Маркус Дали: «Мыс Тәжiрi және Американ кенішінің тарихы»

Кіріспе

Американдық бизнесмен (1841–1900)
саясаткер

Маркус Дейли (5 желтоқсан, шамамен 1840 жылдары – 12 қараша 1900) – Ирландияда туған американдық бизнесмен, АҚШ-тың Монтана штатындағы Бютте қаласының төрт "Мыс патшасының" бірі ретінде белгілі.

Ерте өмір

Дейли Ирландияның Каван графтығынан АҚШ-қа жас бала кезінде көшіп келді және Нью-Йорк қаласына жетті. Ол газет сатып, Калифорнияға дейін жұмыс істеп барды, 1860 жылы болашақта Вирджиния-Сити, Невада штаты болып белгілі болатын алтын іздеуге қосылды, сондай-ақ қазір Комсток Лод деп аталатын өте бай күміс кен орындарында жұмыс істеді.

Мансап

Дейли Джон Уильям Маккей мен Джеймс Г. Фейрдің жетекшілігімен Комсток кен орындарында тәжірибе алды. Уокерлер кен орнын сатып алып, Дейлиді басқарушы етіп тағайындады және оған кен орнының бір бөлігін сыйлады.

Анаконда

Анаконда күміс кені ретінде басталып, бірақ Дейли оны сол кездегі ең ірі кен орындарының бірі саналған мыс үшін сатып алды. Бірақ оны дамытуға жеткілікті қаржысы болмағандықтан, ол Hearst, Haggin және Tevis компанияларына жүгінді. Әлемге электр тоғын жақсы өткізетін мыс қажет болатын. Бьютте мысқа бай еді. 1882 жылы бес шаршы мильдік аймақтан тоғыз миллион тонна мыс өндірілді. Ал 14 жыл өткен соң, осы аймақтан 210 миллион фунт мыс шығарылды. Кенді өңдеу үшін ол балқыту зауытын салды және 1880-ші жылдардың соңына қарай бірнеше рет миллионер атанды, сонымен қатар «Анаконда тау-кен және байыту компаниясының» иесі болды. Дейли өзінің кендерінен кенді балқыту зауытына тасымалдау үшін «Бьютте-Анаконда-Тынық мұхиты» темір жолын салған еді, ал зауыт қызметкерлері үшін қала құрды. Анаконданың балқыту зауыттары әлемдегі ең ірі металлургиялық кешенге айналды. 1894 жылы Дейли Анаконданы Монтана штатының астанасы етіп жариялау үшін күшті, бірақ сәтсіз науқанды бастады, бірақ Уильям Эндрюс Кларк қолдаған Хеленаға еңсеге тіреді. 1898 жылы Дейли компаниясын сатып алуға ниетті адамды іздеді. Ол Джон Д. Рокфеллердің «Standard Oil of Ohio» компаниясының өкілдері Уильям Рокфеллер мен Генри Х. Роджерспен келіссөздер жүргізді. «Анаконда тау-кен компаниясы» (және оған байланысты мүдделер) 1899 жылы 39 миллион долларға сатылып, «Amalgamated Copper Mining Company» болып қайта құрылды. Дейли 1899 жылы компания президенті болып тағайындалды және келесі жылы, 1900 жылы қайтыс болды. Ол сондай-ақ, «Blood Horse» журналының 20 ғасырдың 100 үздік американдық таза қанды жылқысының тізімінде 30-орынға ие болған ұлы Сайсонбидің шарапатын да ұйымдастырған, бірақ Дейли жылқы туылмас бұрын дүниеден озды. 1956 жылы Сайсонби «Жылқының даңқ залына» енгізілді. Оның қайтысынан кейін, 1901 жылдың 31 қаңтарында Нью-Йорктегі «Мэдисон Сквер Гарденде» «Bitterroot» тұқымдық жылқы фермасының сатылымы өтті; алғашқы күні 185 жылқы 405 525 долларға сатылды.

Мұра

Дейлидің мұрасы Анаконда үшін екі жақты болды. 1885 жылдан 1980 жылға дейін қорыту зауыты қаланың ең ірі жұмыс берушілерінің бірі болды және ұрпақтар бойы жақсы жалақы төленетін жұмыс орындарын ұсынды. 1980 жылы еңбек дауы кезінде қорыту зауыты жабылғанда, қала халқының 25% жұмыссыз қалды және қала әлі де толыққанды қалпына келген жоқ. 1990 жылдары экологиялық тазалау жұмыстарының аясында қорыту зауыты бұзылды, бірақ түтін құбыры әлі де өз орнында тұр, қаладан шақырымдармен көрінеді, аңғардың үстінде. Дейлидің мұрасы Бьютте үшін де екі жақты болды. 1899 жылы «Анаконда» компаниясын «Amalgamated Copper Mining Company» сатып алды, ал 1920 жылдары ол қаладағы кен өндірісін бақылады. Ол 1970 жылға дейін штаттың ең ірі жұмыс берушілерінің бірі және штат пен жергілікті экономиканың тірегі болды. 1950 жылдары «ACM» Бьютте ашық карьерде кен қазуды бастады, нәтижесінде қаланың орталық бөлігінің шығысында «Беркли шұңқыры» деп аталатын үлкен шұңқыр пайда болды. 1970 жылдардың ортасында мыс бағасы төмендеді және «ACM» компаниясын «Atlantic Richfield Company» (ARCO) сатып алды. «ARCO» 1980 жылы Бьюттегі кен қазуды тоқтатты және 1982 жылы терең сорғыларды өшірді, бұл Дейли шамамен 100 жыл бұрын бастаған ісін аяқтады. 2007 жылдан бері «Washington Group» компаниясына тиесілі «Montana Resources» Бьютте ашық карьерде мыс және молибден кенін қазып шығарады, сондай-ақ «Беркли шұңқырынан» судан мыс қалпын шығарады. 1980 жылы «Беркли шұңқыры», «Кларк Форк» өзені және Анаконда қаласынан тыс орналасқан қорыту зауыты АҚШ қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) тарапынан федералдық «Суперфонд» учаскелері деп жарияланды. Аугуст Сент-Годенс жасаған Дейлидің мүсіні Бьюттедегі Парк-стриттің батыс жағында орналасқан «Монтана университетінің Монтана тау-кен институтының» (бұрынғы «Монтана тау-кен мектебі») бас кіреберісінде тұр. Швейцарияда туған американ суретшісі Адольфо Мюллер Уридің (1862–1947) Дейлидің суреті 2009 жылы Вашингтондағы Американың Ұлттық портрет галереясына қосылды. Дейли отбасының жазғы үйі «Риверсайд» Монтана штатының Гамильтон қаласында орналасқан және келушілерге ашық. Маркус Дейлидің әйелі Маргарет Дейли оның қайтысынан кейін үйді грузиндық жаңарту стиліндегі колониялық стилге айналдырды. Гамильтон қаласында орналасқан «Маркус Дейли еске алу ауруханасы», қазір «Bitterroot Health Daly Hospital» деп аталады, 1929 жылдың 18 желтоқсанында құрылды. Гамильтон қаласы Маркус Дейлиді құрметтеп «Дейли күндерін» де өткізеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ Әскери-теңіз күштері Маркус Дейлидің жетістіктерін құрметтеп, «SS Marcus Daly» атты бостандық кемесімен марапаттады. Кеме 1943 жылдан соғыс аяқталғанға дейін соғыста қаһармандықпен қызмет етті және осы кезеңде бірнеше медальдарға ие болды.

Daly's legacy was a mixed one for Anaconda. From 1885 to 1980, the smelter was one of the town's largest employers and provided well paid jobs for generations. When the smelter closed in 1980, during a labor strike, 25% of the town's workforce was put out of work and the town has not recovered. The smelter itself was torn down as part of environmental cleanup efforts in the 1990s, although the smokestack is still in place, visible for many miles across the valley, above the town. Daly's legacy was equally mixed for Butte. The Anaconda Company was bought out by the Amalgamated Copper Mining Company in 1899, and by the 1920s it controlled mining in the city. It continued to be one of the state's largest employers and a mainstay of the state and local economies until the 1970s. In the 1950s, the ACM began open pit mining in Butte, creating a steadily growing pit, known as the Berkeley Pit, east of the main business district. In the mid 1970s, copper prices collapsed and the ACM was bought out by the Atlantic Richfield Company, (ARCO). ARCO ceased mining in Butte in 1980 and shut off the deep pumps in 1982, ending what Daly had begun almost exactly 100 years before. Montana Resources, owned by the Washington Group, as of 2007, operates an open pit copper and molybdenum mine in Butte, and also recovers copper from the water in the Berkeley Pit. In 1980 the Berkeley Pit, the Clark Fork River and the smelter outside the town of Anaconda, MT were declared federal Superfund sites by the US EPA. A statue of Daly by Augustus Saint Gaudens stands at the main entrance to Montana Tech of the University of Montana (formerly the Montana School of Mines), at the west end of Park Street in Butte. A drawing of Daly by the Swiss born American artist Adolfo Müller Ury (1862–1947) was acquired in 2009 by the American National Portrait Gallery in Washington D. C.

Riverside, the summer home of the Daly Family, is located in Hamilton, Montana and open to visitors. Margaret Daly, Marcus' wife, had the home remodeled after his death into a Georgian Revival Style Colonial. The Marcus Daly Memorial Hospital, located in Hamilton, Montana, now called Bitterroot Health Daly Hospital, was incorporated on December 18, 1929. Hamilton also hosts the Daly Days celebration to honor Marcus Daly. During WWII, the US Navy honored Marcus Daly with a liberty ship in honor of his accomplishments, the SS Marcus Daly. The ship served honorably during the war, from 1943 to the end of hostilities, earning several service medals in the process.