Кіріспе
Мексика штаты Наярит (наʝaˈɾit), ресми атауы Estado Libre y Soberano de Nayarit, Мексиканың Федералдық бірліктерін құрайтын 31 штаттың бірі. Ол 20 муниципалитетке бөлінген және оның астанасы Тепик қаласы. Солтүстік-батысында Синалоа, солтүстігінде Дуранго, солтүстік-шығысында Сакатекас, оңтүстігінде Халиско штаттарымен шектеседі. Батысында Наяриттың Тынық мұхитындағы маңызды жағалау бөлігі бар, соның ішінде Мариас және Мариетас аралдары да кіреді. Сан-Блас жағажайлары және "Ривьера-Наярит" туристер мен қысқы демалысқа келгендерге өте танымал. Туризмнен басқа, штаттың экономикасы негізінен ауыл шаруашылығы мен балық аулауға негізделген. Бұл штат тарантула Brachypelma klaasi түрінің кездесетін екі штаттың бірі, екіншісі – Халиско. Уто-ацтек тайпаларының, мысалы, Уичол және Кора тайпаларының отаны болған бұл аймақ 16 ғасырда конкистадорлар Эрнан Кортес пен Нуньо де Гусманның ықпалына түсті. Испан үкіметіне жергілікті халықтың көтерілісі мен Сьерра-дель-Наярдың қиын-қыстау жер бедері кедергі келтірді. Соңғы тәуелсіз Кора қауымдастықтары 1722 жылы бағындырылды. Штаттың аты Кора халқының өзін-өзі атауынан алынған: Náayerite, қарсылық көшбасшысы Найарды еске алу үшін.
Nayarit (naʝaˈɾit), officially the Estado Libre y Soberano de Nayarit , is one of the 31 states that, along with Mexico City, comprise the Federal Entities of Mexico. It is divided in 20 municipalities and its capital city is Tepic. It is bordered by the states of Sinaloa to the northwest, Durango to the north, Zacatecas to the northeast and Jalisco to the south. To the west, Nayarit has a significant share of coastline on the Pacific Ocean, including the islands of Marías and Marietas. The beaches of San Blas and the so called "Riviera Nayarit" are popular with tourists and snowbirds. Besides tourism, the economy of the state is based mainly on agriculture and fishing. It is also one of two states where the tarantula species Brachypelma klaasi is found, the other being Jalisco. Home to Uto Aztecan indigenous peoples such as the Huichol and Cora, the region was exposed to the conquistadores Hernán Cortés and Nuño de Guzmán in the 16th century. Spanish governance was made difficult by indigenous rebellions and by the inhospitable terrain of the Sierra del Nayar. The last independent Cora communities were subjugated in 1722. The state's name recalls the Cora people's label for themselves: Náayerite, commemorating Nayar, a resistance leader.
Тарих
Радиоуглеродтық талдаулар бойынша, Азатланның Мексиканың батыс жағалауын – Синалоа, Найарит және Халисконың аймақтарын – мекендеуі біздің заманымыздың 900 жылына дейін жетеді, ал кейбір мәліметтер бұл мерзімді 520 жылға дейін созғандығын көрсетеді. 1500 жылы испан басқыншыларымен кездескен осы мәдениеттер, бастапқы Азатлан қоныстарынан және олармен біріккен классикалық кезең мәдениеттерінен тараған. Эрнан Кортес қазіргі Найарит аймағына кірген алғашқы еуропалық болды және оны Испания үшін Нуэва-Галисияның бір бөлігі деп жариялады. Нуньо де Гусман басшылығымен испандықтар аймақты зор қатыгездікпен басып алды, бұл жергілікті тұрғындардың Микстон соғысы деп белгіленген көтеріліске шығуына себеп болды. Шамамен екі ғасыр бойы қарсылық көрсеткеннен кейін, 1722 жылы соңғы тәуелсіз Кора қауымдастықтары күшпен испан әкімшілігіне қосылды. Одан кейін иезуиттердің жергілікті халықты христиан дініне өткізуге бағытталған қарқынды миссионерлік жұмыстары жүргізілді. Колониялық дәуірде Сан-Блас порты Американың Тынық мұхиты жағалауындағы маңызды сауда порттарының бірі болды. Филиппиннің Манила қаласынан тауар тасымалдаған галеондар Акапулько портының дамуына дейін осы жерге келді. Бүгінде қалада оның гүлденген кезеңінен сақталған колониялық архитектураның үлгілері бар, мысалы, әдетке (кедендік кеңсе), есеп кеңсесі және порты қаракшылардан қорғаған бекініс. Найаритте Испаниядан тәуелсіздік алу күресін дін қызметкері Хосе Мария Меркадо бастады, ол Тепик пен Сан-Бласты бағындырды, бірақ кейін испан роялистерімен жеңіліп, өлім жазасына кесілді. 1824 жылы Мексика Республикасының бірінші конституциясында Найарит Халисконың бір бөлігі болды. 1800 жылдардың ортасында Техас және Оклахомадан келген команчи үндістері Тепикке шабуыл жасап, кең ауқымда қиратуға себеп болды. 19 ғасырдың екінші жартысында Найарит Мексикадағы ең тұрақсыз аймақтардың бірі болды. Халық ашық түрде көтеріліс жасап, жерге қол жеткізуді талап етті. Найарит Мексика федерациясының штаты ретінде қабылданған соңғы аймақтардың бірі болды, бұл 1917 жылдың 1 мамырында болды.
География
Наярит Мексиканың шағын штаттарының бірі болып табылады. Наярит 23°05' солтүстік және 20°36' оңтүстік ендік, сондай-ақ 103°43' шығыс және 105°46' батыс бойлық сызықтары арасында орналасқан. Оның жер бедері Батыс Сьерра-Мадре тауларының батыс бөліктерімен тізіліп, бөлінген. Оның ең биік таулары: Сан-Хуан, Сангуангей, Эль-Себоруко, Кумбре-де-Пахаритос және Пикачос. Наяритте Себоруко және Сангангей деген екі жанартау бар. Солтүстік-шығысында Лерма өзенінің жалғасы – Сантьяго Гранде өзенімен суғаруға арналған кең тропикалық жазықтар жатыр. Басты штат өзендері: Сантьяго Гранде, Сан-Педро-Мезкитал, Акапонета, Амека және Лас-Канас. Сантьяго Гранде – Наярит штатындағы ең ірі өзен. Сантьяго және оның салалары ауыл шаруашылығын суару үшін маңызды рөл атқарады. Амека және Лас-Канас Наярит пен Халиско және Синалоа штаттарының шекарасында орналасқан. Наяриттегі танымал лагуналарға Санта-Мария-дель-Оро, Сан-Педро-Лагунильяс және Агуа-Брава кіреді.
Қоршаған орта
Наяриттің табиғи өсімдіктері биіктікке қарай өзгеріп отырады; жағалаудың төмендіктері мен өзен аңғарлары тарихи түрде тропикалық құрғақ орманмен жабылған, онда құрғақ маусымда жапырақтарын қырып тастайтын көптеген жергілікті жапырақты ағаштар өседі. Синалоаның құрғақ ормандары қазір солтүстік жағалаудың төмендіктерін жабады және Сан-Педро-Мескиталь өзенінің, Рио-Гранде-де-Сантьяго өзенінің және оның салаларының аңғарларына дейін созылады. Халиско құрғақ ормандары экоаймағы Сан-Блас оңтүстігіндегі және Ислас-Мариас аралдарындағы Наярит жағалауын қамтиды. Marismas Nacionales–Сан-Блас мангровы, Тынық мұхитының жағалау лагуналары мен толқынмен суға батқан мангр ормандық жүйесі, штаттың солтүстік жағалауы бойымен және іргелес Синалоа штатына дейін созылады. Мангровый ормандары көптеген жануарларға мекен, соның ішінде көшпенді және тұрақты су құстарына. Тауларда қарағай-емен ормандары өседі, олардың тығыздығы биіктікке қарай өзгереді. Емен ормандары мен тоғайлар көбінесе төменгі биіктіктерде өседі, жауын-шашын көп түсетін аймақтарда ылғалды бұлтты ормандардың кішкентай участаларымен араласады. Ең биік жерлерде қылқан жапырақты ағаштар, қарағай және емен ормандары орналасқан. Наяритте Сиеррада жүздеген шақырымға созылған жаңбырлы ормандар да бар. Оның фаунасында жүздеген құс түрлері бар, олардың ішінде жергілікті және көбейіп/көшіп-қонып жүретін популяциялар бар, соның ішінде қызғылт басқа ие амазонка (Amazona finschi) сияқты попугайлар және Мексиканың орман нимфасы (Thalurania ridgwayi) сияқты көптеген колибрилер. Сондай-ақ 119 тіркелген сүтқоректілер түрі бар, олардың ішінде аққұйрықты бұғы (Odocoileus virginianus), жағалы пекари (Dicotyles tajacu), брокет бұғысы (Mazama americana), бірнеше армадилло түрлері, койот, пума (Felis concolor), ягуарунди (Puma yagouarundi), қызыл линс (бобкэт) немесе оцелот (Felis pardalis) және тағы да көптеген түрлер бар. Тарихи тұрғыдан алғанда, Мексика қасқыры, Мексика гризли аюы және ягуар да осы аймақта болған, бірақ аюлар қазір жойылды; Мексика қасқыры мен ягуар ондаған жылдар бойы аңшылық пен олардың мекендеріне адамның араласуы салдарынан бүгінде тек бірнеше оқшауланған жерлерде ғана сақталған. Жаңбырлы ормандардың көп бөлігі, әсіресе Санта-Мария-дель-Оро аймағында пайдаланылды. Наяриттің жаңбырлы ормандарын және жануарлар дүниесін сақтау және қорғау өте маңызды мәселе. 2010 жылы ЮНЕСКО Мариас аралдарын биосфералық қорық деп жариялады.
Экономика
Наярит негізінен ауыл шаруашылығымен айналысатын штат болып табылады және бұршақ, сорго, қант қамысы, жүгері, темекі, күріш, чили, жержаңғақ, қарбыз, помидор, кофе, манго, банан және авокадо сияқты көптеген дақылдарды өндіреді. Бұл дақылдардан өзге, жергілікті экономикада мал шаруашылығы мен балық аулау да маңызды рөл атқарады. Наярит жерінің шамамен алты пайызы жайылымдық жерлерді құрайды, ал ең көп таралған мал – ірі қара, жылқы, шошқа, ешкі және қой. Наяриттің 289 километрлік жағалау жолы бар, онда балық пен теңіз өнімдері, соның ішінде бас, снэппер, акулалар мен устрицалар өте көп. Наяритте балық шаруашылығы саласында 75-тен астам кооператив жұмыс істейді. Наяритте өндірілген азық-түліктің көп бөлігі Мексика қаласы мен Гвадалахараны қоршаған ірі қалалық аймақтарға экспортталады, ал ауыл шаруашылығы жұмыстарының көп бөлігін көшпенді жұмысшылар атқарады. Наяритте кен өндірісі де бар, бірақ ол көбінесе әктас немесе каолин сияқты металл емес заттардан тұрады. 1990-жылдардың соңынан бастап Наярит ерекше сортты Арабика кофесін өндіруші ел ретінде танымал болды, оның жоғары сапалы дәмі мен тығыздығы үшін бағаланады. Бұл кофе Сиерра-Мадре-Оксидентальдың жанартаулық топырағында өсіріледі. Наярит кофесі бүкіл әлемге, соның ішінде Ұлыбритания мен Австралияға Grupo Terruño Nayarita фермерлер кооперативі арқылы экспортталады. Соңғы жылдары Наярит туризм саласын дамытуға күш салып, "Ривьера Наярит" аймағын Пуэрто-Вальярта халықаралық әуежайымен байланысты, қауіпсіз және әдемі демалыс орны ретінде насистеп отыр. Бюсериас, Пунта-де-Мита, Ла-Крус-де-Хуанакастле, Сан-Блас, Сантьяго-Икскуинтла, Саюлита және Текуала сияқты курорттық қалалар аса танымал. Алайда, осы және басқа да қалалардың тұрғындары туризм индустриясының өсуі қоғамға зиян келтіруі мүмкін деп алаңдап отыр.
Медиа
Наярит штатының газеттері: El Periódico en que Nayarit Opina Día a Día, El Semanario que refleja qué hay en Nayarit, Matutino Gráfico, Meridiano de Nayarit және Realidades.