Кіріспе

Италиядағы қала Удине (/US/'/uː//d//iː//n//eɪ/ OOdeenay, ˈuːdine; ; Utinum; ) – Италияның солтүстік-шығысындағы қала және коммуна (муниципалитет), Фриули Венеция Джулия аймағының ортасында, Адриатика теңізі мен Карник Альптарының арасында орналасқан. Бұл Удине аймақтық децентрализациялық ұйымның астанасы болып табылады. 2012 жылы халық саны 100 514 адамды, ал қалалық аймақпен бірге – 176 000 адамды құрады.

Атаулары мен этимологиясы

Удин алғаш рет 983 жылы ортағасырлық латын жазбаларында "Удене" деп, ал 1000 жыл шамасында "Утином" деп тіркелген. Удин атауының шығу тегі белгісіз. Бұл атауның Римге дейінгі кезеңге қатысты болуы мүмкін, ол Индоевропалық *odh ('сүт безі') түбірімен байланысты, аталған түбір бейнелі мағынада 'төбе' дегенді білдіреді. "Видем" (соңғы әрпі "м") атауы – Словениядағы "Видем" елді мекендеріне сүйенген жергілікті словен "Видан" (соңғы әрпі "н") атауының гиперкоррекциясы болып табылады.

Тарих

Удине – Фриулидің тарихи астанасы. Бұл аймақта неолит дәуірінен бері адамдар қоныстанған, және оны иллирийлер мекендеген деп санайды. Ежелгі венгр аңызына сәйкес, гунндардың басшысы Аттила (453 ж. ш.) Аквилеяны қоршаған кезде, қысқы жайға орналасу үшін сол жерде төбе тұрғызған: ол әскерлеріне қалқандарымен және дулығаларымен топырақ әкелуді бұйырған, себебі ландшафт тым жазық, төбесіз болған. Ол қаланы сол жерде орнатып, шаршы мұнара салды. Батыс Рим империясы құлағаннан кейін, Аквилеяның және одан кейін Цивидаленің маңызы төмендегенде, бұл аймақтың мәні артты. 983 жылы Удине алғаш рет аталады, император Отто II Утином қамалын Аквилея патриархтарына сыйлады, олар аймақтың басты феодалдық билеушілері болған. 1223 жылы базар негізделгеннен кейін, қала экономика және сауда орталығына айналып, сонымен қатар патриархтың резиденциясы болды. 1420 жылы Венеция Республикасы оны жаулап алды, ал 1918 жылы Витторио Венето шайқасынан кейін австро-венгрлер басып алды. Соғыстан кейін қала қазіргі Гориция, Порденоне және Удине провинцияларын қамтитын, қысқа ғұмырлы провинцияның (Провинция дель Фриули) астанасы болды. 1943 жылдың 8 қыркүйегінде Италия Екінші дүниежүзілік соғыста одақтастарға берілгеннен кейін, қала тікелей неміс басқаруына көшті, ол 1945 жылдың сәуір айында аяқталды.

Негізгі көрікті жерлер

Аквилея патриархтарының ежелгі резиденциясы – Палаццо Патриаркале 1517 жылы Джованни Фонтана салған, бұл ғимарат 1511 жылғы жер сілкінісінен қираған ескі ғимараттың орнына салынған. Австрия билігі тұсында ол түрме ретінде пайдаланылды. Алариктің жинағы деп аталатын вестгот заңдарының қайта жөнделуі, бұрын собор архивінде «Codex Utinensis» деп белгіленген қолжазбада сақталған, ол жоғалғанға дейін басылып шығарылған. 1550 жылдары Андреа Палладио Удинеде бірнеше ғимараттар салды. Oratorio della Purità-да 18 ғасырға жататын Джамбаттиста Тиеполо мен оның ұлы Джандоменико салған фрескалар бар. Қасқырдың Әулие Мариясына арналған шіркеу, Ломбард дәуірінен қалған фрагменттерге сүйенсек, Удинедегі ең көне шіркеу болуы мүмкін. 1263 жылы ол Әулие Одориконың үлкен шіркеуіне (қазіргі собор) қосылғанда, шіркеу мәртебесін жоғалтты. Ол ғасырлар бойы көп рет қайта жаңартылды: мысалы, 1511 жылғы Идрия жер сілкінісінен кейін қасбеті толығымен қайта салынды. Оның үш бөлімі ескі шіркеулерде жиі кездесетін тыныштық пен ойшаулық атмосферасын сақтайды. Венеция губернаторы Томазо Липпомано 1487 жылы төмен қарай бағытталған сатылар мен пандустармен бірге венециялық готикалық портик жасады. Басты алаңда (Piazza della Libertà) 1448–1457 жылдары венециялық готика стилінде салынған қалалық әкімшілік ғимараты (Loggia del Lionello) орналасқан. Ол 1448 жылы жергілікті алтын шебері Николо Лионеллоның жобасы бойынша салынды және 1876 жылы өрттен кейін қайта жаңартылды. Жаңа жобаны архитектор Андреа Скала жасады. Loggia del Lionello-ның қарамағысында Бернардино да Моркоте салған Ренессанс стиліндегі Сан-Джованнидің портигі орналасқан. Алаңдағы басқа да ескерткіштер: Бергамодан келген сәулетші Джованни Каррараның фонтаны (1542); Венециялық Арстан мен Әділет мүсіні (1614), Геркулес пен Какус мүсіндері және 1819 жылы Кампоформидо бейбітшілік шартын еске алу үшін император Франциск I-нің Удинеге сыйға тартқан Бейбітшілік мүсіні. Удине соборы – 1236 жылы салынған, латын кресі пішіндес жоспары бар, үш бөлімі мен қабырғалары бойындағы шапкіштардан тұратын монументалды ғимарат. 1335 жылы шіркеу Санта-Мария-Маджоре деп аталды. 18 ғасырдың басында Манин отбасының өтінішімен және қаржысымен сыртқы және ішкі пішінін түбегейлі өзгерту жобасы жүзеге асырылды. Барокко стиліндегі интерьері монументалды көлемге ие және Тиеполо, Амальтео және Людовико Дориньидің көптеген өнер туындыларын қамтиды. Қоңырау мұнарасының (1441 жылдан бастап ежелгі баптистерияның үстіне салынған) бірінші қабатында Витале да Болоньяның (1349) фрескаларымен әшекейленген шапкіш орналасқан. Удине орталығында 1517 жылы жер сілкінісінен қираған Ломбард бекінісінің орнына венециялықтар салған қамал орналасқан. Қазіргі Ренессанс пішіні 1547 жылдан бастап жұмыстарды аяқтаған Джованни да Удине араласуының нәтижесінде пайда болды. Қала Еуропаның ең көне Парламент залдарының біріне ие.

Мәдениет

Удинде университет бар, ол – Удино университеті. Архиепископ сарайы мен Museo Civico-да өте маңызды картиналар бар. Қаланың Театры Джованни да Удин деген театры бар. Маңызды фестивальдарға қыркүйек айында өтетін шарап және тағам фестивалі, Friuli D.O.C., танымдық әдебиет саласындағы ұлттық Premio Friuli Storia сыйлығы және сәуір айында өткізілетін Шығыс Азия халық киносының ең ірі еуропалық фестивалі – Қиыр Шығыс кинофестивалі кіреді. 33100 Удин астероиды қаланың құрметіне аталған. Итальян тілінен басқа, Удинде фриуль тілі де жиі қолданылады, сондай-ақ Венеция тілінің бір түрі (Venetin деп аталады), бірақ ол қолданылудан азайып барады.

Экономика

Удин сауда үшін маңызды, және оның ішкі аймағында бірнеше сауда орталықтары орналасқан. Сондай-ақ, темір және машина жасау өнеркәсіптері дамыған (Даниели және ABS ең ірілері).

Көлік

Жыл сайын 7 600 000 жолаушымен Удин теміржол стансасы Фриули-Венеция-Джулия аймағындағы ең маңызды станса болып табылады. Пойыздар Венеция, Тревизо, Триест, Джемона-дель-Фриули, Тарвизио, Чивидале-дель-Фриули, Падуа, Болонья, Рим, Верона және Милан қалаларына қатынайды. Халықаралық пойыздар Вена және Мюнхенге де жүреді.

Спорт

Қаладағы басты футбол клубы – 1896 жылы құрылған «Удинезе Кальцио». 2023 жылғы мәліметтерге сәйкес, клуб 1995-96 маусымынан бері үздіксіз «Серия А» чемпионатына қатысып келеді. Олардың үй стадионы – «Фриули» стадионы, ол 1990 жылғы ФИФА Әлем Кубогының өткізілген орындарының бірі болды. Жергілікті баскетбол командасы «APU GSA» екінші дивизионда, «LegaDue» лигасында ойнады. Ал бұрынғы «Stadio Moretti» стадионында футбол матчтары мен мотоциклдердің жылдамдық жарыстары өткізілді, сондай-ақ 1971 және 1972 жылдары Спидвей әлем чемпионатының іріктеу турнирлері де осы стадионда ұйымдастырылды.