Кіріспе
Equus – Питер Шаффердің 1973 жылғы пьесасы. Пьеса аттарға патологиялық діни құштарлық танытқан жас жігітті емдеуге тырысатын бала психиатры туралы. Автор қылмыстың мән-жайын білмей, оқиғаға не себеп болуы мүмкін екендігі туралы ойдан туған әңгіме құрастыруды көздеді, сонымен қатар 1964 жылғы «The Royal Hunt of the Sun» пьесасындағы «сырлы атмосфераны» және «ұлылық» сезімін, бірақ оны заманауи ортада қайта жаңғыртуды мақсат етті. Кейін Том Хулс Бродвей қойылымында Фирттің орнына шықты. Бродвейдегі қойылым 1209 рет көрсетілді. Мариан Селдес Бродвейдегі барлық қойылымдарда ойнады, алдымен Хестер, содан кейін Дора рөлінде. Шаффер кейіннен пьесаны Сидни Люметтің режиссерлігімен 1977 жылы түсірілген, осы аттас фильмге бейімдеді. Сюжет діни және ритуалдық құрбандық тақырыптарына, сондай-ақ Стрэнгтің жылқылар мен «Экус» құдайлығына қатысты жеке теологияны қалай құрастыратынына ортақтас. Алан жылқыларды Құдайдың символы ретінде көреді және өзінің «Құдайға» деген табынуын жыныстық тартымдылықпен шатастырады. Шаффердің жеке құндылықтар мен қанағаттандыру, қоғамдық нормалар, күтулер мен институттар арасындағы, сондай-ақ Аполлондық және Дионисиандық құндылықтар мен жүйелер арасындағы қақтығысты зерттеуі де маңызды.
Equus is a 1973 play by Peter Shaffer, about a child psychiatrist who attempts to treat a young man who has a pathological religious fascination with horses. He set out to construct a fictional account of what might have caused the incident, without knowing any of the details of the crime, and to evoke the same "air of mystery" and "numinous" qualities as in his 1964 play The Royal Hunt of the Sun but in a more modern setting. Tom Hulce later replaced Firth during the Broadway run. The Broadway production ran for 1,209 performances. Marian Seldes appeared in every single performance of the Broadway run, first in the role of Hesther and then as Dora. Shaffer would later adapt the play for a 1977 film of the same name directed by Sidney Lumet. The narrative centers on religious and ritual sacrifice themes, as well as the manner in which Strang constructs a personal theology involving the horses and the godhead "Equus". Alan sees the horses as representative of God and confuses his adoration of his "God" with sexual attraction. Also important is Shaffer's examination of the conflict between personal values and satisfaction and societal mores, expectations, and institutions, and between Apollonian and Dionysian values and systems.
1-ші акті
Мартин Дисар психиатриялық ауруханада жұмыс істейтін психиатр. Ол 17 жасар Алан Стрэнгтің алты жылқыны соқыр еткен оқиғасын баяндаған монологпен басталады. Ол өзінің кәсіпінің өзі қалағандай емес екендігін, өмірінен қанағаттанбаушылық пен ұнжырғасы түскенін айтады. Дисарт қиындыққа ұшыраған жастарды "әдеттегі" өмірге "әдеттестіру" үшін ешқашан аяқталмайтынын біледі, бірақ ол бұл жастарды емдеудің құндылығына күмән келтіреді, өйткені олар жай ғана ешқандай міндеттеме немесе "құдайға табыну" жоқ жайсыз, қалыпты өмірге қайта оралады. Ол Стреңнің қылмысы өте ауыр болғанмен, өмірдің шынжырларынан босату үшін дәл осындай шектен шығу қажет екенін айтады. Сот судьясы Хестер Саломан Дисартқа барып, Аланның жасаған әрекетімен келісуіне көмектесуге қабілетті екеніне сенді. Ауруханада Дисарт Аланмен қарым-қатынас жасау үшін күреседі, ол алдымен сұраққа жауап беру арқылы теледидар жарнамалық джинглдерін әндейді. Дисарт өзінің Гомерлік гректе болған түсін ашты, онда ол жаппай құрбандыққа бару рәсімін жүргізетін мемлекеттік лауазымды адам. Ол жүздеген балалардың ішін қиып, ішін қағып алады. Ол өз ісінен жиреніп, бірақ басқа діни қызметкерлер оны "сенуші емес" деп тапса, оны да солай өлтіреді деп қорқады және солай жалғастырады. Ақырында басқа діни қызметкерлер оның күмәндануын түсінеді және оның қолынан пышақты алады, бұл кезде ол түсінен оянады. Дисарт Аланның ата-анасымен сұхбат жасайды. Ол кішкентай кезінен бастап ата-анасының дінге қатысты қарама-қайшылықты көзқарастарын естігенін біледі. Алланның анасы Дора оған күнде Киелі кітаптан оқып беретін, адал мәсіхші, бірақ бұл оның сенбейтін әкесі Фрэнктің ашуын туғызды. Бірте-бірте Дисарт Аланмен ойын ойнап, байланысқа түседі. Ойын барысында әрқайсысы сұрақ қояды, оған адал жауап беру керек. Дисарт Франктің Аланның Киелі кітаптың қатыгездікке толы тұстарына тым көп қызығушылық танытып жатқанына алаңдайтынын біледі. Ол Алан төсегінің табанына Исаның айқышқа шегеленіп өлтірілгенін бейнелейтін қатыгез суретті жойды. Аллан суретті үлкен, қадала қарап тұрған көздері бар ат суретіне ауыстырды. Алан Дисартқа жас кезінде өзінің жылқыға деген қызығушылығын анасының Киелі кітаптағы аңыздары, оған оқып берген жылқы туралы әңгіме, батыс фильмдері және бабасының жылқыға және ат үстінде жүруге деген қызығушылығынан бастағанын айтады. Алланның жыныстық тәрбиесін анасы бастаған. Осы уақыт аралығында Аланның жылқыға деген құмарлығы да пайда болды. Алан Дисартқа алты жасында жағажайда алғаш рет жылқыға тап болғанын айтады. Бір салт атты оған жақындап келіп, оны ат үстінде отырғызды. Алан қатты қобалжыған көрінеді, бірақ ата-анасы оны тауып алды, ал Франк оны аттанудан қатты тартып алды; ат үстіндегі адам Франкқа күліп, аттанып кетті. Дисарт Аланды гипноздайды, ол оның адам құрбандығы туралы арманының элементтерін ашады. Ол Аланның есін толтырып, сұрақтар қоя бастайды. Алан тұтқынға алынған жылқыларға құлдыққа түсіретін бітті алып тастау арқылы көмектескісі келетінін айтады. Аллан 17 жасқа толғанда электр жабдықтарын сататын дүкенде жұмыс істеді. Ол дүкенге ат шапқышқа арналған пышақ сатып алу үшін келді, бұл Аланның қызығушылығын оятты. Джилл Аланға қоралардың иесі Гарри Далтонмен жұмыс істеуге ұсыныс жасады, Аллан келісті. Дисарт Далтонмен кездеседі, ол оған Аланның үлгілі жұмысшы екенін айтады, өйткені ол қораларды таза ұстап, жылқыларды, оның ішінде Наггет деген атты да тазалайды. Дисарттың сұрақтауы арқылы Аланның Наггетке (немесе "Экус") эротикалық түрде бейімделгені және оны түн ортасында, жалаңаш және жалаңаш алып жүретіні анық болады. Алан өзін құдай Экустың үстінде отырған патша ретінде елестетеді, екеуі де жауларын жояды.
2-ші акті
Дисарт Аланға плацеболық "ақиқат таблеткасын" береді. Джиллмен кездесуін ашып, Алан оқиғаны қайталай бастайды: Аланға қызығушылық танытқан Джилл оны ересектер кинотеатрына алып баруын сұрайды. Олар сол жерде Фрэнкті кездестіреді. Алан, әсіресе, әкесі театрдағы қатысуын ақтап өтірік айтып жатқанын түсінгенде, күйзеліске ұшырайды; алайда бұл Аланға жыныстық қатынас барлық ерлер үшін, тіпті әкесі үшін де табиғи нәрсе екенін түсінуге мүмкіндік береді. Алан олар кеткеннен кейін Джиллді үйге шығарып салады, ал ол Аланды өзімен бірге қораға келуіне сендіреді. Ол жерде Джилл Аланды азғырып, екеуі киімдерін шешіп, жыныстық қатынасқа түсуге тырысады. Алайда Алан астындағы қораларда жылқылардың шуы естілгенде, күмәнмен қарайды, ал ол эрекцияны ала алмайды. Джилл Аланнан не болып жатқанын сұрауға тырысады, бірақ ол оған кетуге айқайлайды. Джилл киімін киіп, қорадан шыққаннан кейін, әлі де жалаңаш Алан жылқылардан кешірім сұрайды. "Менің! Сен меніңсің! Мен сенің, сен меніңсің!" "Құдай Иеміз - қызғанышқа толы Құдай" деп айқайлайды Экус, бірақ ол: "Ол сені көреді, ол сені мәңгі көреді, Алан. Ол сені көріп тұр! Ол сені көріп тұр!" - деп айқайлайды. Алан: "Құдай көрсін!" - деп айқайлайды. "Бұл енді жеткілікті. Енді жоқ, Экус!" Аллан темір тікенекпен қорадағы алты жылқыны соқыр қылады, олардың көздері оның жан дүниесін "көрді". Соңғы сахнада Дисар өзінің практикасының негіздерін және оның әдістері Аланға көмектесе ме, жоқ па деген сұраққа монолог береді, өйткені оның емдеу әсері оны "нормальді" етеді, бірақ оның адамгершілігіне баға береді.
Jill, who has taken an interest in Alan, asks him to take her to an adult movie theater. While there, they run into Frank. Alan is traumatized, particularly when he realizes that his father is lying to justify his presence in the theatre; however, this allows Alan to realize that sex is a natural thing for all men, even his father. Alan walks Jill home after they leave and she convinces Alan to come to the stables with her. Once there, Jill seduces Alan and the two undress and attempt to have sex. However, Alan hesitates when he hears the horses making noises in the stables beneath, and he is unable to get an erection. Jill tries to ask Alan what the problem is, but he shouts at her to leave. After Jill dresses and walks out of the stables, the still nude Alan begs the horses for forgiveness. "Mine! You're mine! I am yours and you are mine!" cries Equus through Dysart's voice, but then he becomes threatening: "The Lord thy God is a jealous God," Equus/Dysart seethes, "He sees you, he sees you forever and ever, Alan. He sees you! He sees you!" Alan screams, "God seest!" and then says "No more. No more, Equus!" Alan then uses a steel spike to blind the six horses in the stable, whose eyes have "seen" his very soul. In the final scene, Dysart delivers a monologue questioning the fundamentals of his practice and whether his methods will help Alan, as the effect of his treatment will make him "normal", but at the cost of his humanity.
Бродвейдің түпнұсқалық қойылымы
Пьеса 1974 жылы 24 қазанда Бродвейдегі Плимут театрында қойылыммен ашылып, 1976 жылы 11 қыркүйекте жабылды. Кейіннен ол 1976 жылы 5 қазанда Хелен Хейс театрында қайта ашылып, 1977 жылы 2 қазанда аяқталды, барлығы 1209 қойылым көрсетілді.
Фильмге бейімделу
Шаффер бұл пьесаны Сидни Люмет режиссері Ричард Бертон, Питер Ферт, Эйлин Аткинс, Колин Блейкли, Джоан Плоурайт және Дженни Агуттер ойнаған 1977 жылғы фильмге бейімдеді. Аттарды кейде тайпалық стильдегі маска киген мықты адамдар бейнелейтін сахналық қойылымдардан айырмашылығы, Лумет мұны кино нұсқасында жеткілікті түрде жасауға болады деп сенбеді, "себебі ол [Алан] бақылап отырған шындық оның ішінде дилемма туғызады". Фильмді пьесамен салыстыра отырып, ағылшын профессоры Джеймс М. Уэлш фильмде шынайы жылқыларды қолдану түсінікті деп тапты, бірақ ашық ауада түсірілген көріністер пьесаға шығармашылық сыйлаған "абстрактілі театрлық дизайнды" бұзады деп мәлімдеді. Уэльс сондай-ақ соқырлықтың айқын суреті "әлеуметтік жағынан кері әсер ететінін" және "оның салдарынан пьесаның рухы жоғалады" деп ойлады.
Қайта өрлеулер
Equus-тың алғашқы АҚШ-тың орта батысындағы қойылымы 1978 жылы наурыз айында Мичиган штатының Лансинг қаласында Боарсхед театрында ашылды. Джон Пикс режиссерлік еткен фильмде Дизарт рөлінде Ричард Томсен, Алан рөлінде Дэвид Кропп, Дора рөлінде Кармен Декер және Джилл рөлінде Лиза Ходж болды. Жергілікті тұрғындар жалаңаш сахнаға қатысты дауды ерлі-зайыптыларды Джилл мен Аланның рөлдеріне алу арқылы жеңілдетті. Бұл қойылым Боарсхед театрының ең үздік қойылым және ең жақсы қосалқы актер (Кропп) сыйлығын жеңіп алды. Балтимордағы Лавгров аллея театры 1979 жылы Экустың қойылымын сахналады. Бұл қойылымда Бродвейге дейінгі Чарльз С. Даттон Дисарттың рөлінде ойнады. Режиссер Брэд Мейс Алан Стрэнг рөлінде екі рет жұмыс істеді. Лорен Рахер Джилл Мейсонды, ал оның шынайы өмірдегі анасы Рона Рахер Дораны, Аланның анасын бейнеледі. Рэдклиф драмалық сахнадағы үздік актер сыйлығына ұсынылды. Пьеса мәтінінің алғашқы суреттелген басылымы 2009 жылы британдық суретші Клайв Хикс Дженкинстің суреттері мен сөздерімен бірге үлкен форматты суретші кітабы ретінде шығарылды. Сан-Хосе, Калифорнияның City Lights театр компаниясы 2011 жылдың наурыз айында Equus-ты қайта жаңғыртты. Алан Стрэнг роліне Шон Гилвари мен Мартин Дайсарт роліне Стив Ламберт түскен бұл фильм тамаша пікірлерге ие болды. Сан-Хосе Mercury News газеті Гилвари мен Ламбертті "жалған" деп атады, Гилвари "сезімдер мен эпидермисті ашық көрсетті, барлық жағынан жалаңаш жүрді. Ол бірте-бірте жағымсыз жас жаратылысты жанашырлықпен ғана емес, қайтарып алу мүмкіндігімен де танытады, сонымен бірге өзінің жаушылдығы мен адамгершілігін сақтайды". StarkInsider 5 жұлдыздың 4,5 -ін бағалады, Ламбертті "өте керемет" және "әдемі орындау" деп атады, ал Гилвариді "жақсы" деп атады және "оның кейіпкерінің жан дүниесін мекендейтін табиғаттан тыс қабілеті бар. Ол кейіпкері болып табылатын қиындыққа тап болған жасөспірім сияқты, ол да, Стрейнг те олардың жеке басының ажырамас бөлігі болып табылатын бір нәрсеге құштарлық танытады". Бұл қойылым Силикон алқабының кіші театр сыйлығының "Классикалық классикалық қойылым" сыйлығын алды. Equus 2014 жылдың шілдесінде Хьюстондағы Frenetic театрында шектеулі уақытқа қайта жаңғыртылды. Өнім негізінен Kickstarter-дегі садақалар арқылы қаржыландырылды және сыншылар мен көрермендер тарапынан жақсы қабылданды. Бродвей әлемінде бұл қойылым "қараңғы, қорқынышты және сезімтал" деп аталып, "жұлдызды актерлік құрам" мақталды. Хьюстон Пресс бұл шоуды "көрілуі керек таңғажайып тамаша" деп атады, ал Culturemap шоуды жылдың "ең ыстық" шоуларының бірі деп атады.