Кіріспе
Құстар туысы Larus – бүкіл әлемде тараған ірі құстар туысы (түрлердің ең көп әртүрлілігі Солтүстік жарты шарға тиесілі). Оның көптеген түрлері өте көп және таралған аймақтарында жақсы танымал. 2005–2007 жылдарға дейін көптеген шаяндар осы туысқа жатқызылды, бірақ қазір бұл құрылым полифилетикалық екені белгілі болды, нәтижесінде Ichthyaetus, Chroicocephalus, Leucophaeus және Hydrocoloeus туыстары қайта жандандырылды (соңғысы басқа туыстарға қарағанда жиі танылды) – бұл Larus туысына дәстүрлі түрде кіретін бірнеше түр үшін. Олар көбінесе орташа және ірі құстар, әдетте сұр немесе ақ түсті, көбінесе бас немесе қанаттарында қара белгілері болады. Оларда мықты, ұзынша мүңкілер және қанатты аяқтары бар. Шаяндардың, әсіресе ареңке мен қара арқалы шаяндардың таксономиясы өте күрделі, түрлі мамандар екіден сегізке дейін түрді мойындайды.
Larus is a large genus of gulls with worldwide distribution (by far the greatest species diversity is in the Northern Hemisphere). Many of its species are abundant and well known birds in their ranges. Until about 2005–2007, most gulls were placed in this genus, but this arrangement is now known to be polyphyletic, leading to the resurrection of the genera Ichthyaetus, Chroicocephalus, Leucophaeus, and Hydrocoloeus (this last had been recognized more often than the other genera) for several species traditionally included in Larus. They are in general medium to large birds, typically grey or white, often with black markings on their heads or wings. They have stout, longish bills and webbed feet. The taxonomy of the large gulls in the herring and lesser black backed complex is very complicated, with different authorities recognising between two and eight species.
Таксономия
Larus тұқымдасын 1758 жылы швед табиғаттанушысы Карл Линней өзінің "Systema Naturae" еңбегінің оныншы басылымында енгізген. Тұқым атауы ежелгі грек тіліндегі laros (λάῥος) немесе латын тіліндегі larus сөздерінен шыққан, олар шаяндар немесе басқа да ірі теңіз құстарына сілтеме жасаған болуы мүмкін. Тірек түрі – үлкен қара арқалы шаян (Larus marinus).
Түрлер
Бұл тұқымға 25 түр жатады. Сурет Жалпы атауы Ғылыми атауы Таралу Тынық мұхитындағы шаян L. pacificus Австралия. Белчер шаяны L. belcher Оңтүстік Американың Тынық мұхиты жағалауы. Олрог шаяны L. atlanticus Оңтүстік Бразилия, Уругвай және солтүстік Аргентинаның Атлантика жағалауы. Қара құйрықты шаян L. crassirostris Шығыс Қытай теңізінің, Жапонияның, Маньчжурияның және Курил аралдарының жағалауы, Аляска мен Солтүстік Америкаға дейін. Герман шаяны L. heermanni АҚШ, Мексика және Британдық Колумбияның оңтүстік-батысы. Қысқа мүңкілі шаян L. brachyrhynchus Солтүстік-батыс Солтүстік Америка. Сақиналы шаян L. delawarensis Канада және АҚШ-тың солтүстігі. Калифорния шаяны L. californicus Солтүстік Американың солтүстік-батыс аймақтарынан Канададан оңтүстікке Калифорнияның шығысына және Колорадоға дейін. Ұлы қара арқалы шаян L. marinus Еуропалық және Солтүстік Америка жағалаулары мен Солтүстік Атлантикадағы аралдар. Келп шаяны (Жаңа Зеландияда оңтүстік қара арқалы шаян немесе кароро деп аталады) L. dominicanus Оңтүстік Америка, Австралияның бір бөлігі және Жаңа Зеландия. Көк қанатты шаян L. glaucescens Алясканың батыс жағалауынан Вашингтон жағалауына дейін, Калифорния, Орегон, Баха Калифорния, Баха Калифорния Сур және Сонора жағалаулары. Батыс шаяны L. occidentalis Британдық Колумбиядан (Канада) Баха Калифорнияға (Мексика) дейін. Сары аяқты шаян L. livens Мексикадағы Калифорния шығанағы. Glaucous шаяны L. hyperboreus Солтүстік Атлант және Солтүстік Тынық мұхиттары, Британ аралдары мен АҚШ-тың ең солтүстік штаттарына дейін, сондай-ақ Ұлы көлдерде. Исландия шаяны L. glaucoides Канада және Гренландия. Еуропалық шаян L. argentatus Батыс Еуропа жағалаулары. Америкалық шаян L. smithsonianus Солтүстік Америка, Орталық және Оңтүстік Аляскадан Ұлы көлдерге дейін және АҚШ-тың солтүстік-шығыс жағалауы, Мэннен Оңтүстік Каролинаға дейін. Сары аяқты шаян L. michahellis Жерорта теңізі. Каспий шаяны L. cachinnans Қара және Каспий теңіздері, Орталық Азия арқылы шығысқа қарай Қытайдың солтүстік-батысына дейін. Вега шаяны (немесе Шығыс Сібір шаяны) L. vega Солтүстік-шығыс Сібірде, қыста Жапонияда, Кореяда, Оңтүстік және Шығыс Қытайда және Тайванда. Армения шаяны L. armenicus Кавказ және Таяу Шығыс. Күлгіреу жапырақты шаян L. schistisagus Палеарктиканың солтүстік-шығыс жағалауы. Кіші қара жапырақты шаян L. fuscus Еуропаның Атлантика жағалауы. Ақкөзді шаян L. leucophthalmus Қызыл теңіздегі Сияль аралдары.
Қалдықтар
Ларус шаяндарының қазба қалдықтары орта миоцен кезеңінен, шамамен 20-15 миллион жыл бұрын белгілі; одан ертеректегі қазбаларды осы туысқа жатқызу көбінесе қабылданбайды. Қазбалардың биогеографиясы осы туыстың Солтүстік Атлантика мұхитында пайда болып, плиоцен кезеңінде, түрлердің әртүрлілігінің ең жоғары деңгейде болған кезде, көптеген теңіз құстары сияқты, бүкіл әлемге тарағанын көрсетеді. Larus sp. (Австрия, Грундтың орта миоцені) Larus sp. (Румынияның орта миоцені) Larus sp. (АҚШ, Ли Крик кенішінің кейінгі миоцен/ерте плиоцені) – бірнеше түр.
Larus sp. (Middle Miocene of Romania)
Larus sp. (Late? Miocene/Early Pliocene of Lee Creek Mine, U. S.) several species
Сақина түрлері
sensu stricto Ларус шаяндар тобы жиі сақина түрлерінің классикалық мысалы ретінде келтіріледі. Бұл шаяндардың таралған аймағы Солтүстік полюстің айналасында сақина тәрізді болып орналасқан. Еуропалық шаяң, негізінен Ұлыбритания мен Солтүстік Еуропада мекендейді, американдық шаяңмен (Солтүстік Америкада таралған) будандаса алады, ол өз кезегінде Вега немесе Шығыс Сібір шаяңымен, оның батыс тұқымдасы Бирула шаяңымен будандасады, ал Бирула шаяңы Хеуглин шаяңымен будандаса алады, олардың кезекте Сібірдің қара арқалы шаяңымен будандасуы мүмкін (олардың төртеуі де Сібірдің солтүстігінде кездеседі). Соңғысы – Ұлыбританияны қоса алғанда, Солтүстік-Батыс Еуропадағы қара арқалы шаяңның шығыс өкілі. Дегенмен, қара арқалы және шаяңдардың арасындағы айырмашылықтар жеткілікті, сондықтан олар сирек будандасады; осылайша, шаяндар тобы екі түрдің кездесетін Еуропадан басқа, біртұтас тізбек құрайды. Алайда, жақында жүргізілген генетикалық зерттеулер бұл мысалдың мұнда келтірілгеннен әлдеқайда күрделі екенін және оның нағыз сақина түрлеріне жатпайтынын көрсетті.