Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Халықаралық ұйым
International organisation
Еуропалық атом энергиясы қауымдастығы (ЕАЭО немесе Евратом) – 1957 жылғы 25 наурызда Евратом шартымен құрылған халықаралық ұйым. Оның бастапқы мақсаты – ядролық энергияны дамыту және оны мүше мемлекеттерге тарату, ал артық бөлігін мүше емес мемлекеттерге сату арқылы Еуропада ядролық энергияның мамандандырылған нарығын құру болған. Алайда, жылдар өте келе оның қызмет аясы айтарлықтай кеңейіп, ядролық энергия және иондаушы сәулеленумен байланысты алуан түрлі салаларды қамтиды, мысалы, ядролық материалдарды сақтау, радиациялық қорғау және Халықаралық термоядролық реактор ITER құрылысы. Ол Еуропалық Одақтан (ЕО) заңды тұрғыдан ерекшеленеді, бірақ мүшелігі ортақ және көптеген ЕО институттарымен басқарылады; алайда, ол ЕО-дан тәуелсіз және демек, Еуропалық Парламенттің реттеу бақылауынан тыс қалған жалғыз қауымдастық ұйым. 2014 жылдан бері Швейцария да Евратом бағдарламаларына қатысушы мемлекет ретінде қатысады. Біріккен Корольдік 2020 жылғы 31 қаңтарда ұйымның толыққанды мүшесі болуын тоқтатты. Дегенмен, Ұлыбритания мен ЕО арасындағы сауда және ынтымақтастық туралы келісім шарттарына сәйкес, 2020 жылғы 31 желтоқсанда өтпелі кезең аяқталғаннан кейін Ұлыбритания Евратомға қатысушы мемлекет ретінде қатысуда.
The European Atomic Energy Community (EAEC or Euratom) is an international organisation established by the Euratom Treaty on 25 March 1957 with the original purpose of creating a specialist market for nuclear power in Europe, by developing nuclear energy and distributing it to its member states while selling the surplus to non member states. However, over the years its scope has been considerably increased to cover a large variety of areas associated with nuclear power and ionising radiation as diverse as safeguarding of nuclear materials, radiation protection and construction of the International Fusion Reactor ITER. It is legally distinct from the European Union (EU) although it has the same membership, and is governed by many of the EU's institutions; but it is the only remaining community organisation that is independent of the EU and therefore outside the regulatory control of the European Parliament. Since 2014, Switzerland has also participated in Euratom programmes as an associated state. The United Kingdom ceased to be a full member of the organisation on 31 January 2020. However, under the terms of the UK–EU Trade and Cooperation Agreement, the United Kingdom participates in Euratom as an associated state following the end of the transition period on 31 December 2020.
Тарих
Евратом құрылуының басты себебі – Францияның АҚШ және/немесе Ұлыбританияға тәуелді болмай, ядролық энергияны және ядролық қаруды дамытуға деген ниеті болды. Ядролық дамуға кеткен шығындар да зор болғандықтан, Франция Еуропалық көмір және болат қауымдастығының (ЕКБҚ) басқа мүшелерімен осы шығындарды бөлісуге ұмтылды. 1956 жылы Валь-Дюшесс сарайында өткен Ортақ нарық және Евратом жөніндегі үкіметаралық конференция жаңа келісімдердің негізгі қағидаларын жасады. Евратом ядролық саласындағы ынтымақтастықты дамытуға мұрын қойды, ол кезде бұл сала өте танымал болды. ЕКБҚ-ның Ортақ Ассамблеясы мен Сотын ЕЭК-мен бірге бөліскенмен, оның басқарушы органдары бөлек болды. Евратомның өз Кеңесі мен Комиссиясы болады, бірақ олардың өкілеттіктері Еуропалық көмір және болат қауымдастығының Жоғары билігінен кем болды. 1957 жылдың 25 наурызында Рим келісімдеріне (Евратом келісімі және ЕЭК келісімі) ЕКБҚ-ның алты мүшесі қол қойды, ал 1958 жылдың 1 қаңтарында олар күшіне енді. Ресурстарды үнемдеу мақсатында Рим келісімдерімен құрылған бұл жеке басқарушы органдар 1965 жылы Біріктіру келісімі арқылы біріктірілді. ЕЭК институттары ЕКБҚ және Евратомның жұмысын жүргізуге жауапкершілікті өз мойнына алды, содан кейін олардың үшеуі де, заңды жағынан бөлек болса да, Еуропалық қауымдастықтар деп аталды. 1993 жылы Маастрихт келісімі Еуропалық Одақты құрды, ол қауымдастықтарды Еуропалық қауымдастық тірегіне біріктірді, бірақ Евратом өзіндік заңды тұлға болып қала берді. Еуропалық Конституция барлық бұрынғы келісімдерді консолидациялауға және оларда демократиялық есеп беруді арттыруға бағытталған. Евратом келісімі басқа келісімдерге қарағанда түзетілмегендіктен, Еуропалық Парламентке оған қатысты шектеулі өкілеттіктер берілді. Алайда, оның түзетілмеуінің себебі Конституцияның оны Еуропаның қалған бөлігінен бөлек қалдыру себебімен бірдей болды: еуропалық сайлаушылар арасындағы ядролық энергияға қарсы көзқарас, бұл сайлаушыларды келісімге қарсы бұруы мүмкін. Осылайша, Евратом келісімі бастапқы қол қойылған күйінде күшінде қалады.
The driving force behind the creation of Euratom was France's desire to develop nuclear energy and nuclear weapons without having to rely on the United States and/or the United Kingdom. The costs of nuclear development were also large, motivating France to share the costs with the other members of the European Coal and Steel Community (ECSC). The Intergovernmental Conference on the Common Market and Euratom at the Château of Val Duchesse in 1956 drew up the essentials of the new treaties. Euratom would foster cooperation in the nuclear field, at the time a very popular area, and would, along with the EEC, share the Common Assembly and Court of Justice of the ECSC, but not its executives. Euratom would have its own Council and Commission, with fewer powers than the High Authority of the European Coal and Steel Community. On 25 March 1957, the Treaties of Rome (the Euratom Treaty and the EEC Treaty) were signed by the six ECSC members and on 1 January 1958 they came into force. To save on resources, these separate executives created by the Rome Treaties were merged in 1965 by the Merger Treaty. The institutions of the EEC would take over responsibilities for the running of the ECSC and Euratom, with all three then becoming known as the European Communities even if each legally existed separately. In 1993, the Maastricht Treaty created the European Union, which absorbed the Communities into the European Community pillar, yet Euratom still maintained a distinct legal personality. The European Constitution was intended to consolidate all previous treaties and increase democratic accountability in them. The Euratom treaty had not been amended as the other treaties had, so the European Parliament had been granted few powers over it. However, the reason it had gone unamended was the same reason the Constitution left it to remain separate from the rest of the EU: anti nuclear sentiment among the European electorate, which may unnecessarily turn voters against the treaty. The Euratom treaty thus remains in force relatively unamended from its original signing.
ЕС дамуының уақыт сызығы
Бұл толық уақыт жоспары Евратомның құрылуы мен дамуын қамтиды және қазіргі таңда ол Еурооданына біріктірілмеген жалғыз бұрынғы ЕО мекемесі екенін көрсетеді.
This overall timeline includes the establishment and development of Euratom, and shows that currently, it is the only former EC body that has not been incorporated into the EU.
Ынтымақтастық
2014 жылдан бері Швейцария Евратом бағдарламаларына қатысушы мемлекет ретінде қатысады. 2024 жылғы мәлімет бойынша, Евратом он елмен: Армения, Австралия, Канада, Үндістан, Жапония, Қазақстан, Оңтүстік Африка, Украина, АҚШ және Өзбекстанмен әртүрлі ауқымдағы ынтымақтастық келісімдерін сақтайды.
Since 2014, Switzerland has participated in Euratom programmes as an associated state. As of 2024, Euratom maintains Co operation Agreements of various scopes with ten countries: Armenia, Australia, Canada, India, Japan, Kazakhstan, South Africa, Ukraine, United States, and Uzbekistan.
Біріккен Корольдіктің шығуы
Біріккен Корольдік 2017 жылғы 26 қаңтарда ЕАЭО-дан шығу ниетін білдірді, бұл Еуропалық Одақтан шығу туралы шешімінен кейін жасалды. ЕАЭО-дан шығу туралы ресми хабарлама 2017 жылғы наурыз айында 50-бап бойынша жіберілген хатта берілді, онда шығу туралы нақты айтылған. Шығу шарттары бойынша екі жыл он айға созылған келіссөздерден кейін ғана күшіне енді. 2017 жылғы мамырда жарияланған Парламенттің Бизнес, Энергетика және Өнеркәсіп стратегиялық комитетінің баяндамасында Евратомнан шығудың заңдық қажеттілігіне күмән тудырылып, жаңа келісімдер жасау үшін мүшелікті уақытша ұзарту ұсынылды. 2017 жылғы маусымда Еуропалық Комиссияның келіссөздер жөніндегі тобы ядролық материалдар мен қауіпсіздік жабдықтары (Евратом) бойынша 27 елге таратылған "Ядролық материалдар мен қауіпсіздік жабдықтарына қатысты негізгі принциптер" атты ұстанымдық құжатты жариялады. Келесі айда Парламент кітапханасынан алынған ақпараттық қағазда Евратомнан шығудың салдары бағаланды. 2017 жылы The Independent газеті 2019 жылдан кейін Ұлыбританияға ядролық отынның қолжетімділігі және ядролық материалдарды тасымалдауға қатысты жаңа келісімдердің қажеттігі туралы сұрақ қойды. 2017 жылы New Scientist журналында жарияланған мақалада қатерлі ісіктерді емдеу үшін радиоизотоптармен қамтамасыз етуді жаңа келісімдерде қарастыру қажеттігі айтылды. Ұлыбританиялық саясаткерлер Ұлыбританияның Евратомда қалуы мүмкін деген болжам жасады. 2017 жылы кейбір сарапшылар бұл үшін 2017 жылғы наурыздағы 50-бап бойынша хатты өзгерту немесе жою қажеттігін айтты. 2018 жылғы Ядролық қауіпсіздік заңы, Евратомнан шыққаннан кейін қауіпсіздік шараларын қамтамасыз етеді және 2018 жылғы 26 маусымда Корольдік бекітілуін алды. Ұлыбритания мен ЕО арасындағы сауда және ынтымақтастық туралы келісім, 2021 жылғы 1 қаңтардан бастап Ұлыбританияның Еуропалық Одақпен қарым-қатынасын белгілейді және Ұлыбританияның "Евратом бағдарламасының барлық бөліктеріне серіктес ел ретінде" қатысуын көздейді.
The United Kingdom announced its intention to withdraw from the EAEC on 26 January 2017, following on from its decision to withdraw from the European Union. Formal notice to withdraw from the EAEC was provided in March 2017, within the Article 50 notification letter, where the withdrawal was made explicit. Withdrawal only became effective following negotiations on the terms of the exit, which lasted two years and ten months. A report by the House of Commons Business, Energy and Industrial Strategy Committee, published in May 2017, questioned the legal necessity of leaving Euratom and called for a temporary extension of membership to allow time for new arrangements to be made. In June 2017, the European Commission's negotiations task force published a Position paper transmitted to EU27 on nuclear materials and safeguard equipment (Euratom), titled "Essential Principles on nuclear materials and safeguard equipment". The following month, a briefing paper from the House of Commons Library assessed the implications of leaving Euratom. In 2017, an article in The Independent questioned the availability of nuclear fuel to the UK after 2019 if the UK were to withdraw, and the need for new treaties relating to the transportation of nuclear materials. A 2017 article in the New Scientist stated that radioisotope supply for cancer treatments would also need to be considered in new treaties. UK politicians speculated that the UK could stay in Euratom. In 2017, some argued that this would require – beyond the consent of the EU27 – amendment or revocation of the Article 50 letter of March 2017. The Nuclear Safeguards Act 2018, making provision for safeguards after withdrawal from Euratom, received royal assent on 26 June 2018. The UK EU Trade and Cooperation Agreement, outlining the UK's relationship with the European Union from 1 January 2021, makes provision for the United Kingdom's participation "as an associated country of all parts of the Euratom programme".