Кіріспе
Музыкалық аспаптар класы. Ашық қамыс аэрофоны – ауа дірілдейтін қамыстан өте келіп дыбыс тудыратын музыкалық аспап. Әдетте ауа қысымы тыныспен немесе иінтірек арқылы жасалады. Hornbostel-Sachs жүйесінде оның нөмірі: 412.13 (үзіліспен дыбыс шығаратын ашық қамыс аэрофондарының тобы). Ашық қамыс аспаптары, қамысы жабық немесе қоршалған аспаптардан өзгеше, онда тембр аспап корпусының пішініне толық немесе ішінара байланысты болады, Hornbostel-Sachs нөмірі: 42 (флейта, қамыс және духовой аспаптар).
A free reed aerophone is a musical instrument that produces sound as air flows past a vibrating reed in a frame. Air pressure is typically generated by breath or with a bellows. In the Hornbostel–Sachs system, it is number: 412.13 (a member of interruptive free aerophones). Free reed instruments are contrasted with non free or enclosed reed instruments, where the timbre is fully or partially dependent on the shape of the instrument body, Hornbostel–Sachs number: 42 (flute, reed, and brass).
Операция
Келесі суреттер гармоникалар, питч-пайптар, аккордеондар және қамыс органдарының ішінде қолданылатын қамыстың тербеліс циклын көрсетеді. Суреттерде қамыс жақтауының бір жағы түсініктілік үшін көрсетілмеген, бірақ шындығында жақтау қамысты толығымен қоршап тұрады. Қамыстың бір жағынан (AR деп белгіленген) ауа ағыны сол жақта төмен қысым аймағын жасайды (толық мәліметтер үшін Бернулли принципіне қараңыз), бұл қамысты төмен қысымға қарай иілуге мәжбүр етеді. Қамыс жақтауы қамыстың иілуі ауа ағынын тоқтатуға мүмкіндік беретіндей етіп жасалған, бұл төмен қысым аймағын азайтады немесе жояды және қамысты кері иілуге ықпал етеді. Қамыстың бір ұшы тығыз жапсырылған жақтауға бекітілген. Бос ұшы сәл көтеріңкі иілген. Қамыстың астына ауа тарту қолданылады; қамыс тек ұшындағы аз, жоғары жылдамдықты ауа ағынынан басқа ауа ағынын тоқтатады. Қамыс тесіктен сорылып, ауаның өтуіне мүмкіндік береді. Қамыстың серпімділігі оны жақтау арқылы кері итереді. Қамыс жақтау арқылы өтетін әр ретте ауа ағыны тоқтатылады. Ауа ағынының осы жылдам, үнемі қайталануы тыңдаушыға естілетін дірілдерді тудырады. Еркін қамыс аспаптарында музыкалық нотаның биіктігін әдетте қамыстың өзінің физикалық қасиеттері – массасы, ұзындығы, көлденең қимасы және қатаңдығы анықтайды. Биіктікке екінші деңгейде қамыстың орналасқан камерасының және ауа ағынының физикалық өлшемдері әсер етеді. Ерекше жағдай ретінде, қытай баву және хулуси аспаптарының биіктігі аспап корпусындағы дыбыс тесіктерін бармақтармен жабу арқылы анықталады.
Тарих
Әртүрлі еркін қамыс аспаптары ежелгі заманнан бері ойлап табылып келген. Еркін қамыс аэрофондарының ең мүмкін алғысы – еврей арфасы, ол әлемнің көптеген мәдениеттеріне таныс және әртүрлі аттармен белгілі (мысалы, ежелгі Қытайда «к’уанг»). Осы аспапта дыбыстың негізгі көзі – ауа ағыны емес, дірілдейтін қамыс тілі. Ежелгі аспаптардың арасында Лаосқа тән кхене, Қытайдың шенг және Жапонияның кейінгі шо нұсқасы қазіргі күнге дейін сақталған. Шенг әдетте бамбук құбырлардан жасалған, ал ол туралы алғашқы мәліметтер Чжоу әулетінің (б.з.д. 11-7 ғасырлар) «Ши Цзин» еңбегінде кездеседі (шамамен б.з.д. 1050–256 жылдар). 13 ғасырда араб әлемінде еркін қамыс орган ойлап табылды, ал неміс Генрих Траксдорф (15 ғасыр) Нюрнбергте шамамен 1460 жылы оның үлгісін жасады. Копенгагенде, латунь құбырлары мен еркін қамыстары бар осындай аспаптардың бірі орган жасаушы Кирсникке ұқсас қамыстарды тасымалданатын органға орнатуға шабыттандырды. 1780 жылы Кирсник Санкт-Петербургқа көшіп, осы жаңа орган құбырларын иілгіш биіктікке келтіру үшін ілгектермен жабдықтады. Кристиан Готтлиб Краценштейн де Копенгагенде сөйлейтін машинасының үлгісін жасады және Кирсникпен байланыста болды. Кристиан Готтлиб Краценштейн Петербургте машинасы үшін сыйлық алды, бірақ ол Петербургқа көшпеді. Оның машинасы немесе осы машинаның көшірмесі 1780 жылдан кейін көп ұзамай Парижге жетті. Георг Жозеф Фоглер осы жаңа типтегі орган құбырларын шіркеу органдарында пайдалануға тырысты, сондықтан ол Роттердамда (1790), Лондонда (1790), Франкфуртта (1791), Стокгольмде (1791), Парижде (1796), Берлинде (1800), Прагада (1802), Венада (1804), Зальцбургта және Мюнхенде (1805) органдарды жаңартудан бастады – жаңа еркін қамыс типтегі орган құбырларымен жаңартылған 30-ға жуық орган тіркелді. Ол университеттерде сабақ беріп, осы жаңа қамыс түрін Еуропаның неміс тілді аймақтарында ғана емес, барлық жерде таратуға тырысты. Жұмыстың көп бөлігін әртүрлі орган жасаушылар атқарды, көптеген адамдар қатысты, сондықтан 1800 жылдан кейін Еуропадағы кез келген орган жасаушының еркін қамыс туралы білмеуі мүмкін емес. 1802 жылдан 1804 жылға дейінгі екі жылдың ішінде Венада ол Иоганн Непомук Мельцельмен бірге болды, ал Мельцель өзінің Панармоникасында қолданылатын қамыс түрін еркін қамыс құбырларына ауыстырды. Воглер, Мельцель және Фридрих Кауфман 1807 жылы Парижде бір уақытта болды. Содан кейін Мельцель Регенсбургке және Венаға барып, онда жаңа Панармониканы және механикалық Трубашыны жасады; содан кейін ол тағы да Парижге, Лондонға және басқа да қалаларға саяхат жасады; мүмкін ол алғаш рет Бостонға және Нью-Йоркке де барған шығар, бірақ қазірге дейін газеттерде осы туралы ешқандай хабарлама жоқ. Фридрих Кауфман, сағат жасаушы, Дрезденге оралып, Мельцельдің машиналарын көшірді. Механикалық Трубашының үлгісін Мюнхендегі мұражайда көруге болады.
АҚШ-тағы тегін қамыс аэрофондары
Құрама Штаттарда орган жасаушы Уильям М. Гудрих тегін қамыстың авторы деп жиі айтылады. Ол 1810-1812 жылдары Бостонға жіберілген және кейін бірнеше қалаларда көрсетілген Иоганн Непомук Мельцельдің Pan Harmonicon-мен жұмыс істегенін айтады. Мельцель Еуропада Воглермен жақын қарым-қатынаста болғандықтан, оның Pan Harmonicon-ында тегін қамыстар қолданылған. Мельцельдің 1811 жыл шамасында Америкада болғаны нақты емес. Бірақ 1826 жылдың 7 ақпанында Нью-Йоркке келгені белгілі, бұл оның Жаңа дүниеге бірінші немесе екінші сапары болуы мүмкін. Ол сол кезде Бостонға да барған. "1811 жылдың маусым айында Бостонға "Пан Гармоник" деп аталатын қызықты аспап әкелінді. Оны Мельцель ойлап тапқан, оның есімі көбінесе метрономмен байланысты. Уильям Гудрих Нью-Йорк және басқа қалаларда Пан Гармоникты орнату және көрсету үшін жұмысқа алынды. Ол 1811 жылдың қыркүйегінен 1812 жылдың маусымына дейін аспаппен бірге саяхаттады." 1823 жылы Pan Harmonicun көшірілді; 1823 жылдың наурыз айында Гудрих мырза Маэльцельдің үлгісі бойынша Pan Harmonicon-ды аяқтауды қолға алды, басқалардың көмегімен. Бойлстон залындағы мұражай иесі Savage бұл аспапты біраз уақыт көрмеге қойған және оның сияқтысын жасауда үлкен жетістіктерге жеткен. Оның қайтысынан кейін оны аяқтауға шешім қабылданды. Гудрих мырза жұмысқа алынды және ол 1824 жылдың мамырында аяқталды. 1824 жылдың қарашасынан 1825 жылға дейін ол негізінен осы аспапты көрсетумен айналысты; 1821 жылы Джеймс Х. Базин тегін қамыс құбырын жөндеп, 1836 жылы "лап орган" құрастыру үшін осы типтегі қамыстарды қолданды. "The Musical World and Times" журналында бұл аспаптар класының өнертабысы Кантон штатының талантты музыканты және механик Джеймс Х. Базинге жатқызылған. Дегенмен, байқағанымыздай, Базин мырза бұл адам емес еді. Есепте былай делінген: "1821 жылдың соңында көршілес қаладан келген жас жігіттер кішкентай дөңгелек мыс құбырды әкелді, оның бір жағында "А" әрпі таңбаланған және екінші жағына бұралған жұқа мыс тілімдесі бекітілген; бұл мыс құбырдың ұзындығының жартысына жуық ашылу арқылы дірілдеген, бірақ бұранданың жанында сынған. Олар бұл құбырды Бостоннан келген ән оқытушысынан қарыз алған және Базин мырзаның оны жөндеуін сұраған. [ ] Бізде аңыз бар, онда тегін қамыстың неміс шебер аяқ киім жасаушы [Мельцель] ойлап тапқандығы айтылады, ол оның шығарған тәтті дыбыстарына ғашы болған. [ ] 1833 жылдан бастап Прескотт осыған ұқсас аспаптар жасады.
In March, 1823, Mr. Goodrich undertook to complete, with the assistance of others, a Pan Harmonicon, in imitation of that of Maelzel. Mr. Savage, the proprietor of a Museum in Boylston Hall, had kept the latter for some time on exhibition in his Museum, and had made considerable progress in constructing one like it. After his death, it was determined to complete it. Mr. Goodrich was employed, and it was finished in May, 1824. From November, 1824, till sometime in 1825, he was chiefly employed in the exhibition of this instrument;
There is a story that in 1821 James H. Bazin repaired a free reed pipe and used this type of reeds for constructing, in 1836, the "lap organ". In an article in " The Musical World and Times " [ ] the invention of this class of instruments is claimed for Mr. James H. Bazin, an ingenious musician and mechanic, of Canton, Mass. [ ] However,[ ] as will be observed [ ] Mr. Bazin was not the man. The account referred to contains the following :— " Late in the year of 1821, some young men from a neighboring town, brought a small, round, brass pipe, with the letter A marked on it, and a piece of thin brass screwed on one side; which brass appeared to have been made to vibrate through an opening about one half the length of the pipe, but which had been broken off near the screw. They had borrowed this pipe from a singing master in Boston, and wished to have Mr. Bazin repair it, [ ] We have a legend, in which it is asserted that the free reed was the invention of a German shoemaker [Maelzel], who, captivated with the sweet sounds produced by it,[ ],
From 1833, Prescott built similar instruments.
1840 жылы мелодеон
1840 жылға қарай Америкада 40 мелодеон жасаушы болды. "Мелодеондар арзан, оңай көшірілетін және минимал күтімді қажет ететін. Осы мүмкіндіктер соншалықты тартымды болды, 1840 жылы АҚШ-та жылына 646 975 долларлық өнім беретін қырық мелодеон жасаушы болды, ал құбырлы орган жасаушылардың саны жиырмаға жетерлік болды, олардың жылдық өнімі 324 750 долларды құрады [13, 132-бет]".
Еуропа
Алайда, Сирил Демианның (төменде қараңыз) 1829 жылғы патентында оның аспапындағы қамыстар "200 жылдан астам уақыттан бері органдарда Регале, Цунген, Шнаррверк деп белгілі болған" делінеді. Ол өзі қолданған қамыстарды соққылы қамыстармен салыстырады.
Ресейдегі аккордеон
Ресейдегі аккордеонның алғашқы тарихы жеткілікті түрде жазылмаған. Дегенмен, орыс зерттеушілерінің мәліметінше, ең алғашқы қарапайым аккордеондар 1820 жылы Тула қаласында, ал 1830 жылы жасалған. 1840 жылдардың соңына қарай, аспап кеңінен тарады; екі шебердің фабрикалары жылына 10 000 аспап өндірді. 1866 жылға қарай, Тула және көршілес ауылдарда жылына 50 000-нан астам аспап жасалып, 1874 жылы жылдық өндіріс 700 000-нан асты. 1860 жылдары Новгород, Вятка және Саратов облыстарында да аккордеон өндірісі маңызды болды. 1880 жылдары тізімге Орел, Рязань, Мәскеу, Тверь, Вологда, Кострома, Нижний Новгород, Симбирск және тағы да басқалары қосылды, олардың көпшілігі аспаптың өзіндік үлгілерін жасады. Ресейдегі фортепианоға ұқсас алғашқы хроматикалық аккордеонды 1871 жылы Николай Иванович Белобородов жасады. 1907 жылы Санкт-Петербург шебері В. С. Стерлинов, Я. Ф. Орландский Титаренко үшін 52 мелодиялық пернесі және 72 Stradella бас жүйесінің акорды бар хроматикалық түймелі аккордеон жасады. Орландский Титаренко жаңа аспабын баян деп атады (легендарлық жырау Боянның құрметіне), және ол осы атпен қазіргі заманғы аспаптың алғабасы болды. Алайда, оның мелодиялық бөлігінің орналасуы қазіргі баяннан өзгеше болды. Қазіргі баянның B жүйесі (немесе "Мәскеу жүйесі") 1930-35 жылдары "Ленинград жүйесінен" (ол Хромка гармонына көбірек ұқсас) басымдық алды. 1953-1968 жылдар аралығында КСРО-да түймелі гармондар (гармон және баян) жылына 597 307 мен 921 674 аралығында, ал фортепиано гармондары жылына 7 124 мен 120 313 аралығында (орташа есеппен шамамен 50 000) өндірілді.
Қатынасты құралдар
Бұған ұқсас ағаштан жасалған үрмелі аспаптарда, аспаптың ішіндегі ауа бағанын қозғау үшін дірілдейтін қамыс қолданылады. Мұндай аспаптарда дыбыстың биіктігі негізінен сол ауа бағанының тиімді ұзындығымен анықталады. Қытайдың шенг, жапондық шо және Лаос кхене аспаптарында құбырлар болғанымен, олар дыбыстың биіктігін анықтамайды. Бұл аспаптарда құбырлар резонанс камерасы ретінде қолданылады.