Есімшелер: Лингвистикалық анықтамасы мен түрлері

Кіріспе

Сөз тіркесінде есімді немесе есімдік тіркесті өзгерту үшін қолданылатын етістіктің түрі. Тіл білімінде, қатысу (; аббр.) – етістіктің кейбір ерекшеліктері мен функцияларын сақтайтын, шексіз етістік формасы. Тарырақ мағынада, қатысу "етістіктен туындаған және сын сияқты қолданылатын сөз" ретінде анықталады, мысалы, "күлімдеп тұрған бет". "Participle" – грек және латын тілдеріндегі дәстүрлі грамматикалық термин, ол еуропалық тілдердегі сәйкес етістік формаларымен, сондай-ақ санскрит және араб грамматикасындағы ұқсас формалармен кеңінен қолданылады. Атап айтқанда, грек және латын қатысулары жыныс, сан және жақ бойынша жіктеледі, сонымен қатар уақыт және рай бойынша түйірленеді, ал сонымен қатар шылау және есімдік сөздермен толықтырылады. Тілдерді салыстыра қарағанда, қатысулар есімдік сөздерді өзгертуден басқа да түрлі функцияларды атқаруы мүмкін. Еуропа және үнді тілдерінде өткен шақ қатысы пассивті райды құру үшін қолданылады. Ағылшын тілінде қатысулар перифразалық етістік формаларымен (ұзақ және толық) байланысты және есімдік сөздік баяндамаларда кеңінен қолданылады. Үнді-еуропалық емес тілдерде "қатысу" термині кейде конвербтер (төмендегі Сиреникке қараңыз), герундтар, герундивтер, трансгрессивтер және толықтырмалы баяндамалардағы номиналды етістіктер сияқты формаларды белгілеу үшін қолданылады. Осының салдарынан, "қатысулар" әртүрлі синтаксистік құрылымдармен байланысты болып келеді.

Этимология

Партицип сөзі классикалық латын тіліндегі participium сөзінен шыққан, ол "бөлісу, қатысу" деген мағынаны білдіреді, себебі ол етістік, сын есім және есімдіктердің кейбір қасиеттерін бөліседі. Латын тіліндегі грамматикалық термин грек тіліндегі μετοχή: metochē ("қатысу, партицип") терминінен аударма жасалған. "Өткен партицип" лингвистикалық термині шамамен 1798 жылы оның партициптік формасына сүйене отырып пайда болды, оның морфологиясы өтетілген етістіктердің стандартты формасына тең. "Қазіргі партицип" термині алғаш рет 1864 жылы грамматикалық ерекшеліктерді анықтау мақсатымен қолданылды. Аталған партициптермен байланысты "өткен" және "қазіргі" терминдерінің таксономиялық қолданылуына қарамастан, олардың семантикалық қолданылуы аспектіге қарамастан, кез келген уақытты білдіре алады, бұл олардың құрылымдық үйлесімділігіне байланысты.

Түрлері

Партициптер атрибутивті сын есімдер ретінде (яғни, канондық етістіктерге тән емес сипаттамасыз) қолданылуы мүмкін. Стандартты етістіктерден өзгеше, партициптерде әдетте толықтырғыштар немесе етістіктерге тән болатын сөздер болмайды. Дегенмен, оларды өте немесе сәл сияқты сөздермен өзгертуге болады. Бұл айырмашылық мына мысалдарда көрінеді: Оны қызықтыратын тақырып – грек тарихы. Грек тарихы – қызықты тақырып. Грек тарихы – өте қызықты пән. Бірінші сөйлемде «қызықтыратын» сөзі, шешілмеген түрінде, толықтырғыш ретінде жұмыс істейді, «оны қызықтырады» деген грамматикалық эквивалентті құрайды. Екінші және үшінші сөйлемдерде «қызықты» сөзі сын есім ретінде жұмыс істейді. «Өте» немесе «жақында» сияқты үстеулер немесе «un» сияқты префикстер сын есімдік партициптердің алдына қойылуы мүмкін: «өте қорқынышты қоян», «жақында құлаған жапырақтар», «қызығушылық танытпаған адамдар». Кейбір тілдерде сын есімдік және үстеулік партициптер арасында ажырату жасалады. Үстеулік партицип (немесе оған негізделген партициптік тіркес/сөйлем) сол сөйлемде үстеулік фразаның рөлін атқарады, ал сын есімдік партицип (немесе оған негізделген партициптік тіркес/сөйлем) сын есімдік фразаның рөлін атқарады. Мұндай тілдерге орыс және басқа славян тілдері, венгр тілі, сондай-ақ сиреник сияқты эскимо тілдері жатады, оларда күрделі партициптік жүйе бар. Толық мәліметтер төмендегі бөлімдерде немесе нақты тілдердің грамматикасына арналған мақалаларда кездеседі. Грамматикалық сипаттамалардың осыған қатысты көзқарасы әртүрлі. Кейбір сипаттамалық грамматикалар мұндай үстеулік және сын есімдік партициптерді жеке лексикалық санаттар ретінде қарастырады, ал басқалары оларды бір партициптер санатына біріктіреді. Кейбір тілдерде үстеулік партициптерді конвербтер, герундтар немесе герундивтер деп атауға болады (бірақ бұл герунд немесе герундив терминдерінің ағылшын немесе латын тілдеріндегі мағынасына толық сәйкес келмейді) немесе трансгрессивтер деп те атайды.

Participles can be used adjectivally (i. e. without characteristics of canonical verbs) as attributive adjectives. Unlike standard verbs, participles don’t typically have objects or the usual modifiers that verbs have. However, they can be modified by adverbs such as very or slightly. The difference is illustrated by the following examples:
The subject interesting him is Greek history. Greek history is an interesting subject. Greek history is a very interesting subject. In the first sentence, interesting functions transitively in a non finite sense as a participle that expresses the object him, thereby forming the grammatical equivalent of "[that is] interesting him". In the second and third sentences, interesting functions as a prepositive adjective modifying subject. An adverb (such as very or recently) or a prefix (such as un ) can preface adjectival participles: "a very frightened rabbit", "recently fallen leaves", "uninterested people". Some languages differentiate adjectival participles and adverbial participles. An adverbial participle (or a participial phrase/clause based on such a participle) plays the role of an adverbial phrase in the sentence in which it appears, whereas an adjectival participle (or a participial phrase/clause based on one) plays the role of an adjective phrase. Such languages include Russian and other Slavic languages, Hungarian, and many Eskimo languages, such as Sirenik, which has a sophisticated participle system. Details can be found in the sections below or in the articles on the grammars of specific languages. Grammatical descriptions vary in the way these are treated. Some descriptive grammars treat such adverbial and adjectival participles as distinct lexical categories, while others include them both in a single category of participles. Adverbial participles in certain languages may be called converbs, gerunds, or gerundives (though this is not consistent with the meanings of the terms gerund or gerundive as normally applied to English or Latin), or transgressives.

Қатты

Қатысушылар көбінесе белгілі бір грамматикалық уақыттарды немесе грамматикалық аспектілерді жасау үшін қолданылады. Қазіргі ағылшын тіліндегі қатысушылардың екі түрі – қазіргі қатысушы және өткен қатысушы (әдетте -ing және -ed/-en формалары деп те аталады). Дәстүрлі терминдер шатастыруға болады, себебі қатысушылар міндетті түрде уақытты көрсетпейді: қазіргі қатысушы көбінесе прогрессивті (жалғасқан) аспектімен байланысты, ал өткен қатысушы – толық аспектімен немесе пассивті сөйлеммен байланысты. Мысалдарды қараңыз:

Олар жай ғана тұрды. Сен үйге келгенше мен үйді тазалап бітіремін. Бірінші сөйлем өткен уақытта (тұрды), бірақ қазіргі қатысушы жалғасқан аспектіні білдіреді (тұрып жатты). Екінші сөйлем болашақ уақытта (тазалаймын), бірақ өткен қатысушы толық аспектіні көрсету үшін қолданылады (тазалап бітірді).

Ерте ағылшын тілі

Ежелгі ағылшын тілінде германдық күшті етістіктердің өткен шаққа қатысу формалары ge префиксімен белгіленді, бүгінгі голланд және неміс тілдеріндегі көптеген күшті және әлсіз етістіктердің өткен шаққа қатысу формалары сияқты, сондай-ақ көбінесе түбірдегі дауыстының өзгеруімен. Әлсіз етістіктердің формалары d жұрнағымен белгіленді, оның алдында эпентетикалық дауысты болуы немесе болмауы мүмкін. Қазіргі ағылшын тіліндегі өткен шаққа қатысу формалары осы формалардан туындаған (бірақ ge префиксі, орта ағылшын тілінде y болып өзгерген, қазір жоғалып кеткен – кейбір сирек диалекттерде, мысалы Дорсет диалектісінде a түрінде сақталғаннан басқа). Ежелгі ағылшын тіліндегі ағымдағы шаққа қатысушылар ende (немесе iende – егер етістіктің бастапқы формасы ian-ға бітсе) жұрнағымен белгіленді.

Орта ағылшын тілі

Орта ағылшын тілінде қазіргі уақыт есімнің түрі аймақтар бойынша өзгеше болды: ende (оңтүстік-батыс, оңтүстік-шығыс, Мидлендс), inde (оңтүстік-батыс, оңтүстік-шығыс), and (солтүстік), inge (оңтүстік-шығыс). Соңғысы стандартқа айналып, етістік атауларын жасауға қолданылатын -ing жұрнағымен бірікті. Қараңыз: -ing (этимологиясы).

Санскрит тілі

Ежелгі грек тілі сияқты, санскрит тілінде де көптеген арнайы пішімдер кездеседі.

Корнуолл

Корнуоллиан тілінде ағылшын тіліндегідей қазіргі уақыттың белгісіз пішімі "ow" (дауыссыздың алдында "owth") жұрнағымен және етістіктің есімдік түрімен жасалады, мысалы, Yma an den ow hwerthin ("Адам күліп тұр") және den ow hwerthin ("күліп тұрған адам"). Бреттон тіліне ұқсас, бірақ уэльс тілінен өзгеше, корнуоллиан тілінде де ағылшын тіліндегі өткен шақтағы қатыстықтарға ұқсас етістік сын есімдері қолданылады, мысалы, dehen molys ("қою айран"), "қоюлату" етістігінен жасалған.

Уэльс тілі

Уэльс тілінде белсенді дауыстағы қатыстық сөздің әсері "yn" деген сөзден кейін етістік есім (қазіргі қатыстық үшін) және "wedi" деген сөзден кейін етістік есім (өткен қатыстық үшін) арқылы құрастырылады. Екі жағдайда да дыбыстық өзгеріс болмайды. Пассивті дауыста қатыстықтар әдетте қазіргі уэльс тілінде "wedi cael ei/eu" ("оның/оның/олардың жасалғаны") сияқты күрделі тіркеспен, ал әдеби уэльс тілінде жекеше формамен ауыстырылады.

Ресей

Verb: слышать [ˈsɨ.ʂɐtj] (есту, кемелсіз аспект)
Қазіргі белсенді: слышащий [ˈsɨ.ʂɐ.ɕːɪj] "естуші", "естіп тұрған"
Қазіргі пассивті: слышимый [ˈsɨ.ʂɨ. mɨj] "естілетін", "естіледі", "естуге болады"
Өткен белсенді: слышавший [ˈsɨ.ʂɐf.ʂɨj] "естіген", "естіп келген"
Өткен пассивті: слышанный [ˈsɨ.ʂɐn. nɨj] "естілген", "естілді"
Артық етістік қазіргі белсенді: слыша [ˈsɨ.ʂɐ] "естіп тұрғанда"
Артық етістік өткен белсенді: слышав [ˈsɨ.ʂɐf] "естіп келгенде" (көбінесе қазіргі тілде теріс қолданылады, мысалы, не слышав "ешқашан естімеген")

Verb: услышать [ʊˈsɨ.ʂɐtj] (есту, кемелділік аспекті)
Өткен белсенді: услышавший [ʊˈsɨ.ʂɐf.ʂɨj] "естіген"
Өткен пассивті: услышанный [ʊˈsɨ.ʂɐn. nɨj] "естілген"
Артық етістік өткен белсенді: услышав [ʊˈsɨ.ʂɐf] "естігеннен кейін", "естіп"

Кемелдік етістіктерден жасалған болашақ жақтар стандартты тілдің бөлігі болып саналмайды.

Литва тілі

Индоевропа тілдері ішінде литва тілі ерекшеленеді – оның етістігінің он төрт түрлі қатысу формасы бар, олар уақыт бойынша жіктеліп есептелгенде беске топтастырылады. Олардың кейбіреулері сондай-ақ жыныс және септік бойынша жіктеледі. Мысалы, "бару, жүру" мағынасындағы *eiti* етістігінің белсенді қатысу формалары: *einas/einantis* ("барып жатыр, жүріп жатыр", қазіргі заман), *ėjęs* (өткен заман), *eisiąs* (болашақ заман), *eidavęs* (өткен уақытта жиі қайталанарлық заман); пассивті қатысу формалары: *einamas* ("жүріліп жатыр", қазіргі заман), *eitas* ("жүрген", өткен заман), *eisimas* (болашақ заман); есімшелік қатысулар: *einant* ("оның барып жатқанында/жүріп жатқанында" - қазіргі заман), *ėjus* (өткен заман), *eisiant* (болашақ заман), *eidavus* (өткен уақытта жиі қайталанарлық заман); жартылай қатысу *eidamas* ("оның барып жатқанында/жүріп жатқанында" - бірдей тұлға) және қажеттілік қатысуы *eitinas* ("барылуға тиіс"). Белсенді және пассивті қатысулар, сондай-ақ жартылай қатысулар жыныс бойынша жіктеледі, ал белсенді, пассивті және қажеттілік қатысулары септік бойынша жіктеледі.

Араб тілі

Араб тіліндегі етістіктің екі қатысы бар: белсенді қатысы (ʾism al fāʿil اسم الفاعل) және пассивті қатысы (ʾism al mafʿūl اسم المفعول), ал қатыстың формасын етістіктің сөздік түрін қарастыру арқылы болжауға болады. Бұл қатыстар жыныс, сан және септік бойынша жіктеледі, бірақ есімдік үшін емес. Араб тіліндегі қатыстар түрлі синтаксистік қызметтерде қолданылады: зат есімдер, сын есімдер тіпті етістіктер ретінде. Олардың қолданылуы араб тілінің диалекттеріне қарай өзгереді. Жалпы алғанда, белсенді қатыс етістіктің синтаксистік тақырыбының қасиеттерін сипаттайды, ал пассивті қатыс – толықтығын. Мысалы, كتب kataba етістігінен белсенді қатыс – kātib كاتب, ал пассивті қатыс – maktūb مكتوب. Бұл шамамен «жазушы» және «жазылған» деп аударылады. Дегенмен, олардың әртүрлі, туынды лексикалық қолданыстары бар. Kātib كاتب сөзі «жазушы», «автор» мағынасында, ал maktūb مكتوب – «хат» мағынасында лексикаландырылған. Классикалық араб тілінде қатыстар ағылшын тіліндегідей көмекші етістіктермен бірге қолданылмайды және сөйлемде сирек кездесетін етістік мағынасын алады (бірақ, қимыл-қозғалыс етістіктерінен туындаған қатыстар мен Құран араб тіліндегі қатыстар ерекше жағдайлар). Алайда, араб тілінің кейбір диалекттерінде, әсіресе белсенді қатыс, сөйлемде етістік күшіне ие болуы жиі кездеседі. Мысалы, Левант диалектілерінде белсенді қатыс – бұл синтаксистік тақырыптың, одан туындаған етістіктің әрекетінен кейінгі күйін сипаттайтын құрылым. ʼĀkil, ʼakala («жеу») етістігінің белсенді қатысы, бір нәрсе жеп болғаннан кейінгі жағдайды сипаттайды. Сондықтан, оны ағылшын тіліндегі ағылшын тіліндегі толық өткен шақ сияқты қолдануға болады (мысалы, ʼAnā ʼākil انا آكل – «Мен жедім», «Мен енді ғана жедім» немесе «Мен бұрын жедім»). Басқа етістіктер, мысалы, rāḥa راح («кету») қатыс (rāyiḥ رايح) береді, ол прогрессивті («кетіп бара жатыр») мағынасын білдіреді. Демек, қатыстардың нақты уақыты немесе сабақтастығы нақты етістіктің сипаттарымен (әсіресе оның лексикалық аспектісі және транзитивтілігі) және сөйлемнің синтаксистік/семантикалық контекстімен анықталады. Оларды біріктіретін нәрсе – олар олардан туындаған етістіктің тақырыбын сипаттайды. Пассивті қатыстар кейбір диалекттерде пассивті сөйлеу түрінде қолданылуы мүмкін, бірақ көбінесе олар әртүрлі лексикалық мағыналарында сын есімдер немесе зат есімдер ретінде қолданылады.

The Arabic verb has two participles: an active participle (ʾism al fāʿil اسم الفاعل) and a passive participle (ʾism al mafʿūl اسم المفعول), and the form of the participle is predictable by inspection of the dictionary form of the verb. These participles are inflected for gender, number and case, but not person. Arabic participles are employed syntactically in a variety of ways: as nouns, as adjectives or even as verbs. Their uses vary across varieties of Arabic. In general the active participle describes a property of the syntactic subject of the verb from which it derives, whilst the passive participles describes the object. For example, from the verb كتب kataba, the active participle is kātib كاتب and the passive participle is maktūb مكتوب. Roughly these translate to "writing" and "written" respectively. However, they have different, derived lexical uses. كاتب kātib is further lexicalized as "writer", "author" and مكتوب maktūb as "letter". In Classical Arabic, the participles do not participate in verbal constructions with auxiliaries the same way as their English counterparts and rarely take on a verbal meaning in a sentence (a notable exception being participles derived from motion verbs as well as participles in Qur'anic Arabic). In certain dialects of Arabic, however, it is much more common for the participles, especially the active participle, to have verbal force in the sentence. For example, in dialects of the Levant, the active participle is a structure that describes the state of the syntactic subject after the action of the verb from which it derives has taken place. ʼĀkil, the active participle of ʼakala ("to eat"), describes one's state after having eaten something. Therefore, it can be used in analogous way to the English present perfect (for example, ʼAnā ʼākil انا آكل meaning "I have eaten", "I have just eaten" or "I have already eaten"). Other verbs, such as rāḥa راح ("to go") give a participle (rāyiḥ رايح), which has a progressive ("is going ") meaning. The exact tense or continuity of the participles is, therefore, determined by the nature of the specific verb (especially its lexical aspect and its transitivity) and the syntactic/semantic context of the utterance. What ties them all together is that they describe the subject of the verb from which they derive. The passive participles in certain dialects can be used as a sort of passive voice, but more often than not, they are used in their various lexicalized senses as adjectives or nouns.

еврейше

Араб тіліндегідей, еврей тілінде де екі түрлі қатысушы бар (בינוני bênônî): белсенді қатысушы (בינוני פועל bênônî pô'ēl) және пассивті қатысушы (בינוני פעול bênônî pā'ûl). Бұл қатысушылар жыныс және сан бойынша жіктеледі. Белсенді қатысушы әртүрлі синтаксистік рөлдерді атқарады, мысалы, қазіргі уақыттағы етістік, есім және сын есім. Еврей тілінде "болу" (הָיָה) етістігінің өткен шақта синтаксистік құрылысы бар, және ағылшын тіліндегі жалғастырылған өткен шаққа сәйкес белсенді қатысушы қолданылады. Мысалы, עבדתי avádti сөзі "Мен жұмыс істедім" дегенді білдіреді, ал הייתי עובד hayíti ovéd "Мен жұмыс істеп жаттым" дегенді білдіреді. Осы синтаксистік құрылымның тағы бір қолданылуы ағылшын тіліндегі "әдетте" немесе "бұрынғыда" мағынасын білдіреді. Мысалы, דויד בילדותו היה גר בארצות הברית davíd b'yaldutó hayá gar b'arcót habrít (Дэвид бала кезінде АҚШ-та тұрған).

Сирень

Сирень тілі, жойылып кеткен эскимо-алеут тілі, екі түрлі етістік шырайларына – есімдік шырайлар мен сын есімдік шырайларға ие болған. Ағылшын тілінен өзгеше, есімдік шырайлар олардың жасырын жатқан тұлғасы мен санын көрсететін түбірге ие болған; сондықтан, есімдік шырай «Егер мен мерген болсам, мен морждарды өлтірер едім» деген ағылшын сөйлеміндегі бір сөйлемді алмастыра алатын, себебі түбір арқылы жатқан тұлға білдірілген.