Кіріспе

Дамаскіден Мединаға дейінгі тар темір жол – Хиджаз темір жолы (Хеджаз немесе Хиджаз деп те жазылады; سِكَّة حَدِيد الحِجَاز sikkat ḥadīd al ḥijāz немесе الخَط الحَدِيدِي الحِجَازِي, , Hicaz Demiryolu) – 1050 мм рельс енімен салынған, Дамаскіден Мединаға дейін, қазіргі Сауд Арабиясының Хиджаз аймағы арқылы және Жерорта теңізіндегі Хайфаға дейінгі тармақ желісі бар тар темір жол болды. Бұл Осман темір жолы желісінің бір бөлігі еді. Бастапқы мақсат – Хайыдарпаша терминалынан, Қадикой, Стамбулдан тыс, исламның қасиетті қаласы Меккеге дейін жолды ұзарту еді. Бірақ, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғандықтан құрылыс тоқтатылып, Меккеге жетпей, тек Мединаға дейін салынды. Аталмыш темір жолдың Дамаскіден Мединаға дейінгі бөлігі аяқталды.

Темір жолдың басты мақсаты – Осман империясының астанасы және Ислам халифатының орталығы болған Стамбул мен Арабиядағы Хиджазды байланыстыру еді. Хиджаз – Исламның ең қасиетті орындары мен Меккедегі хаж сапарының бағыты. Басқа мақсаттары – алыс араб провинцияларын Осман мемлекетімен экономикалық және саяси жағынан интеграциялауды жақсарту және әскери күштерді тасымалдауды жеңілдету болды.

Жоба; зерттеу

Темір жолдар 1860 жылдардың соңында қарқынды даму кезеңін бастан өткерді, ал Хиджаз аймағы көптеген мүмкіндіктерге толы аймақтардың бірі болды. Алғашқы ұсыныс Дамаскіден Қызыл теңізге дейін темір жол салумен байланысты. Бірақ бұл жоспар көп ұзамай күшін жойды, себебі Мекке әмірі желі салынса, өзінің түйе көлігі жобасының жалғасуына қатысты наразылық білдірді. Османдықтардың темір жол құрылысына қатысуы 1871-1873 жылдары Йеменге жасаған экспедициясы барысында аймақты зерттеген полковник Ахмед Решид Пашадан басталды. Ол, аймаққа сапар шегетін Османдық әскерлері үшін темір жол – жалғыз мүмкін көлік құралы екенін толық сеніммен айтты. Османның басқа да офицерлері, мысалы Осман Нури Паша да Хиджазда темір жол салу жөнінде ұсыныс жасады, Арабия аймағындағы қауіпсіздікті сақтау үшін оның қажеттілігін дәлелдеді.

Қаржыландыру және символика

Әлемдегі көптеген адамдар Осман империясының мұндай жобаны қаржыландыра алатынына сенбеді: темір жолдың құны шамамен 4 миллион түрік лирасына, бюджеттің елеулі бөлігін құрайтыны болжалды. Осман империясының ауыл шаруашылығына қызмет ететін мемлекеттік «Зырат Банкасы» 1900 жылы 100 000 лира көлемінде алғашқы қарыз берді. Осы бастапқы несие жобаны сол жылдың аяғында бастауға мүмкіндік берді. Абдулхамид II әлемдегі барлық мұсылмандарды Хиджаз темір жолын салуға қайырымдылық жасауға шақырды. Жоба жаңа мағынаға ие болды. Темір жол аймақ үшін маңызды әскери нысан ғана емес, сонымен қатар діни символға айналды. Мекке қаласына қажылық сапарға шыққан хажылар Хиджаз жолымен жүргенде көбінесе мақсатына жетпейтін. Ауыр, таулы жағдайларға шыдамағандықтан, хажылардың 20%-ға дейіні жолда қаза болар еді. Кейіннен Абдулхамид темір жолдың тек Мединеге дейін салынатынына шешім қабылдады. Дегенмен, осы мерзімге дейін аяқтау үшін көптеген ұғымдасулар жасалуы керек болды, кейбір учаскелер уақытша насиптерге, вадилер үстінен төселді. 1913 жылы Дамаск қаласының орталығында Хиджаз темір жол станциясы ашылды, ол желінің бастапқы нүктесі болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде теміржолда жұмыс істейтін локомотивтерге отын беру үшін неміс армиясы Ярмук мұнай тасқорынан сландық май өндірді. Түріктер Хеджаз желісінен Беер-Шебаға дейінгі әскери темір жолды салды, ол 1915 жылғы 30 қазанда ашылды. Хеджаз желісі бірнеше рет шабуылға ұшырап, зақымдалды, әсіресе Араб көтерілісі кезінде Османдық пойыздар Т. Е. Лоуренс басқарған партизандық күштердің шабуылына ұшырады. 1917 жылғы 26 наурызда Т. Е. Лоуренс (Арабияның Лоуренсі ретінде танымал) Аба-эль-Наам станциясына шабуыл жасап, 30 тұтқынға алды және гарнизонға 70 адамдық шығын келтірді. Ол: «Жөндеу және тергеу жұмыстары үш күнге созылды. Демек, біз толығымен сәтсіздікке ұшырамадық», – деді. 1917 жылғы мамыр айында британдық бомбалаушылар Әл-Ула станциясына бомба тастады. 1917 жылғы шілдеде британдық инженер Стюарт Ньюкомб, Лоуренстің әріптесі, египеттік және үнділік армияларымен бірге темір жолды саботаж жасауға келісім жасады. Әл-Ахдар станциясына шабуыл жасалып, 20 түрік әскері тұтқынға алынды. 1917 жылғы қазанда Османдық бекінісі Табук араб көтерілісшілерінің бақылауына көшті. Әбу Әннам станциясы да басып алынды. 1917 жылғы қарашада Шариф Абдулла және Харб тайпасы Әл-Буаир станциясына шабуыл жасап, екі локомотивті жойды. 1917 жылғы желтоқсанда Ибн Гусиаб басқарған топ Табуктан оңтүстікке қарайғы желіде пойызды рельстен шығарды. Араб көтерілісі мен Османдық империяның тарауынан кейін темір жол кімге тиесілі екені белгісіз болды. Аймақ британдықтар мен француздықтар арасында бөлінді, екеуі де бақылауды алуға құлшынды. Алайда, ұзақ жылдар бойы күтімсіздік салдарынан көптеген учаскелер тозығы жетті; темір жол 1920 жылға қарай іс жүзінде тасталды. 1924 жылы Ибн Сауд түбектің бақылауына алғаннан кейін темір жолды қайта жаңғырту жоспары күн тәртібінде болған жоқ.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыста Самах желісі (Хайфадан Сирия шекарасындағы Дерааға және Дамаскқа дейін) одақтас күштер үшін Афуладан (Дераа мен Хайфада жөндеу шеберханалары бар) Жаңа Зеландия темір жол тобының 17-ші РОК-і басқарды. Локомотивтер 1914 жылғы Borsig және 1917 жылғы Hartmann өндірісінің машиналары болды. Бұрын Виши Франциясы басқарған желі жарамсыз күйде болған. Самах (қазіргі Мааган) мен Дерея арасындағы тік бөлімдегі пойыздың максималды салмағы 230 тоннаны құрады, ал тәулігіне 1000 тонна тасымалданды. Топ сонымен қатар Афуладан Тулкармға дейінгі 95 шақырымдық тармақ желісін де пайдаланды.

1960 жылдар

Қазіргі Иордания-Сауд Арабия шекарасының оңтүстігіндегі темір жол 1920 жылы Осман империясы құлағаннан кейін жабық қалды. 1960 жылдардың ортасында оны қайта жаңартуға әрекет жасалды, бірақ 1967 жылғы Алты күндік соғыс салдарынан тоқтатылды.

Болашаққа жоспарлар

2009 жылдың 4 ақпанында Түркияның көлік министрі Бинали Йылдырым Эр-Риядта Түркияның өзінің учаскесін қайта жаңартуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді және Сауд Арабиясы, Иордания және Сирияны бірігіп, қалпына келтіру жұмысын аяқтауға шақырды. Сондай-ақ 2009 жылы Иорданияның көлік министрлігі 990 миль (1590 км) ұзындықтағы, құны 5 миллиард АҚШ доллары болатын теміржол желісін ұсынды, оның құрылысы 2012 жылдың бірінші тоқсанында басталуы мүмкін еді. Жоспарланған желі Иорданиядан Сирияға, Сауд Арабиясына және Иракқа жүк тасымалын жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Жолаушылар теміржол қатынасы Ливан, Түркия және одан әрі созылуы мүмкін. Жобаның бір бөлігін қаржыландыратын үкімет, жобаның қалған шығындарын қаржыландыру үшін жеке компаниялардан тендерлер қабылдауда. 2018 жылдың қараша айында Middle East Monitor Сауд Арабиясы мен Израильдің Хайфадан Эр-Риядқа дейінгі темір жолды қайта жаңғырту жөніндегі бірлескен жоспарларын жариялады.

Сақтау және туристік пойыздар

Темір жол механиктері көптеген түпнұсқа бумен жүретін локомотивтерді қайта жаңартып алды: Сирияда тоғызы, ал Иорданияда жетісі жұмыс істеп тұр. 1999 жылы король Абдулла II таққа отырғаннан бері Иордания мен Сирия арасындағы қарым-қатынас жақсарды, бұл темір жолға деген қызығушылықты қайта оятуға себеп болды. Пойыз Дамаск қаласының шетіндегі Қадам станциясынан кетеді, Хиджаз станциясынан емес, ол 2004 жылы ірі коммерциялық жобаға байланысты жабылды. Пойыздар Хадам станциясынан қажет болған жағдайда (көбінесе неміс, британдық немесе швейцариялық топтар) жүреді. Забадани табанының солтүстік бөлігіне қазірде қол жеткізуге болмайды.

Мұражайлар мен көрікті жерлер

2008 жылы Дамаск қаласындағы Хадам станциясында "Әл-Хежаз темір жолының жылжымалы құрам мұражайы" ашылды. 2019 жылы Амман қаласындағы Дарат әл-Фунунда темір жолдың мәдени мұрасына арналған көрме ұйымдастырылды. 2006 жылдан бастап Сауд Арабиясының Мадаин Салех станциясында шағын темір жол мұражайы бар, ал Мединадағы "Хежаз темір жолы мұражайы" 2006 жылы ашылды. Медина вокзалы 2005 жылы темір жол жолдарымен және локомотив депосымен қайта жаңартылды. Сауд Арабиясында темір жолдың жұмыс істемейтін шағын бөлімдері, ғимараттары мен жылжымалы құрамы туристік тартымдылықтар ретінде сақталған. Алайда, Мединадағы Ақиқ аңғарындағы ескі темір жол көпірі 2005 жылы, өткен жылы болған қатты жаңбырдан зақымданғандықтан бұзылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс және 1916-1918 жылдардағы Араб көтерілісі кезінде жергілікті араб, француз және британ әскерлерімен қиратылған пойыздарды шабуылға ұшыраған жерлерінде көруге болады.