорхе Хименес Канту". Чимальхуакан және Хокотитлан қалаларында тікұшақтарға арналған жайлар бар.

Медиа

Мемлекетте 23 радиостанция, 29 телеарна (2 жергілікті және мемлекеттік, ал 27 – филиал) бар. Ақпарат бойынша, екі мемлекеттік станция (радио және телеарна) – "Radio Mexiquense" және "Mexiquense Televisión".

Экономика

Мемлекет елдің жалпы ұлттық өнімінің 9,7%-ын құрайды. Экономиканың ең маңызды секторы – өнеркәсіп және өндіріс, мемлекеттің 10%-дан астамы қалалық жерлерге айналған. Келесі ірі жұмыс беруші – сауда, ол 21,5%-ды құрайды. Бұл қала ацтектер мен толтектерге дейінгі кезеңге жатады және екі ірі пирамида – Күн пирамидасы мен Ай пирамидасымен ерекшеленеді. Қалыптасу орны қалаға қарайтын жартастың үстінде орналасқан. Көрінетін кешен ацтек империясы кезінде салынған, бірақ бұл жердің рәсімдік орталық ретінде пайдаланылуы одан да ертерек болуы мүмкін. Басты ғимарат ацтек жауынгерлеріне пана болған. Бұл кешен Үндістандағы Элларамен, Өлі теңіз жағалауындағы Петрамен және Египеттегі Абу-Симбелмен салыстырылады. Қала шамамен 1000 жыл бойы өмір сүрді, тек ацтек империясын испандықтар басып алғаннан кейін ғана тастап кетілді. Калистлахуака – Толука қаласының жанында орналасқан тағы бір Маталинка орны. Бұл жер кем дегенде 3000 жылдық тарихқа ие және Теотиуакан, толтектер мен ацтектердің әсерін көрсетеді. Тенисмо тауының баурайында орналасқан ең танымал құрылыс – Ехекатль, немесе жел құдайы ретіндегі Кетцалькоатльға арналған ғибадатхана.

Испанияның отарлау және басқа тарихи орындары

Мемлекеттің колониялық көрікті жерлерінің көпшілігі "Pueblos con Encanto" бағдарламасы арқылы ілгеріледі. Бұларға де Аколман, Акулько, Аманалко, Амекамека, Айяпанго, Эль-Оро, Икстапан-де-ла-Сал, Малиналько, Метепек, Отумба, Темаскальцинго, Сан-Хуан Теотиуакан, Тлалманалко, Тонатико және Вилла-дель-Карбон сияқты қалаларда орналасқан монастырлар мен шіркеулер кіреді. Басқа да отарлық құрылыстарды Озумба, Толука және Мехико қаласын қоршаған қалаларда табуға болады. Космовитраль – боялған шыныдан жасалған қабырғалық сурет, сонымен қатар Толукада орналасқан ғимарат пен ботаникалық бақтың атауы. Ғимарат өзінің атын ғимараттың үлкен терезелері мен төбесінде орналасқан қабырғалық суреттерден алады. Ғимарат 1910 жылы 16 de Septiembre базары ретінде салынған, бірақ 1975 жылы ол жабылған кезде Леопольдо Флорес қала әкімдігін ғимаратты өнер орталығына айналдыруға көндірді. Космовитраль қала орталығында, Хуарес және Лердо де Техада көшелерінің қиылысында орналасқан. Бұл туындының ең танымал бөлігі – Hombre Sol, яғни Күн адамы. Әр жылғы көктемгі күн мен түн теңелу кезінде күн сәулесі осы боялған шыны панелімен дәл келіп түседі. Бұл бейне штаттың біріншілік символына айналды.

Мәдениет

Толука алқабында керамика испандықтарға дейінгі кезеңнен бері, негізінен матлатзинкалар мен науалар арқылы жасалып келеді. Бұл дәстүр отарлау дәуірінде де жалғасты, бірақ техника мен дизайнында көп өзгерістер болды. Бүгінде штатта өндірілген және қолөнер керамикасы да өндіріледі. Ең дәстүрлі қолөнер бұйымдары Метепек, Валье-де-Браво, Текскоко және Алмолоя-де-Хуарес сияқты жерлерде өндіріледі. Ең танымал қыш-керамика және керамика орны – Метепек, ол «Өмір ағаштары» деп аталатын үлкен сәндік бұйымдар мен мүсіндерге маманданған. Тамақ пісіруге арналған ыдыстар да жасалады. Күміс сияқты қымбат металдардан жасалған бұйымдар Толука алқабындағы мазауа халқының ерекшелігі болып табылады. Олардың бірі – алтын және күміс сымнан жасалған зергерлік бұйымдар. Бұл жұмыстың бір бөлігі – сымнан жасалған және балғамен соғылған бұйымдар жасалатын Сан-Фелипе-дель-Прогрессо. Металл өңдеушілердің басқа қауымдастықтары Наукалпан мен Сиуад-Несауалькойотльде бар. Бұлардан басқа, саңылаулар, мүсіндер, діни құрал-жабдықтар және т.б. бұйымдар кездеседі. Балауыз фабрикасы көбінесе сәндік және хош иісті шамдар жасауға арналған. Бұл қарапайымнан күрделі ою-өрнекке дейінгі үлгілер. Бұл өнімдер негізінен Амекамека, Тенанго-дель-Валле және Толука аймақтарында шығарылады. Пинаталарды, декоративтік кесулерді және қағаздан және/немесе картоннан жасалған басқа да заттар жасау Аколман, Метепек, Толука, Хуиксикуликан, Несауалькойотль және Отумбада белгілі. Бұл дәстүр испандықтарға дейінгі уақытқа дейін, қабық қағазымен басталған, бірақ содан бері жаңа материалдар қосылды. Мысалы, қағаздан кесілген баннер немесе *папель пикадо* бастапқыда креп қағазбен (*папель чино* деп аталады) жасалатын, бірақ бүгінде оны жұқа пластик табақтарда жасауға болады. Фейерверк жасау Лерма муниципалитетіндегі Тултепекте жақсы белгілі. Бұл жерде тек петардалар мен зымырандар ғана емес, сонымен қатар, жарылған кезде бөлшектерді жылжытатын петардалар бар күрделі құрылғылар да жасалады. Бұларды «кастильо» (қасары) немесе «торитос» (кіші бұқалар) деп атауға болады. Бұл бұйымдар діни және дінсіз мерекелерде, мысалы, қасиеттілер күні мен Тәуелсіздік күнінде қолданылады. Тултепекте жыл сайын салют фестивалі өтеді. Штат аумағындағы басқа да қолөнер түрлері: конфета жасау, себет тоқу, өнерлі темір бұйымдар жасау, сүйек, мүйіз, тас және ағаштан бұйымдар жасау. Штатта орындалатын дәстүрлі билерге *Danza de los Concheros*, *Danza de Moros y Cristianos*, *Doce Pares de Francia*, *Morisma* және *Santiagos* жатады. Мексика штатының ерекшелігі – *El Tzimare cu*, оны Ксонакатлан, Вилла Куаутемок және Темоядағы отоми қауымдастықтары орындайды.

Ceramics have been made in the Toluca Valley region since far into the pre Hispanic period, mostly by Matlatzincas and Nahuas. The tradition continued into the colonial period although it much changed in both technique and design. Today both manufactured and handcrafted ceramics are produced in the state. The most traditional handcrafted wares are produced in places such as Metepec, Valle de Bravo, Texcoco and Almoloya de Juárez among others. The best known pottery and ceramics locale is Metepec, which specializes in large decorative pieces and sculptures called Trees of Life. Cooking utensils are made as well. Objects made from precious metals such as silver are a specialty of the Mazahua people of the Toluca Valley. One specialty is jewelry and other decorative objects made with fine silver or gold wire. One community associated with this work is San Felipe del Progreso, where both wire and hammered items are made. Other communities of metalworkers exist in Naucalpan and Ciudad Nezahualcóyotl. In addition to jewelry, items such as bells, sculpture religious paraphernalia and more can be found. Waxworks is dedicated mostly to the making of decorative and aromatic candles. These range from the simple to elaborately carved samples. These are mostly made in Amecameca, Tenango del Valle and Toluca. The making of piñatas, decorative cut outs and other objects from paper and/or cardboard is known in Acolman, Metepec, Toluca, Huixquilucan, Nezahualcoyotl and Otumba. This tradition dates back to pre Hispanic times with bark paper, but newer materials have been incorporated since then. For example, paper cut out banner or papel picado was originally done with crepe paper (called "papel chino" in Spanish) but today it can be seen done on thin plastic sheets. The making of fireworks is best known in Tultepec in the municipality of Lerma. Not only are firecrackers and rockets made, but elaborate contraptions with firecrackers place to moves the parts when lit are made as well. These can be called "castillos" (castles) or "toritos" (little bulls) depending on their shape. These are use during religious and secular festivals such as saints' day and Independence Day. Tultepec holds a fireworks festival each year. Other crafts practiced in the state include the making of candies, basketry, artistic ironwork, and items from bone, horn, stone and wood. Traditional dances performed in the state include the Danza de los Concheros, Danza de Moros y Cristianos, Doce Pares de Francia, Morisma and Santiagos. One particular to Mexico State is the El Tzimare cu, which is performed by the Otomi communities in Xonacatlán, Villa Cuauhtemoc and Temoaya.