Кіріспе

Аэроцирк немесе гимнастика аппараты
Әуе аппараты

Трапеция – төбедегі тірекке арқанмен, металл белдеулермен немесе тізбектермен ілінген қысқа көлденең таған. Бұл цирк қойылымдарында көп кездесетін әуе аппараты. Трапеция көрсетулері статикалық, айналмалы (бір нүктеден ілінген), серпитін немесе ұшып жүретін болуы мүмкін, сондай-ақ жеке, жұп, үш немесе топтық нөмірлер түрінде орындалуы мүмкін. Аппараттың атауы көлденең таған, арқандар және төбе тірегі құрайтын трапеция пішінін көрсетеді.

Тарих

Трапеция өнері 19-ғасырдың ортасында Тулуза қаласында жас француз акробаты Жюль Леотард есімді адам дамытқан деп хабарланады. Ол әкесінің бассейнінде жаттығу жасаған көрінеді. Дегенмен, "трапеция" деген атау Леотард туғанға дейін, яғни жиырма жыл бұрын жазылған кітаптарда да кездеседі. Мысалы, Джордж Роландтың 1832 жылы жарық көрген "Қазіргі заманғы гимнастикалық жаттығулардың кіріспе курсы" кітабында осы атау қолданылған. Роланд трапецияның шығу тегі полковник Аморосқа қатысты болуы мүмкін деген пікірді айтады, бірақ аталмыш сұрақтың өзекті еместігін жеткізеді. Атау француз тілінде (trapèze) трапеция немесе төртбұрышты пішінге ұқсас болғандықтан пайда болған.

Трапеция түрлері

Статикалық трапеция – орындаушының штанга мен арқандардың маңында қозғалып, штанганың өзі көбінесе қозғалмай тұрып, тепе-теңдік, құлау, ілу сияқты әртүрлі қимылдар жасайтын трапеция әрекеті. Статикалық трапециядағы қиындық – әрбір қимылдың жеңіл көрінуін қамтамасыз ету. Бұл биге ұқсас, себебі күші жеткілікті адамдардың көпшілігі алғаш рет трапецияға шығып, қарапайым трюктерді орындай алады, бірақ тәжірибелі артист оларды әлдеқайда әдемі және шеберлікпен орындайды. Айналмалы трапеция (немесе бір трапеция) – трапецияда алға-артқа қозғалыспен орындалатын әрекет. Орындаушы тыныш күйден бастап инерцияны жинақтайды және трюктерді орындау үшін инерция күшін пайдаланады. Әдетте, айналмалы трапециядағы трюктер айналудың ең жоғары нүктесінде орындалады және дәл уақытты талап ететін динамикалық қозғалыстарды қамтиды. Көптеген трюктер орындаушының штангаға отыруымен немесе тұруымен басталады және орындаушының қолымен штанганы ұстауымен немесе аяқтарын тіреу арқылы (аяқтарын арқан мен штанганың арасына тіреу арқылы) аяқталады. Бұл әрекетке үлкен күш, әдемілік және икемділік қажет. Трапеция штангасы салмақты және көбінесе инерцияның динамикалық күштеріне төтеп беру үшін ілгерілеу арқандарының ішінде кабельдермен жабдықталады. Ұшатын трапеция – орындаушының, яғни "ұшқыштың" трапеция штангасын ұстап, биік платформадан немесе тұғырдан секіріп, гравитацияның күшімен айналуды қамтамасыз ететін трапеция әрекеті. Айналудың бөліктері – бірінші айналудың соңындағы "қозғалыс" (кейде "лақтыру" деп те аталады), кері инерция және "жеті" деп те аталатын көтерілу (орындаушы тұғырдан жоғары айналғанда) және содан кейін екінші айналудың соңында трюк орындалады. Орындаушы көбінесе штанганы босатып, екінші орындаушы, яғни "ұстаушы" ұстайды, ол тізелерімен басқа трапецияда немесе кейде тұрақтанған немесе айналатын бишекте ілінеді. Кез келген дене бітімі бар адамдар трапециядағы қарапайым маневрлерді орындай алады. Ұшатын трапеция көбінесе қауіпсіздік желісінің үстінде немесе кейде су үстінде орындалады. Дегенмен, кейбір кішігірім құрылғылар, әдетте оқыту мақсатында қолданылады, желінің орнына төсеніштерді пайдаланады. Ұлыбританияда көптеген сыртқы білім беру орталықтары "сенім секірісі" деп аталатын әрекетті ұсынады. Бұл әрекетке қатысушылар тар бағананың басына шығып, қолдарын жайып, трапеция штангасын ұстап алуға секіруді қамтиды. Ұшатын трапеция сияқты, гравитация күші айналуды қамтамасыз етеді. Бұл әрекетте қатысушылар арқан мен қауіпсіздік бауларымен бекітіледі және аяқтарды трапециядан өткізуге қосымша қиындық қосылуы мүмкін. Вашингтон трапециясы (бас трапециясы немесе ауыр трапециясы деп те аталады) – аэробаттардың штангада әртүрлі бас тұру дағдыларын орындайтын статикалық және айналмалы трапецияның бір түрі. Трапеция арқанның орнына сымдармен бекітіледі және аспап көбінесе әрекет кезінде көтеріліп, түсіріледі. Би трапециясы (бір нүктелі трапеция деп те аталады) – көптеген заманауи би компанияларының әуе биінде қолданатын трапеция. Трапецияның арқандары көбінесе бір айналу нүктесіне бекітіледі, бұл трапецияның кішкентай немесе үлкен шеңберлерде айналуына мүмкіндік береді. Қос трапеция (француз трапециясы деп те аталады) – статикалық трапецияның бір түрі, онда екі орындаушы бір трапецияда жұмыс істеп, фигураларды орындайды және бір-бірінің салмағын көтереді. Бұл әрекет айналмалы қос трапеция деп те аталады. Көптік трапеция – бірнеше бір уақытта бірнеше ұшқыштарды қолдануға арналған қос трапеция, үш трапеция және одан да үлкен көптік трапецияларды қоса алғанда, трапецияның әртүрлі пішіндері мен өлшемдерін білдіреді. Пішінді трапеция – кез келген қиялға келген пішінге ие бола алатын құрылғылар. Дюплекс трапециясы – екі қабатты қол баулары бар кез келген трапеция, бірінің үстінде бірі, акробаттар жоғарғы баудан секіріп, төменгі бауға түседі (немесе ұстап алады).