Кіріспе
Мексика Тамаулипас штаты (tamawˈlipas), ресми атауы Тамаулипас еркін және тәуелді штаты (lang es), Мексикадағы штат; Мексиканың 32 федералды құрылымын құрайтын 31 штаттың бірі. Ол 43 муниципалитетке бөлінген. Мексиканың солтүстік-шығысында орналасқан және батысында Нуэво-Леон, оңтүстік-батысында Сан-Луис-Потоси, оңтүстік-шығысында Веракрус штаттарымен шектеседі. Солтүстігінде АҚШ-тың Техас штатымен шекараның бір бөлігі, ал шығысында Мексика шығанағы жатыр. Штаттың елордасы – Сьюдад-Виктория, ең ірі қалалары – Рейноса, Матаморос, Нуэво-Ларедо, Тампико және Манте.
Tamaulipas (tamawˈlipas), officially the Free and Sovereign State of Tamaulipas (lang es), is a state in Mexico; one of the 31 states which, along with Mexico City, comprise the 32 Federal Entities of Mexico. It is divided into 43 municipalities. It is located in northeast Mexico and is bordered by the states of Nuevo León to the west, San Luis Potosí to the southwest, and Veracruz to the southeast. To the north, it has a stretch of the U. S.–Mexico border with the state of Texas, and to the east it is bordered by the Gulf of Mexico. In addition to the capital city, Ciudad Victoria, the state's largest cities include Reynosa, Matamoros, Nuevo Laredo, Tampico, and Mante.
Этимология
Тамаулипас атауы Тамахолипадан шыққан, хуастек тіліндегі сөз, онда "там" префиксі "жер (қайда)" дегенді білдіреді. Холипаның мағынасы туралы ғалымдар арасында бірлік жоқ, бірақ "биік төбелер" деген түсінік жиі кездеседі. Штат атауының тағы бір түсіндірмесі – ол Ta ma ho'lipam ("Липан апачи аң аулайтын жер") сөзінен алынған.
Тарих
Тамаулипас деп аталатын аймақта кем дегенде 8000 жылдан бері адамдар тұрып келген. Осы кезең ішінде бірнеше әртүрлі мәдениеттер (солтүстік жағалау, оңтүстік жағалау, жазықтар және таулар) пайда болып, жойылған. Тамаулипасты бастапқыда көшпелі чичимектер және отырықшы хуастектер, сондай-ақ чичимектерге жатпайтын аңшы-жинаушылар мен балықшы тайпалар мекендеген.
Испан дәуірі
Испанияға 16-17 ғасырларда Тамаулипас тұрғындарын бағындыру үшін біртіндеп қадам жасау қажет болды. Бұл аймақтағы алғашқы тұрақты испан қонысы 1554 жылы Тампико болды. Францискан миссионерлері қоныстанды; испандықтардың ірі қара мен қой өсіруі жергілікті халықты өздерінің жерлерінен қуып шығарып, аймақтың экономикасын күшейтті. Жергілікті тұрғындардың қайта-қайта көтерілісі аймақты тұрақсыз етіп, отарлаушылардың қызығушылығын әлсіретті. Қазіргі Тамаулипас 1746 жылы Nuevo Santander атауымен Жаңа Испанияның жеке провинциясы ретінде құрылды. Осы уақыт ішінде жергілікті үкімет астанасы Сантандерден Сан-Карлосқа, ақырында Агуайого көшірілді. Бұл аймақ солтүстік-шығыста Сан-Антонио өзенінен Мексика шығанағына дейін, оңтүстікте Тампико маңындағы Пануко өзеніне дейін, ал батыста Сьерра-Мадре тауларына дейін созылып жатыр. Бұл аймақ испандықтардың Нуэво-Леон мен Коахуилаға қоныстанулары көбейгеннен кейін, көтеріліске шыққан үндістердің баспанасына айналды. 1784 жылы Эскандон бастаған Nuevo Santander (Tamaulipas) Сан-Антонио-де-лос-Льянос пен оның Пюрификация лагунасындағы тәуелділіктерін, сонымен бірге Рио-Гранде өзенінің оң жағалауындағы белгілі бір сандағы ранчоларды Ньюэво-Леонға тиесілі деп тіркеді. Содан кейін жаңа қоныстар құрылды және Рио-Гранде бойындағы қалалар желісі кейін "villas del norte" немесе солтүстік қалалар (Ларредо, Ревилла [Гуэрреро], Миер, Камарго және Рейноса) деп аталатын болады. Олар Эскандонның провинцияны бейбіттендіру және отарлау жоспарының негізгі бөлігі ретінде құрылды. Бұл елді мекендер Мексиканың ішкі аймағындағы халық санының үлкен орталықтарын қорғауға қызмет етті. Оның үстіне, бұл виллалар жергілікті халықтарға испандық өркениетті таныстыруға мүмкіндік берді. Тамаулипас-Нуэво-Леон шекарасы ескі Мескит тіректері бойымен жүреді. 17 ғасырдың ортасында Оңтүстік жазықтардан шыққан әртүрлі апач тайпалары Нью-Мексикодағы еуропалықтардан жылқы алғаннан кейін оңтүстік-шығысқа қарай Эдвардс платосына көшіп, жергілікті аңшылық және жинаушы топтарды ығыстырды. Осы топтардың бірі Липан деп аталды (Hodge 1907 Vol. I:769, синонимдер тізімінен шатастыратын). 1750 жылдан кейін Орталық Техас таулы жеріндегі апач тайпаларының көпшілігі Команчтармен ығыстырылып, оңтүстік Техастың жағалаулық жазығына көшіп кеткеннен кейін Сан-Антонио аймағындағы еуропалықтар оңтүстік Техастағы барлық апач тайпаларын Липан немесе Липан апачи деп атай бастады. Тексастың оңтүстігінде және Мексиканың солтүстік-шығысында көптеген индей тайпалары Липан апачтарының оңтүстікке қарай алға басуы салдарынан өз аумақтарынан көшірілді және әлі де апачтарға қарсы болды, жергілікті испан билігімен олардың ортақ жауына қарсы бірікті. 1790 жылы еуропалықтар аборигендер тобынан назарларын аударып, апачтардың басып кірушілерін ұстауға назар аударды. Солтүстік-шығыс Коахуила мен оған іргелес Техаста испандықтар мен апачтардың көшірілуі ерекше этникалық араласуға әкелді. Бұл жерде жергілікті үндістер Коахуила, Чиуауа және Техастан көшіп келген топтармен араласты. Кейбір топтар қысымнан құтылу үшін бірігіп, солтүстікке, Орталық Техас таулы аймағына көшіп кетті.
Тәуелсіз Мексика
1824 жылы, Испаниядан тәуелсіздік алған Мексика соғысынан кейін және Мексика империясының құлауынан соң, Тамаулипас жаңа Мексика Біріккен Штаттарының 19 құрылтайшы штатының бірі болды. 1824 жылғы Конституция бойынша құлдық ресми түрде жойылды. Тәуелсіздік алғаннан кейін орталықшылдар мен федералистер арасындағы күрес барысында Техас революциясы сәтті аяқталып, 1836 жылы Техас Республикасы құрылды. Жаңа республика солтүстік Тамаулипасты өзінің аумағының бір бөлігі деп мәлімдеді. 1840 жылы ол қысқа ғұмырлы Рио-Гранде Республикасының құрамына кірді. 1848 жылы, Мексика-Америка соғысынан кейін, Тамаулипас Гвадалупе-Идальго шарты арқылы өзінің аумағының төрттен бірінен астам бөлігін жоғалтты. АҚШ президенті Джеймс К. Полк Мексика аумағын Тампикоға дейін қоса аннексиялауды қалаған, бірақ оның өкілі Николас Трист бұл талапты қабылдамай, Техаспен шекараны Рио-Грандеде белгіледі. Штаттың астанасы Агуайода қалды, кейіннен ол Мексиканың бірінші президенті Гуадалупе Викторияның құрметіне Сиудад-Виктория деп аталды. Соғыстан кейін Тамаулипас американдық экспансионистердің қызығушылығын тудырды. Климаты оңтүстік штаттардың құлдықты таратуына қолайлы деп есептелді, олар Конгрестегі тепе-теңдікті құл иеленуші штаттардың пайдасына өзгерту үшін жаңа аумақтарды қосуды қалады. Сенатор Альберт Галлатин Браун: «Маған Тамаулипас, Потоси және тағы бір-екі мексикалық штат керек; мен оларды плантациялар құру және құлдықты тарату үшін қалаймын» деді. 1850 жылдары Хосе Мария Хесус Карбахал Бейтараптық заңын бұзғаны үшін айыпталып, Тамаулипасқа бірнеше шабуыл жасады. Филибустерлік әрекеттер Лопес экспедициясымен Кубаға да бағытталды, ол Тамаулипасқа ұқсас себептермен қажет болды. 1860 жылдары француз оккупациясы және император Максимилианның билігі Тамаулипас үшін, әсіресе шекарада және Тампико қаласында қиындықтар тудырды. Тамаулипастың бір бөлігі президент Бенито Хуарес басқаратын республикалық күштерге француздарға қарсы күресте қолдау көрсетті, әсіресе солтүстікте. Француз оккупациясы басталғаннан кейін екі жыл өткен соң, Тамаулипас штаты Максимилианның билігін мойындады, ал соңғы француз әскері 1866 жылы штатты тастап кетті, бұл Максимилианның жазалануына және 1867 жылы Екінші Мексика империясының құлауына әкелді. Алайда, Максимилианның жеңілісінен кейінгі жылдар Тамаулипаста қайта құру мен үлкен өсімге толы болды. Халықаралық сауда гүлдене бастады, әсіресе Тампикоға темір жол келгеннен кейін, ол порт қаласы ғана емес, сонымен қатар өнеркәсіптік және сауда орталығы ретінде дамыды. Темір жол ішкі аймақтағы кендер мен қалалардан және Техас шекарасынан Тампикоға өңдеу және жөнелту үшін тауарларды жылдам тасымалдауға мүмкіндік берді. Бұл Матаморос және Нуэво-Ларедо сияқты қалаларда айтарлықтай өсімге әкелді. 1910 жылғы революциядан бері, кезекті үкіметтер Тамаулипаста өнеркәсіп пен инфрақұрылымды, соның ішінде байланыс және білім беру жүйесін дамытуға белсенді жұмыс істеп келеді. Норберто Тревиньо Сапата штаттық университет жүйесін құрды, сондай-ақ штаттық мұнай өнеркәсібін реформалады. Марте Гомес жеке шаруашылық фермерлер үшін шаруашылық көлемін ұлғайтты. Ал соңғы уақытта Эмилио Мартинес Манату өнеркәсіптік өсімге жетекшілік етті. Соңғы жылдары балық аулауды күшейтуге, соның ішінде балық және теңіз өнімдерінің халықаралық нарықтағы бағасын арттыруға бағытталған жұмыстар жүргізілуде. 1970 жылдары Колумбияда Колумбиялық қақтығыс болды, бұл Пабло Эскобар және Фабио Очоа Васкез сияқты есірткі сатушылар басқаратын Кали және Медельин картельдері сияқты заңсыз қылмыстық ұйымдардың пайда болуына әкелді. Мексикада есірткі саудасымен айналысатын түрлі заңсыз ұйымдар пайда болды: Перс шығанағы картелі, Миленио картелі, Хуарез картелі, Гвадалахара картелі және «Ла Фамилия Мичоакана» деп аталатын жаңа есірткі сатушылар тобы. Перс шығанағы картелі Тамаулипас штатын және басқа да шығанақ жағалауындағы штаттарды бақылап, 1990 жылдары есірткі саудасының деңгейінің өсуіне әкелді. Сол кезде Чиапас қақтығысына қатысқан Мексиканың арнайы күштерінің бір тобы Осиел Карденас Гиллен оларға, егер олар «Лос-Зетас» деп аталатын Перс шығанағы картелінің орындаушы тобы ретінде жұмыс істесе, жақсы жалақы алатындығын уәде етті. Олар Мичоакан сияқты штаттарға шабуыл жасап, 2004-2006 жылдар аралығында «Ла Фамилия Мичоакана» бірлестігіне қосылды. 2006 жылы олардың қылмыстары Мексиканың есірткі соғысы мен Нуэво-Леон-Тамаулипас бірлескен операциясына әкелді.
География
Раковый тропик Виктория муниципалитетінің оңтүстік бөлігін кесіп өтеді. Мексика шығанағы бойындағы жағалаулық жазықтар штатта кең таралған, ал ішкі аймақтар кактустар мен жайылымдармен әшекейленген. Аймақтағы басым фаунаға пума (Puma concolor), ұзын құйрықты мысық (Mustela frenata), оцелот (Leopardus pardalis), американдық дала тышқаны (Taxidea taxus), Солтүстік Америкалық бобр (Castor canadensis), жазық шахалака (Ortalis vetula) және кескілеген торғай (құдай-құдай) жатады. Штаттың батыс бөлігінде Сьерра-Мадре-Ориентал жылы аңғарлар мен биік таулар орналасқан, ал шыңдары Педрагосо тауында, Боррегос тауында, Ла Глория тауында, Серро-эль-Насиментода және Сиерра-эль-Пиналда теңіз деңгейінен жоғары көтеріледі. Тамаулипас таулары мен Сан-Карлос таулары – шығыс Тамаулипастағы оқшауланған тау жоталары. Гидрологиялық тұрғыдан алғанда, Браво, Пурификасион және Гуаялехо өзендері штаттың батыс ішкі бөлігінен өтіп, Мексика шығанағына құяды. Олардың ағысы барысындағы бассейндері мен ықпал ету аймақтары табиғи түрде ауыл шаруашылығына пайдалануға арналған жерлерге сәйкес келеді. Мексикалықтар үшін Рио-Гранде – Рио-Браво өзені, ол АҚШ-пен бөлісетін солтүстік шекараны білдіреді. Бұл табиғи шекараның саласы – Сан-Хуан өзені Марте Р. Гомес суқоймасын толықтырады. Штат бойынша ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығына 14 басқа да суқойма қызмет етеді, олардың жалпы сыйымдылығы су құрайды.
Медиа
Тамаулипас штатының газеттері: El Bravo, El Diario de Ciudad Victoria, El Mañana, El Mañana de Reynosa, El Mercurio de Tamaulipas, El Sol de la Tarde, El Sol de Tampico, Hora Cero Tamaulipas, La Razón, La Tarde, La Verdad de Tamaulipas, Milenio, Periódico Valle del Norte және Siempre con la verdad a tiempo.
Қылмыс
Бұл штат Мексика шығанағындағы Картель және Лос-Зетас арасындағы аумақтық күрес ошағы ретінде белгілі. Осыған байланысты болған өлім-жітімдер мен топтардың зорлық-зомбылығынан туған шешілмеген ұрлаулар "адамзатқа қарсы трагедия" деп сипатталды. Тамаулипас штаты елдегі зорлық-зомбылықтан ең көп зардап шеккен аймақтардың бірі, мұның басты себебі ұйымдасқан қылмыс. 2010 жылдың ақпан айында Мексика шығанағындағы Картель және Лос-Зетас деп танылған қылмыстық топтар арасында қарулы қақтығыс болды. Оның салдарынан көптеген шекаралық қалалар "қолайсыз жерлерге" айналды. Мигель-Алеман, Миер, Камарго және Нуэва-Сидад Герреро қалаларынан құралған "La Frontera Chica" деп аталатын шекаралық аймақ та осындай жағдайға тап болды. 2010 жылдың қараша айында Мексика армиясы Федералдық полиция және Әскери-теңіз күштерімен бірлесіп Тамаулипас штатының солтүстігінде операция жүргізді. Бұл операцияның нәтижесінде жүздеген отбасы басқа штаттарда, әсіресе Миер муниципалитетінде бірнеше айдан кейін үйлеріне оралды. INEGI деректері бойынша, 2012 жылы Тамаулипаста 100 мың тұрғынға шаққанда 100-ден астам кісі өлтіру көрсеткіші тіркелген 9 муниципалитет болды: Круиллас (106), Сан-Фернандо (175), Льера (159), Миер (156), Гуэмез (141), Идальго (135), Нуэво-Ларедо (134), Гонсалес (109) және Сото-ла-Марина (100). 2012 жылы қасақана кісі өлтірудің ең көп тіркелген муниципалитеттері – Нуэво-Ларедо (536 кісі өлтірілді), Виктория (165) және Сан-Фернандо (102) болды. 2013 жылы штатта 880 кісі өлтірілді, бұл 100 мың тұрғынға шаққанда 25 адамды құрады. Бұл көрсеткіш Мексикадағы ең көп кісі өлтіру тіркелген штаттардың қатарында 9-орынға шығарды. 2013 жылы Тамаулипас 275 белгілі жағдай бойынша ұрлаулар бойынша бірінші орынды, ал зорлық-зомбылықпен жасалған қарақшылықтар (68 жағдай) бойынша тоғызыншы орынды иеленді. 2021 жылға қарай Тамаулипас әлі де зорлық-зомбылықтан зардап шегуде, бұл штаттың экономикалық және әлеуметтік дамуына үлкен кедергі келтіретін факторлардың бірі болып табылады. 2014 жылы Тамаулипас штатындағы әрбір компанияның зорлық-зомбылықтан туындаған шығындары жылына орташа есеппен 95 мың песоға жетеді деп есептелді (елдегі төртінші орын). Бұл көрсеткіш әрбір компанияға тиесілі қылмыстың құны бойынша ұлттық орташа көрсеткіштен жоғары (13 600 песо, ұлттық орташа көрсеткіш 12 800 песо).